- 6 weeks ago
Category
馃摎
LearningTranscript
00:01Oto opowie艣膰 o sze艣ciu m臋偶czyznach z Budapesztru.
00:06Wygnani z Europy, dotarli do Stan贸w Zjednoczonych i w Los Alamos zbudowali bomb臋 atomow膮.
00:16W Hollywood kr臋cili propagandowe filmy nawo艂uj膮ce do walki z nazistowskimi Niemcami.
00:22Ka偶dy z tych w臋gierskich 呕yd贸w wypowiedzia艂 wojn臋 totalitaryzmowi.
00:27Michael Curtis nazywa艂 si臋 Michali Kertesz.
00:35Zrobi艂 karier臋 w Hollywood i nakr臋ci艂 Casablanca, film wszechczas贸w.
00:40Andrei Friedman sta艂 si臋 Robertem Capon.
00:44Uzbrojony w aparat stan膮艂 u boku ameryka艅skich 偶o艂nierzy i wyr贸s艂 na najs艂awniejszego fotografa wojennego.
00:50John von Neumann to Janusz Lajos Neumann, geniusz matematyczny, kt贸ry wymy艣li艂 komputer.
01:01Leo Szilard by艂 fizykiem i biologiem molekularnym.
01:06Rozgin膮艂 teori臋 reakcji 艂a艅cuchowej i wprowadzi艂 艣wiat w epok臋 atomow膮.
01:11Eugene Wigner w roku 1963 otrzyma艂 Nagrod臋 Nobla za wk艂ad w fizyk臋 j膮drow膮.
01:20Edward Teller pom贸g艂 zbudowa膰 bomb臋 atomow膮, a potem wodorow膮 i sta艂 si臋 najbardziej kontrowersyjnym naukowcem swojej epoki.
01:29Wszyscy uciekali przed prze艣ladowaniami w ojczy藕nie, a potem przed nazizmem.
01:43Kiedy po ataku na Pearl Harbor Stany Zjednoczone przyst膮pi艂y do wojny, ci m臋偶czy藕ni tak偶e ruszyli do walki.
01:52Ka偶dy na sw贸j spos贸b, ale mieli ten sam cel, misj臋 i wroga.
01:59Curtis z dramatu romantycznego Casablanca uczyni艂 wybitny film propagandowy.
02:07Kappa l膮dowa艂 z aliantami w Normandii.
02:12Szilard nam贸wi艂 Alberta Einsteina, 偶eby napisa艂 do prezydenta.
02:19Tak zacz膮艂 si臋 projekt Manhattan, czyli budowa ameryka艅skiej bomby atomowej.
02:26Rozpocz臋li go ci m臋偶czy藕ni, w臋gierscy naukowcy.
02:29Kt贸rzy zaprojektowali i pomogli j膮 skonstruowa膰.
02:33Wiedzieli, dlaczego za wszelk膮 cen臋 nie wolno dopu艣ci膰 do zwyci臋stwa Hitlera.
02:39Wy艣cig po bomb臋 atomow膮.
02:51Ucieczka z Europy.
02:52Przyby艂em z W臋gier i Niemiec.
03:00Napatrzy艂em si臋 na wiele rzeczy.
03:04Ogromnie martwi艂em si臋 o rodzin臋 i przyjaci贸艂.
03:09Ul偶y艂o mi, kiedy wreszcie przy艂膮czyli艣my si臋 do wojny.
03:16Dzieje tych geniuszy zaczynaj膮 si臋 w Budapeszcie.
03:34Na pocz膮tku XX wieku by艂 drugim co do wielko艣ci miastem Austro-W臋gier.
03:39Ostoj膮 humanizmu i wolno艣ci w monarchii Habsburg贸w.
03:49Panuje optymizm.
03:51Rozwija si臋 nauka i technika.
03:53Tak to wspomina Eugene Wigner, przysz艂y laureat Nagrody Nobla.
03:59Moje 偶ycie zacz臋艂o si臋 w Budapeszcie 17 listopada 1902 roku.
