- 2 days ago
Category
📚
LearningTranscript
00:03Z perspektywy Ziemi niewiarygodnie rozległy Wszechświat wydaje się spokojny i cichy.
00:12Skrywa on jednak niepojętą przemoc.
00:16Astronomiczne cuda zdolne rozerwać czasoprzestrzeń na strzępy.
00:25Bestie te nazywamy czarnymi dziurami.
00:27To najbardziej enigmatyczne i potężne obiekty we Wszechświecie.
00:33Wszystko, co przekroczy ich horyzont zdarzeń, zostaje utracone na zawsze.
00:42Czarne dziury łamią prawa fizyki, zakrzywiając i deformując wszystko, co uważamy za prawdziwe.
00:50Ich wnętrze stanowi dla nas tajemnicę.
00:56Horyzont zdarzeń czarnej dziury wydaje się zgodny z ogólną teorią względności.
01:03Przewiduje ona też zjawiska wewnątrz czarnej dziury, które są tak niezwykłe, że nie potrafimy ich zrozumieć, a nie opisać.
01:13Odszyfrowanie tych sekretów może być kluczem do pojęcia struktury Wszechświata.
01:33W głąb Wszechświata.
01:36Zagadki kosmosu.
01:41Oto jedno z naszych wyobrażeń o czarnej dziurze.
01:44Punkt przebicia leśniącej tkaniny czasoprzestrzeni.
01:49Bardziej użyteczne jest postrzeganie ich jako obszarów o nieskończonej gęstości, a nie jako obiektów.
01:58Nie są one bowiem czymś namacalnym.
02:02Z czarnej dziury nie można pobrać cząstki materii, ani przywieźć jej na Ziemię, jakby to była skała księżycowa.
02:10To raczej wyrwa w strukturze czasoprzestrzeni.
02:16Czarne dziury skrywają wiele tajemnic.
02:19Istnieją teorie opisujące ich działanie, lecz ich obserwacja jest trudna.
02:26Nawet najpotężniejsze teleskopy nie są w stanie dostrzec czarnej dziury, ponieważ nie emituje ona promieniowania elektromagnetycznego.
02:36Wszelkie teorie opierają się na jej wpływie na otoczenie.
02:40Obserwujemy jedynie materię gromadzącą się dookoła tych zjawisk.
02:47Przykładowo, masywna gwiazda w pobliżu czarnej dziury utraciłaby część swojej materii.
02:54Zanim ta materia przekroczyłaby horyzont zdarzeń, gwiazda zostałaby rozerwana i wyemitowałaby silne promieniowanie wykrywalne przez teleskopy.
03:05Podobnie jest z tornadami.
03:07Nie widzimy zmian ciśnienia w powietrzu, tylko obiekty krążące wokół wiru.
03:16Centrum czarnej dziury to osobliwość, czyli punkt o nieskończonej gęstości.
03:22Otacza go horyzont zdarzeń.
03:26Bariera, po przekroczeniu której nie ma już ucieczki.
03:31Taka ucieczka byłaby możliwa tylko, gdyby uwięziony obiekt poruszał się szybciej od światła.
03:38A ponieważ nic nie może być szybsze, obszar ten pozostaje ciemny.
03:43Stąd nazwa czarna dziura.
03:45W jaki sposób naukowcy zdołali wyjaśnić ich powstawanie, skoro nie możemy ich zobaczyć?
03:55Pierwsze dowody istnienia czarnych dziur opisali nie astronomowie, lecz fizycy.
04:04Kiedyś były jedynie konstruktem teoretycznym.
04:09W XVIII wieku pojawiały się koncepcje obiektów tak masywnych, że nic nie może się od nich oddalić.
04:18Lata później Einstein opracował teorię względności opisujące naturę czasoprzestrzeni.
04:28Z jego szczególnej teorii względności wynikało, że przestrzeń i czas muszą być odmienne dla obserwatorów poruszających się z różnymi prędkościami.
04:41Einstein sformułował tę teorię w 1905 i rozwijał ją do opublikowania kolejnej w 1915.
04:48W uproszczeniu ogólna teoria względności głosi, że materia zakrzywia czasoprzestrzeń, a owo zakrzywienie wpływa na ruch materii.
05:02Teoria ta odmieniła nasze rozumienie przestrzeni, czasu i wszechświata, otwierając drogę ku koncepcji czarnych dziur.
05:10Takim zakrzywieniem czasoprzestrzeni jest w istocie grawitacja.
05:18Ten materiał to pusta, dwuwymiarowa przestrzeń.
05:23Gdy wszystkie obiekty i gwiazdy są oddalone,
05:27lekki obiekt, taki jak planeta, kometa czy nawet promień światła, porusza się w linii prostej.
05:36Jeśli zaś umieścimy w tej przestrzeni masywny obiekt, na przykład gwiazdę,
05:44lżejszy obiekt, na przykład kometa,
05:50w oddali wciąż będzie poruszać się w miarę prosto.
05:56Lecz gdy się zbliży, to jego trajektoria się zmieni,
06:03ponieważ gwiazda zakrzywia przestrzeń wokół siebie.
06:07To właśnie grawitacja.
06:11A jeśli zamiast gwiazdy umieścimy tu czarną dziurę,
06:16zobaczymy, jak bardzo deformuje ona tę dwuwymiarową przestrzeń.
06:21Obiekt, który znajdzie się zbyt blisko, zostanie przyciągnięty
06:25i wpadnie do środka, skąd nie ma już powrotu.
06:32Wpływ zakrzywienia na światło nazywamy soczewkowaniem grawitacyjnym.
06:38Ogólna teoria względności zakłada, że materia zakrzywia przestrzeń,
06:42a droga światła może ulec zagięciu w pobliżu olbrzymich obiektów.
06:47Działają one jak soczewka, zniekształcają obraz wszystkiego,
06:52co znajduje się za nimi.
06:54Dla uczonych z początku XX wieku takie ciemne gwiazdy
06:58pozostawały koncepcją czysto teoretyczną.
07:03Dopiero w 1968 amerykański fizyk John Wheeler
07:07spopularyzował termin czarna dziura,
07:10używany do opisu tych tajemniczych obiektów.
07:12Wieler dowodził, że czarne dziury są elementami naszego wszechświata.
07:20Materia wokół czarnej dziury pozwala dostrzec te niewidzialne obszary
07:25oraz dostarcza kluczowych danych do ich pomiaru.
07:30Obserwując orbity obiektów uwięzionych w polu grawitacyjnym czarnej dziury,
07:35możemy obliczyć jej masę.
07:39Dzięki temu naukowcy mogą je klasyfikować
07:43i porównywać z innymi czarnymi dziurami
07:45występującymi we wszechświecie.
07:49Czarne dziury mają zróżnicowane rozmiary.
07:54Te o masach gwiazdowych
07:56ważą mniej więcej tyle co Słońce.
08:02Czarne dziury o masach pośrednich
08:04są rzędu około stu mas Słońca,
08:07a supermasywne czarne dziury
08:08posiadają masę nawet miliardy razy większą
08:11od masy naszej gwiazdy.
08:15To mistrzowie destrukcji.
08:20Gdyby czarna dziura przemieszczała się w kosmosie
08:22i trafiła na Układ Słoneczny,
08:24nie przetrwałoby w nim absolutnie nic.
08:30Planety zostałyby rozerwane na strzępy
08:33albo wypchnięte w przestrzeń
08:35przez jej potężne pole grawitacyjne.
08:37Wszystko pochłonąłby chaos.
08:42Jak powstały obiekty o tak nieposkromionej sile?
08:48Czarne dziury mają swój okres narodzin.
08:52Mogą zmieniać masę i rozmiar,
08:55pożywiając się materią,
08:56a z biegiem czasu mogą także zniknąć.
09:03Narodziny czarnej dziury o masie gwiazdowej
09:06są trudne do wyobrażenia,
09:08choć zdarzają się powszechnie.
09:11Przyjmuje się, że są następstwem
09:13najjaśniejszych eksplozji we Wszechświecie.
09:17Supernowych.
09:21Gwiazdy to skupiska gazu,
09:24które pod wpływem własnej grawitacji
09:27stają się tak gęste,
09:28że zaczynają płonąć.
09:32Mam tu prosty model gwiazdy.
09:36Balon to jej jądro,
09:38a folia aluminiowa
09:40to zewnętrzne warstwy gazowe.
09:47Gwiazdy spalają paliwo bardzo szybko.
09:50Są stabilne, ponieważ ich grawitacja
09:53ściska ich jądro.
09:56Spalanie to wytwarza ogromne ilości światła.
09:59Moje dłonie reprezentują siłę grawitacji.
10:03Gwiazda nie zapada się w sobie,
10:06ponieważ ciśnienie wywołane spalaniem
10:09równoważy przyciąganie grawitacyjne od wewnątrz.
10:16Gdy jednak większość paliwa
10:18ulegnie wypaleniu,
10:20gwiazda staje się niestabilna.
10:22Produkcja światła ustaje,
10:24a grawitacja zaczyna dominować.
10:27Nie da się wtedy zatrzymać jej zapadania.
10:31Gwiazda imploduje.
10:36A grawitacja przyciąga jej
10:39zewnętrzne warstwy gazowe,
10:42tworząc czarną dziurę.
10:45Z supernowych o mniejszych masach
10:48powstają białe karły lub gwiazdy neutronowe.
10:51Do powstania czarnej dziury
10:53potrzeba gwiazdy co najmniej
10:55trzykrotnie cięższej od Słońca.
10:59Obserwacja przemiany umierającej gwiazdy
11:02w czarną dziurę jest trudna.
11:05Trwa to zaledwie kilka minut.
11:07A kolaps jest przesłonięty materią
11:09wyrzuconą przez wybuch,
11:11co ukrywa narodziny czarnej dziury.
11:18Badacze opisują te zjawiska
11:20na podstawie modeli teoretycznych
11:22oraz obserwacji ewolucji gwiazd
11:24i czarnych dziur.
11:28Choć supernowe rzadko są widoczne gołym okiem,
11:32teleskop Hubble'a pozwala dostrzec je
11:33z odległości milionów lat świetlnych.
11:39Eksplozja supernowej uwalnia
11:41olbrzymie ilości energii i ciepła.
11:45Powstaje obiekt nierzadko jaśniejszy
11:47od całego światła galaktyki.
11:51Proces ten tłumaczy
11:53powstawanie czarnych dziur
11:55o masach gwiazdowych.
11:56Narodziny pozostałych są zagadką.
12:00Skąd wzięły się
12:01supermasywne czarne dziury
12:03w centrach galaktyk?
12:05Do tej pory nie udało się
12:06jednoznacznie wskazać
12:07sposobu ich powstawania.
12:13Po spektakularnej,
12:16rozjaśniającej kosmos
12:17eksplozji supernowej
12:18pozostaje pozorna nicość.
12:22Czarne dziury
12:22nie są jednak puste.
12:26Mogą zawierać
12:28rozmaitym materie.
12:31Potencjalnie można by stworzyć
12:32czarną dziurę wyłącznie z promieniowania.
12:34We właściwych warunkach
12:37każda forma energii
12:38może prowadzić
12:39do powstania czarnej dziury.
12:42W trakcie swojego istnienia
12:44czarne dziury
12:45akumulują materię
12:46przekraczającą
12:47horyzont zdarzeń.
12:51Wiele osób błędnie
12:53postrzega czarne dziury
12:54jako kosmiczne odkurzacze.
12:56Trafniejszym modelem porównawczym
12:59jest muchołówka,
13:00chwytająca obiekty
13:02jedynie w jej zasięgu.
13:05Wskutek utraty energii
13:07stabilne orbity
13:09wchłanianych obiektów
13:10stają się coraz mniejsze,
13:12aż w końcu
13:13przecinają
13:14horyzont zdarzeń.
13:16Wtedy
13:17nie ma już
13:18możliwości ucieczki.
13:22Po przekroczeniu
13:23tej granicy
13:24materia opada spiralnie
13:26w kierunku osobliwości.
13:29Odległość, jaką musi przebyć
13:31zależy od masy
13:32czarnej dziury.
13:34Z czarnej dziury
13:35nie wyłania się
13:36żadna ręka
13:37wciągająca do środka.
13:39Przypomina to raczej
13:40sytuację, w której
13:41obiekt zaczyna się
13:42staczać w jej głąb.
13:47Zagłębiając się
13:48w obszar bez powrotu,
13:49dotrzemy do serca
13:51czarnej dziury.
13:53Masa
13:53zapadającej się gwiazdy
13:55skupia się
13:55w jednym punkcie.
14:00Supermasywne czarne dziury
14:02mogą zawierać materię
14:03miliardy razy cięższą
14:05od Słońca
14:06w obszarze mniejszym
14:07od główki szpilki.
14:08Punkt ten
14:09nazywamy
14:10osobliwością.
14:13Fizycy i astronomowie
14:15określają takim mianem
14:17obiekt pozbawiony
14:18wymiarów fizycznych.
14:19To po prostu
14:21punkt.
14:24Według naszej
14:26dotychczasowej
14:26wiedzy
14:27osobliwość
14:28może istnieć
14:29tylko w czarnej dziurze.
14:31Każda z nich
14:32jest zatem
14:33osłonięta
14:33przez horyzont zdarzeń.
14:37Bezpośrednia
14:38obserwacja
14:39osobliwości
14:40jest niemożliwa.
14:41Dlatego
14:42naukowcy
14:43opierają się
14:43na teoriach
14:44i modelach,
14:45które sugerują
14:46ich istnienie.
14:50Choć to
14:51niewielkie
14:52punkty
14:52wywierają
14:53ogromny
14:54wpływ
14:54na otoczenie.
14:56Im
14:56bliżej
14:57osobliwości
14:58tym silniejsze
15:00staje się
15:00zakrzywienie
15:01czasoprzestrzeni.
15:04Znane nam
15:04prawa fizyki
15:05się załamują.
15:07Grawitacja
15:08staje się
15:08tak potężna,
15:10że czas
15:11i przestrzeń
15:13przestają
15:13istnieć.
15:18Być może
15:20jednak
15:20osobliwości
15:21w ogóle
15:21nie ma.
15:23Istnieje bowiem
15:25granica tego,
15:26jak małe
15:26mogą być
15:27obiekty.
15:28Nazywamy ją
15:29długością
15:30planka.
15:31W przybliżeniu
15:33to
15:33bilionowa
15:34część
15:34bilionowego
15:35ułamka
15:36bilionowej
15:37części
15:37metra.
15:38Instrumenty
15:39pomiarowe
15:40nie są w stanie
15:41jej uchwycić.
15:44Osobliwość
15:44o nieskończenie
15:45małym rozmiarze
15:46przewidziana
15:47przez ogólną
15:48teorię względności
15:49nie może
15:49istnieć,
15:50bo przekraczałaby
15:52fundamentalną
15:53dolną granicę
15:54rozmiaru materii.
15:56Ogólna
15:57teoria
15:58względności
15:58dotyczy
15:59największych
15:59obiektów,
16:00ale Wszechświat
16:01funkcjonuje też
16:02w dużo
16:02mniejszej skali.
16:04Wszystko
16:05włącznie
16:06z nami
16:06jest zbudowane
16:07z cząstek
16:08materii,
16:09których
16:09zachowanie
16:10opisuje
16:10mechanika
16:11kwantowa.
16:14W większości
16:16przypadków
16:16jest ona
16:17spójna
16:17z ogólną
16:18teorią
16:18względności.
16:20Lecz
16:21w potężnym
16:22polu
16:22grawitacyjnym
16:23otaczającym
16:24osobliwość
16:24czarnej dziury
16:25teorie te
16:26stają się
16:27całkowicie
16:28sprzeczne
16:29ze sobą.
16:34Teoretycznym
16:35rozwiązaniem
16:35tego problemu
16:36jest koncepcja
16:37grawitacji
16:38kwantowej.
16:40Według
16:40jednej z hipotez
16:41czasoprzestrzeń
16:43może być
16:43skwantowana.
16:45Oznaczałoby to,
16:46że nie jest ona
16:47nieskończonym
16:48kontynuum,
16:49lecz składa się
16:50z jednostek
16:50czasu i przestrzeni.
16:53Być może
16:53czas nie płynie
16:54ciągle,
16:55ale składa się
16:56z następujących
16:57po sobie chwil,
16:58między którymi
17:00nie ma niczego.
17:02Podobnie
17:03przestrzeń
17:03może być
17:04tylko zbiorem
17:04oddzielnych
17:05punktów,
17:05a prawa fizyki
17:06mogą
17:07przeskakiwać
17:08pomiędzy nimi.
17:11rozwiązanie
17:12zagadki
17:12grawitacji
17:13kwantowej
17:13byłoby
17:14przełomem
17:15w dziedzinie
17:15fizyki.
17:16Zanim on
17:17nastąpi,
17:18możemy się
17:18opierać wyłącznie
17:19na danych
17:20z obserwacji
17:21czarnych dziur.
17:27Poszukiwanie
17:28czarnych dziur
17:29pośród
17:29obiektów
17:30niebieskich
17:30jest niezwykle
17:31trudne.
17:34kosmos
17:35to
17:35idealne tło
17:36dla tych
17:37mistrzów
17:37kamuflażu,
17:38którzy
17:39unikają
17:40wykrycia
17:40poruszając się
17:41w cieniu,
17:42a właściwie
17:43to
17:43unikali.
17:47Czarne dziury
17:48nie emitują
17:49światła,
17:50ale są
17:50źródłem
17:51promieniowania
17:52rentgenowskiego.
17:54Jest to
17:54forma promieniowania
17:55o krótkiej długości
17:57fali,
17:57a więc
17:58o wysokiej
17:58energii.
17:59emitują
18:01je tylko
18:01zjawiska
18:02kosmiczne,
18:02w których
18:03następuje
18:03uwolnienie
18:04ogromnej
18:05energii.
18:08Atmosfera
18:09Ziemi
18:09blokuje
18:10promieniowanie
18:10rentgenowskie,
18:11więc nie można
18:12go obserwować
18:13teleskopem
18:13naziemnym.
18:14Należało
18:15znaleźć
18:16inny
18:16sposób.
18:19W latach
18:2060-tych
18:21przed
18:21nowoczesnymi
18:22sondami
18:22kosmicznymi
18:23i teleskopami
18:24orbitalnymi
18:25korzystano
18:26z rakiet
18:26sondujących.
18:29umożliwiały
18:30one
18:30przeprowadzanie
18:31krótkich
18:32eksperymentów
18:32na dużej
18:33wysokości.
18:35Nie docierały
18:36do kosmosu,
18:37lecz poruszały
18:38się w górnej
18:38warstwie
18:39atmosfery,
18:40gromadziły
18:41dane
18:41i wracały
18:42na Ziemię.
18:43W 1964
18:46Laboratorium
18:47Badawcze
18:47Marynarki
18:48Wojennej
18:48USA
18:49wystrzeliło
18:50rakietę
18:50sondującą
18:51w kierunku
18:51gwiazdozbioru
18:52Łabędzia,
18:53oddalonego
18:54o 7000
18:55lat
18:55świetlnych
18:56od Ziemi.
18:58Instrumenty
18:59pomiarowe
19:00wolne
19:00od wpływu
19:01atmosfery
19:02wykryły
19:02silne
19:03promieniowanie
19:03rentgenowskie.
19:07Tak odkryto
19:09Cygnusa
19:09X-1
19:10spoglądając
19:12przez przypadek
19:13we właściwym
19:13kierunku.
19:16Kosmiczne
19:17promieniowanie
19:18rentgenowskie
19:18doprowadziło
19:19badaczy
19:20do pierwszych
19:20śladów
19:21czarnych
19:21dziur.
19:23Na początku
19:25lat 70-tych
19:26satelita
19:27Uhuru
19:27dostarczył
19:28szczegółowych
19:29danych
19:29o źródłach
19:30tego promieniowania.
19:32Astronomowie
19:33zbadali orbitę
19:34sąsiada
19:34Cygnusa
19:35X-1
19:36błękitnego
19:37nadolbrzyma.
19:42Tą żył
19:43wokół czegoś
19:44co nie było
19:45gwiazdą
19:45towarzyszącą.
19:48Wskazywało to
19:48na olbrzymi obiekt
19:50którego nie dało się
19:51bezpośrednio
19:52zaobserwować.
19:56Na podstawie
19:57orbity
19:57można było
19:58wywnioskować
19:59jak masywny
20:00jest ten
20:01niewidoczny
20:02obiekt.
20:05W przypadku
20:06Cygnusa
20:06X-1
20:07było to
20:0721
20:08mas
20:09Słońca.
20:10Ciężar
20:11większy
20:12od
20:12trzykrotności
20:13masy
20:13Słońca
20:14wskazywał
20:16na czarną dziurę.
20:19W centrum
20:20układu
20:21znajdowały się
20:22dwa obiekty
20:23powiązane
20:23grawitacyjnie.
20:27Obserwacje
20:28Cygnusa
20:29X-1
20:29wskazywały
20:30na czarną dziurę
20:31będącą częścią
20:32układu
20:33gwiazdy podwójnej.
20:35Gwiazdy często
20:35łączą się
20:36w pary
20:36lub grupy.
20:37Jedna z nich
20:38zakończyła
20:39swój żywot
20:40eksplozją
20:40supernowej
20:41i utworzeniem
20:42czarnej dziury.
20:45Było to
20:46źródło
20:46najintensywniejszego
20:48promieniowania
20:48rentgenowskiego
20:49w gwiazdozbiorze.
20:52Gwiazda
20:52znajdowała się
20:53na tyle blisko,
20:54że jej
20:55zewnętrzne warstwy
20:56były przyciągane
20:57przez czarną dziurę.
20:59Powstające
21:00fotony
21:00odebrano na Ziemi
21:01jako
21:02promieniowanie
21:03rentgena.
21:05Do 71
21:06przyjęto już,
21:08że Cygnus
21:08X1
21:09może być
21:09czarną dziurą.
21:11Potrzeba było
21:12jednak
21:1230 lat,
21:13by jeden z czołowych
21:14fizyków
21:15zgodził się
21:16z tym twierdzeniem.
21:20Zarówno
21:21Kip Thorne
21:21jak i Stephen Hawking
21:23wierzyli w
21:24istnienie
21:25czarnych dziur
21:25i zajmowali się
21:27tym zagadnieniem.
21:29Naukowcy
21:30założyli się
21:31ze sobą
21:31o to,
21:32czy da się
21:33wiarygodnie
21:33udowodnić,
21:34że czarne dziury
21:35rzeczywiście
21:36istnieją
21:37i czy zdołamy
21:38je zaobserwować.
21:42Stephen Hawking
21:43uważał,
21:43że nie stanie się
21:44to za jego życia
21:45i przegrał
21:47ten zakład.
21:50Wraz z rozwojem
21:51technologii
21:52w 1990 roku
21:54Hawking
21:54uznał zakład
21:55za przegrany.
21:57W kolejnych latach
21:59dzięki teleskopowi
22:00Chandra
22:00uzyskaliśmy
22:01najostrzejsze
22:02jak dotąd obrazy
22:03pierwszej potwierdzonej
22:05czarnej dziury
22:06Cygnusa
22:07X1.
22:10Jej istnienia
22:11dowodzi jednak
22:12nie tylko promieniowanie.
22:14Czarne dziury
22:15wyszukujemy
22:16na podstawie
22:17fal grawitacyjnych.
22:20Poruszają się
22:21one z prędkością
22:22światła
22:22i niosą
22:23ze sobą
22:23energię,
22:24lecz
22:24oddziałują
22:25z materią
22:26inaczej
22:26niż fale
22:27świetlne.
22:28Fale grawitacyjne
22:29powstają
22:30na skutek
22:30przyspieszenia
22:31masywnych obiektów,
22:32a świetlne
22:33w wyniku
22:34oscylacji
22:35pól elektrycznych
22:36i magnetycznych.
22:40Naukowcy
22:41z obserwatorium
22:42LIGO
22:42poszukują
22:43fal grawitacyjnych
22:44wyemitowanych
22:45nawet miliardy
22:46lat świetlnych
22:47od Ziemi.
22:51LIGO to
22:52zestaw detektorów
22:53wykrywających
22:54fale grawitacyjne
22:55w czasoprzestrzeni
22:56wywołane przez
22:57zderzenie
22:58dwóch obiektów
22:59czarnych dziur
23:00lub gwiazd
23:01neutronowych.
23:08Detektory
23:09wykrywają fale
23:10za pomocą
23:11interferometru,
23:12czyli dwóch
23:13rur
23:13ułożonych
23:14pod kątem
23:15prostym.
23:17Każda ma
23:17dokładnie
23:18cztery
23:18kilometry
23:19długości.
23:20Wiązki
23:21światła
23:21biegnące
23:22w rurach
23:22odbijają
23:23się od
23:23zwierciadeł
23:24i trafiają
23:25do detektora.
23:27Przechodząca
23:27przez Ziemię
23:28fala grawitacyjna
23:29zaburza
23:30tunele
23:30niczym
23:31fala oceaniczna
23:32chwilowo
23:32znosząca
23:33statek.
23:36Długość
23:37rur
23:37minimalnie
23:38się zmienia,
23:38a czasy
23:39przylotu
23:40wiązek
23:40laserowych
23:40stają się
23:41zdesynchronizowane.
23:45LIGO
23:45potrafi
23:46wykryć
23:46tę
23:47subtelną
23:48różnicę.
23:49Aby
23:49wykryć
23:50nawet
23:50najmniejszą
23:51falę,
23:52czułe
23:52przyrządy
23:53pomiarowe
23:53muszą być
23:54zdolne
23:54do rejestrowania
23:55zmian
23:55odpowiadających
23:57jednej
23:57dziesięciotysięcznej
23:58szerokości
23:59protonu.
24:04W 2015
24:06zespół LIGO
24:08wykrył łabędzi
24:09śpiew
24:09dwóch czarnych dziur
24:11przed ich zderzeniem.
24:13Powstaje wtedy
24:14nowa czarna dziura,
24:15nieco mniej masywna
24:17od sumy dwóch oddzielnych.
24:20Nadwyżka energii
24:21zostaje przekształcona
24:22w ogromne ilości energii
24:24emitowane pod postacią
24:25falowania czasoprzestrzeni.
24:29miliony lat później
24:31zarejestrowaliśmy
24:32te fale
24:33za pomocą
24:34LIGO.
24:39Często
24:40przekształcamy
24:41wykres
24:41fali grawitacyjnej
24:42zarejestrowanej
24:43przez detektor
24:44w dźwięk.
24:51To tak, jakby każde
24:54zderzenie
24:54czarnych dziur
24:55miało swój
24:56unikalny
24:57odgłos.
25:00Wykrywanie fal
25:01grawitacyjnych
25:02za pomocą LIGO
25:03przesuwa granice
25:04ludzkiej wiedzy.
25:06Zyskaliśmy
25:07mocne dowody
25:08nie tylko istnienia
25:09czarnych dziur,
25:10ale też ich powiększania się
25:12poprzez kolizję
25:13tych obiektów.
25:21Po tym, jak naukowcy
25:23nauczyli się
25:24lepiej wykrywać
25:25zaburzenia
25:25czasoprzestrzeni,
25:27kolejnym wyzwaniem
25:28stało się
25:29uchwycenie
25:29ich obrazu.
25:32Wymagana jest
25:34konkretna
25:34rozdzielczość.
25:37Nawet
25:38supermasywne
25:38czarne dziury
25:39są zbyt
25:40odległe.
25:41Dlatego
25:42rozmiary obrazów
25:43ich horyzontów
25:44zdarzeń
25:44są
25:45mikroskopijne.
25:47Aby dostrzec
25:50słabo widoczne
25:51obiekty
25:51i spojrzeć
25:52w kosmos
25:52w najwyższej
25:53rozdzielczości
25:54potrzebujemy
25:55ogromnych
25:55teleskopów,
25:56lecz ich wielkość
25:57jest ograniczona.
25:59Łączymy więc
26:00na drodze
26:00interferometrii
26:02wiele anten radiowych
26:03rozmieszczonych
26:04w różnych
26:04miejscach na Ziemi,
26:06które współdziałają
26:07ze sobą
26:07niczym
26:08olbrzymi
26:08teleskop.
26:12W 2019
26:13roku
26:14rozpoczął się
26:15nowy rozdział
26:16w kosmologii
26:16i fizyce.
26:18Teleskop
26:18horyzontu
26:19zdarzeń
26:19ujawnił
26:20pierwszy w historii
26:21obraz
26:21czarnej dziury
26:22w centrum
26:22galaktyki
26:23M87.
26:29Istniejące
26:30już
26:30teleskopy
26:31wyposażono
26:32w precyzyjne
26:32zegary atomowe,
26:34aby umożliwić
26:35połączenie
26:35ich sygnałów
26:36i gromadzonych
26:37przez nie danych.
26:39Dzięki temu
26:40uzyskaliśmy
26:41rozdzielczość
26:41wymaganą
26:42do ujrzenia
26:43horyzontu
26:43zdarzeń
26:44czarnej dziury.
26:46Obraz ten
26:47jest
26:47niepowtarzalnym
26:48kosmicznym
26:49odciskiem palca
26:50czarnej dziury
26:51w galaktyce
26:52M87.
26:55Nazwano ją
26:55Povejhi,
26:56co oznacza
26:57bezdenne,
26:58ciemne stworzenie.
27:01Pierwsze,
27:02co rzuca się
27:03w oczy,
27:04to czarne koło.
27:07W rzeczywistości
27:08jest to
27:09cień
27:10czarnej dziury.
27:11To właśnie
27:12stamtąd
27:12światło
27:13próbuje
27:13bezskutecznie
27:14uciekać.
27:18Obszar ten
27:19jest większy
27:20od samego
27:21obserwowanego
27:22obiektu.
27:24Otaczająca
27:25środek
27:25jasna poświata
27:27to pierścień
27:27fotonowy,
27:29czyli materia,
27:31która zapadnie się
27:32w głąb
27:32czarnej dziury.
27:35Obraz
27:36otaczającej ją
27:37materii
27:37jest zniekształcony.
27:39Część
27:40światła
27:40jest wzmocniona
27:41i skupiona
27:42przez zakrzywienie
27:43czasoprzestrzeni.
27:45Z uwagi
27:46na te
27:47osobliwe efekty
27:47widzimy nie tylko
27:49przód,
27:49ale i tył.
27:50czarnej dziury.
27:51Stąd
27:52różnice w jasności.
27:55Publikacja
27:56obrazu
27:56Poehi
27:57wstrząsnęła
27:58światem nauki.
28:00Wszyscy byli
28:01zdumieni jego
28:02jakością
28:02oraz pracą,
28:03jaką wykonano,
28:04by uzyskać to zdjęcie.
28:10Przeprowadzono
28:11symulacje
28:12w celu określenia,
28:13jak może wyglądać
28:15potencjalny obraz
28:16supermasywnej
28:17czarnej dziury
28:17zarejestrowany
28:19przez teleskop
28:19horyzontu zdarzeń.
28:24Wyniki tych
28:25symulacji
28:26były zadziwiająco
28:27zbliżone
28:27do uchwyconego
28:28obrazu.
28:30To dowodzi,
28:30że choć jeszcze
28:31nie rozumiemy
28:31tych zjawisk
28:32w pełni,
28:33jesteśmy na dobrej
28:34drodze.
28:35Choć nauka
28:36ułatwiła nam
28:37wykrywanie
28:38śladów czarnych dziur,
28:39odpowiedzi
28:40na kluczowe pytania
28:41o ten astronomiczny
28:42fenomen
28:42wciąż
28:43pozostają
28:44nieosiągalne.
28:49W kosmosie
28:50nikt nie usłyszy
28:51twojego krzyku,
28:52a w czarnych dziurach
28:53nikt nie zobaczy,
28:55jak znikasz.
28:56Stephen Hawking
28:59Mówiąc o
29:00krawędzi
29:01wszechświata,
29:02wyobrażamy sobie
29:03granice przestrzeni
29:04i czasu
29:04oddalone
29:05o miliardy
29:06lat świetlnych.
29:08Czy
29:08mogłyby one
29:09istnieć
29:10obok nas?
29:11A może
29:12czarne dziury
29:13oznaczają
29:14kres
29:14całego czasu?
29:16W przypadku
29:17czarnych dziur
29:18granica
29:18jest wyraźnie
29:19określona.
29:20Po jednej
29:21stronie mamy
29:21wszechświat,
29:22gdzie obiekty
29:22komunikują się
29:23ze sobą,
29:24a po drugiej
29:25komunikacja
29:26ustaje.
29:28Przekroczenie
29:29horyzontu
29:30zdarzeń
29:30oznacza
29:31zniknięcie
29:31na zawsze.
29:37Od lat
29:38zastanawiamy się,
29:39co kryje
29:39ciemna sfera
29:40pochłaniająca
29:41materię.
29:46wyobraźmy sobie
29:47więc
29:47astronautę
29:48w sąsiedztwie
29:49takiej anomalii,
29:50wykorzystując
29:51do analizy
29:52przebiegu zdarzeń
29:53prawa fizyki.
30:00Nasze postrzeganie
30:01przestrzeni
30:02i czasu
30:02całkowicie
30:03się zmienia
30:04w pobliżu
30:04takiego
30:05kosmicznego
30:06potwora.
30:09materia
30:10zakrzywia
30:11przestrzeń
30:12i czas,
30:13więc gdy
30:13zbliżamy się
30:14do takiego obiektu,
30:15zmienia się
30:16tempo upływu
30:17czasu.
30:20Astronauta
30:21zbliżający się
30:22do czarnej dziury
30:22doświadczyłby
30:23czegoś
30:23zupełnie innego
30:24niż obserwator
30:26w bezpiecznej
30:27odległości.
30:33Gdybym
30:34zapadał się
30:34w głąb
30:35czarnej dziury,
30:36po przekroczeniu
30:37horyzontu zdarzeń
30:38odniosłbym
30:38wrażenie,
30:39że czas na zewnątrz
30:40przyspiesza,
30:41a informacje
30:42docierają do mnie
30:44coraz szybciej.
30:48Dla obserwatora
30:50minęłyby lata,
30:51ale dla
30:52astronauty
30:53zaledwie
30:54kilka godzin.
31:00Astronauta
31:00doświadczyłby jednak
31:02całkowitej
31:03transformacji.
31:05Na Ziemi
31:07grawitacja
31:08przy naszych
31:08stopach
31:09jest
31:10nieznacznie
31:10silniejsza
31:11niż na wysokości
31:12głowy.
31:14Nasze
31:14ciała się
31:15do tego
31:15przystosowały
31:16i nawet
31:17tego nie
31:18zauważamy.
31:19Ale w
31:21pobliżu
31:21czarnej dziury
31:22o masie
31:22Słońca
31:23wyglądałoby
31:24to
31:24inaczej.
31:27Zupełnie
31:28jak w
31:29gabinecie
31:29luster.
31:30Obiekty
31:30wpadające
31:31do czarnej
31:32dziury
31:32ulegają
31:32zniekształceniu
31:33przez
31:34siły
31:34pływowe,
31:35które
31:36deformują
31:36czasoprzestrzeń
31:37w nienaturalny
31:38sposób.
31:40Spójna
31:41dotychczas
31:41materia
31:42zaczyna się
31:42przekształcać
31:43i wydłużać.
31:44Zjawisko
31:45to nazywamy
31:46ponuro
31:46spagetyzacją.
31:52Przy
31:53wpadaniu
31:54do czarnej
31:54dziury
31:54głową
31:55naprzód,
31:56przyciąganie
31:57przy głowie
31:57byłoby silniejsze
31:58niż w okolicach
31:59stóp,
32:01a czas
32:02upływałby
32:03wolniej
32:03niż przy
32:04stopach.
32:04Ciało
32:05rozciągnęłoby
32:06się tak,
32:07że
32:07przypominałoby
32:08bardzo
32:09długą
32:09nitkę
32:10spagetti.
32:21Siły pływowe
32:22są silniejsze
32:23w czarnych
32:24dziurach
32:24o małej
32:24masie.
32:25Osoba
32:26wpadająca
32:27do takiego
32:27obiektu
32:28zostałaby
32:28rozerwana.
32:30W dużej
32:31czarnej
32:31dziurze
32:31efekt
32:32byłby
32:32prawdopodobnie
32:33łagodniejszy.
32:35To oznacza,
32:36że wkroczenie
32:37w horyzont
32:37zdarzeń
32:38takiej czarnej
32:38dziury
32:39byłoby
32:40do przeżycia.
32:41Jeśli wpadać,
32:42to do wielkiej.
32:47Jeśli nawet
32:48ktokolwiek
32:49przeżyłby
32:49spagetyzację,
32:51czekałoby go
32:51tylko jedno.
32:54Osobliwość.
32:57Z uwagi
32:58na zakrzywienie
32:59czasoprzestrzeni
33:00w czarnej dziurze,
33:02wszystkie
33:02trajektorie
33:03prowadzą
33:04do jej
33:04centrum.
33:06Spotkanie
33:06z osobliwością
33:07byłoby
33:08nieuniknione.
33:09Nawet
33:10gdybyśmy
33:10dotarli tam
33:11świadomi,
33:12nic nie miałoby
33:12sens.
33:14Za horyzontem
33:15zdarzeń
33:15nie istnieją
33:16wymiary.
33:18Czas
33:18ustaje.
33:23Zwykle
33:23myślimy o
33:24czarnych dziurach
33:25jak o
33:25mrocznych więzieniach,
33:27z których
33:27nie wydostaje się
33:28energia pod
33:29żadną
33:29postacią.
33:35Stephen Hawking
33:36zasugerował
33:37jednak w latach
33:3870.,
33:39że mogą
33:40one być
33:40czymś więcej.
33:44Według niego
33:45czarne dziury,
33:46które nie
33:46pochłaniają
33:47materii,
33:48kurczą się
33:48poprzez emisję
33:50promieniowania.
33:52Nawet
33:52pusta
33:53przestrzeń
33:54nie jest
33:54tak naprawdę
33:55pusta.
33:56Powstają w niej
33:57parę
33:57cząstek
33:58wirtualnych,
33:59które
33:59błyskawicznie
34:00pojawiają się,
34:01oddalają się
34:02od siebie
34:03i zbliżają,
34:05po czym
34:06znikają.
34:11Jeśli
34:12jedna z
34:12takich
34:12cząstek
34:13wpadnie
34:13do czarnej
34:14dziury,
34:15druga
34:15może
34:15uciec,
34:16zabierając
34:17ze sobą
34:17część
34:18energii.
34:21W efekcie
34:22czarna dziura
34:23mogłaby
34:23całkowicie
34:24wyparować,
34:25a tempo
34:26procesu
34:27zależałoby
34:28od jej
34:28masy.
34:31Wyparowanie
34:32supermasywnej
34:32czarnej
34:33dziury
34:33zajęłoby
34:34jednego
34:34Googola
34:35lat.
34:39Google
34:39to
34:39jedynka
34:40i sto
34:41zer.
34:43Czyli
34:43trwałoby to
34:44znacznie więcej,
34:45niż liczy
34:46sobie
34:46wszechświat.
34:47w przypadku
34:51mniejszych
34:51dziur
34:51proces ten
34:52byłby
34:52nieco
34:53szybszy,
34:53ale nadal
34:54zbyt
34:55powolny
34:55do
34:55zaobserwowania.
35:00Teoretycznie
35:01promieniowanie
35:02Hawkinga
35:03mogłoby
35:03pomóc
35:04uwięzionemu
35:05astronaucie,
35:06prowadząc
35:07do
35:07odparowania
35:08czarnej
35:08dziury.
35:09Jest to
35:11jednak
35:11nierealne.
35:13Dziura
35:14musiałaby
35:14być mała,
35:15żeby skurczyć
35:16się w
35:16obserwowalnym
35:17czasie,
35:18ale w tym
35:19przypadku
35:19rozdarłaby
35:21astronautę
35:21jeszcze w
35:22trakcie
35:22jego
35:22zapadania.
35:23Problem
35:24w tym,
35:24że jeśli
35:25promieniowanie
35:26Hawkinga
35:26istnieje,
35:27to łamie
35:28ono
35:28fundamentalną
35:29zasadę
35:30zachowania
35:30informacji.
35:35Obiekty
35:36wpadające
35:36do czarnej
35:37dziury
35:37mają
35:37masę
35:38czy
35:38temperaturę.
35:39Cząstki
35:40również
35:40mają
35:41pewne
35:41właściwości,
35:42które
35:42w
35:43astrofizyce
35:43określa się
35:44mianem
35:45informacji.
35:48Po
35:48przekroczeniu
35:49horyzontu
35:50zdarzeń
35:50informacja
35:51zostaje
35:52pochłonięta
35:53i ukryta
35:54wewnątrz
35:54osobliwości.
35:58W tym
35:59kontekście
35:59informacja
36:00to
36:00zdolność
36:01przewidywania.
36:03Gdy
36:04znamy
36:04warunki
36:04początkowe
36:05układu,
36:06prawa fizyki
36:07pozwalają nam
36:07przewidzieć,
36:08jak będzie
36:09on się
36:09zmieniać
36:10w przyszłości.
36:14ponadto,
36:15jeśli znamy
36:16stan końcowy
36:16układu,
36:17możemy
36:18odtworzyć
36:19jego początek.
36:21W przypadku
36:23supernowej,
36:24analizując
36:25pozostałości
36:26poni,
36:27teoretycznie
36:28można byłoby
36:29odtworzyć
36:30wygląd i
36:30masę
36:31gwiazdy
36:31sprzed
36:32eksplozji.
36:35Ale czarna
36:36dziura jest
36:36zupełnie
36:37inna.
36:38Obserwacja
36:39potencjalnego
36:40promieniowania
36:41Hawkinga
36:41ujawniłaby
36:42wyłącznie
36:43jej masę,
36:44moment pędu
36:44czy ładunek
36:45elektryczny.
36:47Nic więcej.
36:51Jeśli czarna
36:52dziura
36:52znika
36:53wskutek
36:53promieniowania
36:54Hawkinga,
36:55to czy
36:55znikają
36:56również
36:56informacje
36:57o pochłoniętej
36:58przez nią
36:58materii?
37:01Nieważne,
37:02czy czarna
37:02dziura
37:03powstałaby
37:03z gwiezdnej
37:04materii
37:04czy
37:04dużej
37:05ilości
37:05kul
37:06dokręgli.
37:07To, co
37:08do niej
37:08wpadło
37:09zgodnie
37:09z ogólną
37:10teorią
37:10względności
37:11zostałoby
37:12bezpowrotnie
37:13utracone.
37:16Fizyka
37:17kwantowa
37:18stanowi
37:18jednak,
37:19że znając
37:20stan końcowy
37:21da się
37:22odtworzyć
37:22stan
37:22początkowy.
37:23Jest to
37:24tak zwany
37:25paradoks
37:25informacyjny.
37:26Dokąd
37:27zatem
37:28trafiają
37:28informacje?
37:29Czy są
37:30przechowywane
37:30w czarnych
37:31dziurach?
37:32Czy też
37:33błędnie
37:33rozumiemy
37:34funkcjonowanie
37:35wszechświata?
37:39Fakty bywają
37:40dziwniejsze
37:41od fikcji,
37:42szczególnie w przypadku
37:42czarnych dziur.
37:43Są dziwniejsze
37:44od wszelkich
37:45wytworów
37:45fantastyki naukowej.
37:47Stephen Hawking
37:54Istnieje
37:55wiele
37:55rodzajów
37:56gwiazd
37:56złożonych
37:57z najróżniejszych
37:58pierwiastków.
38:00Niezależnie
38:01od tego,
38:01z jakiej
38:02materii
38:02powstała
38:03czarna dziura,
38:04jedynymi
38:04jej
38:05cechami
38:05zewnętrznymi
38:06mogą być
38:06masa
38:08całkowita,
38:10moment
38:11pędu,
38:12czyli prędkość
38:13z jaką się
38:14obraca,
38:15o ile
38:15w ogóle
38:16to robi,
38:18oraz ładunek
38:19elektryczny,
38:20jeśli go posiada.
38:22Jak mówią
38:24fizycy,
38:24czarna dziura
38:26nie ma włosów.
38:29Rzeczone włosy
38:29są
38:30metaforą
38:31złożoności.
38:32Twierdzenie
38:32o ich braku
38:33głosi,
38:34że czarne dziury
38:34nie mają
38:35cech szczególnych.
38:36Opisują je
38:37tylko trzy parametry.
38:38W 2022 roku
38:42fizycy
38:43Xavier
38:43Calmet
38:44i Stephen
38:44Shul,
38:45którzy próbowali
38:46rozwiązać paradoks
38:47informacyjny
38:48bez naruszania
38:49podstaw fizyki,
38:51zaproponowali
38:51teorię
38:52kwantowych
38:53włosów.
38:56Uwzględniając
38:58fizykę kwantową,
38:59twierdzenie
39:00o braku
39:00włosów
39:00może być
39:01błędne.
39:05Struktura
39:05czarnej dziury
39:06mogłaby być
39:07zakodowana
39:08w konfiguracjach
39:09kwantowych.
39:14Koncepcja ta
39:15sugeruje,
39:15że horyzont
39:16zdarzeń
39:17przechowuje
39:17informacje,
39:18które można
39:19odczytać,
39:20ale to oczywiście
39:21spekulacje.
39:25Przekonanie,
39:26że informacja
39:27musi zostać
39:27zachowana
39:28przy jednoczesnym
39:29braku pełnego
39:30zrozumienia
39:31czarnych dziur
39:31rodzi nowe pomysły.
39:37alternatywne
39:39koncepcje
39:39dotyczące
39:40osobliwości
39:40to chociażby
39:42teoria
39:42Fussball,
39:43opisująca
39:44zwartą kulę
39:45mikropętli
39:46energii,
39:47które są
39:47nośnikami
39:48informacji,
39:49czy też
39:50teoria
39:50gwiazdy
39:51Plancka,
39:51zakładająca
39:52istnienie
39:53rdzenia
39:54czarnej dziury
39:54przechowującego
39:56informacje
39:56o pochłoniętej
39:58materii.
40:00Zasada
40:01holograficzna
40:02sugeruje
40:03zaś,
40:03że informacja
40:04o materii
40:04wpadającej
40:05do czarnej
40:05dziury
40:06odwzorowuje się
40:07niczym
40:07hologram
40:08na horyzoncie
40:09zdarzeń
40:09i może być
40:10przenoszona
40:11przez
40:11promieniowanie
40:12Hawkinga.
40:19Dualizmy
40:20rządzące
40:21wszechświatem,
40:21gdzie każdemu
40:22początkowi
40:23odpowiada
40:23koniec,
40:24często
40:25przenoszą
40:25nam
40:25ukojenie.
40:28Dostrzeganie
40:29przeciwieństw
40:29może wynikać
40:30z ludzkiej
40:31natury.
40:32Lubimy
40:33kontrasty,
40:33takie jak
40:34woda
40:34i ogień.
40:36Z kolei
40:36w kosmosie
40:37mamy
40:37materię
40:37i
40:38antymaterię,
40:39elektrony
40:40i
40:40pozytony.
40:43Z
40:44czarnych
40:45dziur
40:45nic
40:45nie ucieka,
40:46ale ogólna
40:47teoria
40:48względności
40:48przewiduje
40:49ich
40:49przeciwieństwa,
40:50z których
40:50coś
40:51może się
40:52wydostać,
40:52ale do
40:53których
40:53nic
40:54nie
40:54wpadnie.
40:55Nazywamy
40:56je
40:56białymi
40:57dziurami.
40:59Trudno
40:59je sobie
40:59wyobrazić.
41:00W przypadku
41:01czarnych
41:02dziur
41:02znamy
41:02model
41:03i
41:03mechanizm
41:04ich
41:04formowania.
41:05Ciężko
41:06jednak
41:06pojąć,
41:07jak
41:07miałyby
41:08powstawać
41:08białe.
41:14Jedna
41:15z teorii
41:15głosi,
41:16że te
41:16bliźniacze
41:17struktury
41:17tworzą
41:18tunele
41:18łączące
41:19dwa
41:19punkty
41:20czasoprzestrzeni.
41:23Pierwotnie
41:23nazywano je
41:24mostami
41:25Einsteina
41:25Rosena.
41:27W popkulturze
41:28i fantastyce
41:29naukowej
41:29są znane
41:30jako
41:31tunele
41:31czasoprzestrzenne.
41:35Najprościej
41:36wyjaśnić to
41:36z kartką
41:37papieru.
41:38Zamiast
41:39przemierzać
41:39jej powierzchnię,
41:40można ją
41:41zgiąć
41:41i stworzyć
41:42otwór,
41:43aby pokonać
41:44dystans
41:44znacznie
41:45szybciej.
41:49Taki
41:50mechanizm
41:51przydałby się
41:52przyszłym
41:52cywilizacjom
41:53przemierzającym
41:54kosmos.
41:55W takim
41:57społeczeństwie
41:57handel
41:58i komunikację
41:59utrudniałyby
42:00ogromne
42:00odległości.
42:02Tunel
42:03czasoprzestrzenny
42:04byłby
42:04swoistym
42:05skrótem,
42:06pozwalającym
42:07pokonać
42:07tysiące lat
42:08świetlnych
42:09w krótkim
42:10czasie.
42:12Oczywiście
42:13ich istnienie
42:14to czyste
42:15spekulacje,
42:17ale nie
42:17znaczy to,
42:18że gdy
42:18powstaje
42:18czarna dziura,
42:19nie powstaje
42:20też biała dziura
42:21w innej części
42:22czasoprzestrzeni
42:23albo nawet
42:24w innym
42:25wszechświecie.
42:31Wyobraźmy sobie
42:32wieloświat,
42:33w którym
42:33wszechświaty
42:34równolegle
42:35są połączone
42:36ze sobą
42:36takimi
42:37korytarzami.
42:39Czy
42:39materię
42:40wpadającą
42:40do czarnej
42:41dziury
42:41mógłby
42:42czekać
42:43nie
42:43ostateczny
42:43koniec,
42:44lecz
42:45całkiem
42:45nowy
42:46początek?
42:48Nie
42:49przetrwalibyśmy
42:50podróży
42:50tunelem
42:51czasoprzestrzennym.
42:52Wejście
42:53do niego
42:53niosłoby
42:54te same
42:54zagrożenia,
42:55co przy
42:55horyzoncie
42:56zdarzeń.
42:57Do tego
42:57dochodzi
42:58kwestia
42:58stabilności
42:59tunelu.
43:02Samo
43:03wejście
43:03do niego
43:04mogłoby
43:04doprowadzić
43:05do załamania
43:06całego
43:06układu.
43:08Nawet
43:09Stephen
43:09Hawking
43:09nie zdołał
43:10rozstrzygnąć,
43:11czy taki
43:11tunel
43:12mógłby
43:12być
43:13stabilny.
43:15Koncepcja
43:16ta kontrastuje
43:17z ponurymi
43:18prognozami
43:18losu
43:19materii
43:20w
43:20osobliwości.
43:22Ludzie
43:23nie lubią
43:24sytuacji
43:25bez
43:25wyjścia.
43:27Wizja
43:28braku
43:28możliwości
43:29ucieczki
43:30ludzi
43:30sprzeciw.
43:32Dlatego
43:33przekonanie,
43:34że czarna
43:35dziura
43:35mogłaby być
43:36portalem
43:36do innego
43:37miejsca
43:39wydaje nam się
43:41wyjątkowo
43:41atrakcyjne.
43:44Oto
43:45supermasywna
43:46czarna dziura
43:47Sagittarius A.
43:49ukryty klejnot
43:51naszej
43:51Drogi Mlecznej.
43:54Znajduje się
43:55w gwiazdozbiorze
43:56Strzelca,
43:56dobrze widocznym
43:58w pogodną nos.
44:00Ta czarna
44:02dziura
44:02to pradawna
44:03pozostałość
44:04po czasach
44:04sprzed
44:05powstania
44:05życia,
44:06choć
44:07na wciąż
44:07kreślonych
44:08mapach
44:08kosmosu
44:09pojawiła się
44:10stosunkowo
44:11niedawno.
44:16Przesłanki
44:17jej istnienia
44:18występowały
44:18jeszcze zanim
44:19Teleskop
44:20Horyzontu
44:20Zdarzeń
44:21wykonał
44:21jej zdjęcie.
44:26Jedną
44:26z najbardziej
44:26przekonujących
44:27była analiza
44:28orbit gwiazd
44:29w centrum
44:30Drogi Mlecznej.
44:33Trudno
44:34je obserwować
44:35w świetle
44:36widzialnym,
44:37bo zasłania
44:37je materia
44:38międzygwiezdna,
44:40w tym
44:40tył,
44:41który pochłania
44:41światło.
44:45To dlatego
44:46centrum
44:47naszej galaktyki
44:48tak długo
44:49pozostawało
44:49zagadką.
44:51Astronomowie
44:51pokonali
44:52te przeszkody
44:52stosując
44:53techniki
44:54takie jak
44:54obserwacje
44:55w podczerwieni
44:56czy z użyciem
44:57fal radiowych.
44:59Dzięki
45:00różnym
45:00długościom
45:01fal
45:01zdołali
45:01przejrzeć
45:02te wariery.
45:05Szczegółowe
45:06obserwacje
45:06umożliwiły
45:07nam zajrzenie
45:08w głąb
45:08serca galaktyki.
45:09Zaobserwowano
45:11tam gwiazdy
45:12krążące
45:12wokół
45:13pozornie
45:14pustej
45:14przestrzeni.
45:20Analiza
45:21ich orbit
45:22wykazała,
45:23że ten
45:23centralny
45:24obiekt
45:24jest
45:254 miliony
45:26razy
45:26cięższy
45:27od Słońca.
45:28Tak
45:30ogromnej
45:30czarnej
45:31dziury
45:31nie uformował
45:32wybuch
45:33supernowej.
45:37Z biegiem
45:38czasu
45:38galaktyki
45:39mogą
45:39łączyć
45:40się ze sobą.
45:41W każdej
45:42z nich
45:42może istnieć
45:43supermasywna
45:44czarna dziura.
45:46Droga
45:47Mleczna
45:47przetrwała
45:48wiele takich
45:48kolizji,
45:49a Sagittarius A
45:51powstała z połączenia
45:52wielu czarnych dziur
45:53różnych galaktyk
45:54wchłoniętych
45:55przez naszą.
46:00Obserwując
46:01układy gwiazd
46:02staramy się je
46:03klasyfikować
46:04i opisywać,
46:06ale bardzo ważne
46:06jest także
46:07coraz lepsze
46:08poznawanie
46:08naszego
46:09kosmicznego
46:10domu.
46:11Możliwe,
46:12że wszystko
46:13zaczęło się
46:13od pojedynczej
46:15supermasywnej
46:15czarnej dziury.
46:17Bez niej
46:18materia naszej
46:19protogalaktyki
46:20nie weszłaby
46:21na orbitę
46:21i nie stworzyła
46:23warunków
46:23do powstania
46:24życia.
46:34relacja
46:35pomiędzy
46:35czarnymi dziurami
46:36oraz ich
46:37galaktykami
46:38przypomina
46:39klasyczny
46:39dylemat
46:40z jajkiem
46:41i kurą.
46:43Nie wiemy,
46:44czy najpierw
46:45formuje się
46:46galaktyka,
46:46której centrum
46:47zapada się
46:48w czarną dziurę,
46:50czy też
46:51to czarne dziury
46:52powstają
46:52jako pierwsze,
46:53a galaktyki
46:54tworzą się
46:55wokół nich.
46:59oba scenariusze
47:01są możliwe,
47:01lecz obserwacje
47:03wskazują
47:03na wczesne
47:04powstawanie
47:04czarnych dziur.
47:06Pochłaniają
47:07one materię
47:07i emitują
47:08strugi,
47:10co dowodzi,
47:11że mogą rosnąć.
47:13Skoro
47:14osiągnęły
47:15miliardy
47:16mas Słońca,
47:17zapewne
47:18wykształciły się
47:19jeszcze
47:19przed uformowaniem
47:20się galaktyk.
47:22Sądzę,
47:23że istnieją
47:23stabilne układy
47:24gwiazd
47:25i pyłu
47:26o rozmiarach
47:27galaktyk,
47:28lecz
47:28bez czarnej dziury
47:29w centrum.
47:31Jednak
47:32ich obecność
47:32znacząco wpływa
47:34na ewolucję
47:34galaktyk
47:35takich jak
47:36nasza.
47:39Bez czarnej dziury
47:40Droga Mleczna
47:42wyglądałaby dziś
47:43zupełnie inaczej.
47:46Początek
47:47zawsze jest
47:48ściśle
47:49powiązany
47:50z końcem.
47:50Dotyczy to
47:51również czarnych dziur,
47:53choć
47:53prawdopodobnie
47:54nigdy nie ujrzymy
47:56śmierci
47:56takiego obiektu.
47:58Są niezwykle
47:59trwałe.
48:00Zanikają
48:00jedynie
48:01poprzez
48:01promieniowanie
48:02Hawkinga,
48:03aż
48:04ostatecznie
48:04wyparowują.
48:08Nie jesteśmy
48:10w stanie
48:10tego zaobserwować,
48:12ale niektórzy
48:13naukowcy
48:13przypuszczają,
48:14że ostatnie
48:15chwile
48:15znikającej
48:16czarnej dziury
48:16mogłyby być
48:18widoczne
48:19jako jasny
48:19rozbłysk energii
48:20cząstek
48:21wirtualnych
48:22przy horyzoncie
48:23zdarzeń.
48:33W samej
48:34Drodze Mlecznej
48:35mogą istnieć
48:36miliony
48:37czarnych dziur
48:38zdolnych
48:38do niszczenia
48:39i rodzenia
48:40nowych
48:40galaktyk.
48:42Stanowią
48:42one
48:42kluczowy
48:43element
48:44kosmosu.
48:50Tajemnice
48:51czarnych dziur
48:51to jedne
48:52z najważniejszych
48:53zagadnień
48:54astronomii.
48:56Przyszłe
48:57odkrycia
48:57w tej dziedzinie
48:58mogą obalić
48:59bieżące
48:59modele,
49:00a wtedy
49:01nowym
49:02zadaniem
49:02nauki
49:03stanie się
49:03ich
49:04doskonaleniem.
49:07Jesteśmy
49:08u progu
49:08wielu
49:09przełomowych
49:09odkryć
49:10dotyczących
49:11czarnych
49:11dziur.
49:13Historia
49:13nauki
49:14dowodzi
49:14jednak
49:14że każde
49:16nowe
49:16wyjaśnienie
49:17rodzi
49:18kolejne
49:19wyjątkowo
49:20intrygujące
49:20pytania.
49:27Opracowanie