04:05Mieszcza艅skie rodziny obchodzi艂y si臋 bez automobili, radia, gazu czy elektryczno艣ci.
04:11W roku 1902 ludzie zamieszkiwali ziemi臋 od milion贸w lat.
04:16Ale wsp贸艂czesna nauka dopiero si臋 narodzi艂a.
04:19Budapeszt by艂 艣wiatow膮 metropoli膮.
04:23Potrzebowa艂 kapita艂u ludzkiego.
04:28Przyci膮gn膮艂 najlepszych i najbardziej inteligentnych z cesarstwa austro-w臋gierskiego.
04:36Edward Teller urodzi艂 si臋 w roku 1908.
04:40Pami臋tam pi臋kne mosty.
04:43Najcieplej wspominam Dunaj.
04:47Rzek臋 ze wspania艂ymi mostami.
04:49M贸j ojciec by艂 prawnikiem.
04:54Mieszkali艣my w pobli偶u urz臋d贸w pa艅stwowych, kt贸re znajdowa艂y si臋 w centrum miasta, na wschodnim brzegu Dunaju.
04:59Nawet dzi艣 imponuj膮ce fasady kamienic g艂osz膮 splendor przesz艂o艣ci.
05:10Leo Zillard te偶 tu si臋 wychowa艂.
05:15Urodzi艂em si臋 naukowcem.
05:17Uwa偶am, 偶e wiele dzieci przychodzi na 艣wiat z dociekliwym umys艂em badacza.
05:21Dlatego wybra艂em karier臋 naukow膮, bo pozosta艂em dzieckiem.
05:26O tym okresie m贸wi si臋 szcz臋艣liwe lata pokoju.
05:32Nast膮pi艂 bezprecedensowy rozw贸j W臋gier, a szczeg贸lnie Budapesztu.
05:41Nasi bohaterowie s膮 呕ydami, wi臋c musimy pami臋ta膰, 偶e tam dotar艂a znaczna 偶ydowska emigracja.
05:50Cesarstwo Habsburg贸w by艂o tolerancyjne.
06:01Nast膮pi艂a emancypacja 呕yd贸w.
06:07Nap艂ywali t艂umnie, kiedy wy偶sze uczelnie otworzy艂y dla nich podwoje.
06:12Studiowali, aby zosta膰 lekarzami, in偶ynierami.
06:22Eugene Wigner i John von Neumann mieli po 12 lat i chodzili razem do szko艂y.
06:29W czaruj膮cy spos贸b przedstawi艂 teori臋 mnogo艣ci i liczby.
06:34C贸偶 za nienasycona 偶膮dza wiedzy i jej przekazywania.
06:38Budapeszt mia艂 najlepszy program gimnazjalny w ca艂ej Europie.
06:50To odegra艂o ogromn膮 rol臋 w edukacji tej klasy 艣wieckich 呕yd贸w.
06:55Chocia偶 pochodzili z rodzin 偶ydowskich, nie byli religijni.
07:06Uwa偶ali, 偶e religia nale偶y do przesz艂o艣ci.
07:09Pojawi艂o si臋 nowe, prze艂omowe podej艣cie do fizyki i innych nauk 艣cis艂ych.
07:17A z nim ogromne szanse dla utalentowanej m艂odzie偶y.
07:21Budapeszt t臋tni艂 偶yciem.
07:24Kr贸lowa艂 post臋p, tak偶e dzi臋ki doskona艂ym szko艂om 艣rednim.
07:27Nauczyciele, nie m臋偶czy藕ni, prowadzili w艂asne badania.
07:34Niekt贸rych przyj臋to do W臋gierskiej Akademii Nauk.
07:38To szczyt marze艅 ka偶dego naukowca.
07:42Dzia艂a艂o wiele 艣wietnych szk贸艂 艣rednich,
07:45kt贸rych absolwenci po latach otrzymali nagrody Nobla.
07:49W tej epoce wszystko jest nowe.
07:54A pojawiaj膮cymi si臋 ideami wymienia si臋 w kawiarniach.
08:00Tutaj intelektuali艣ci, studenci i arty艣ci,
08:04tacy jak m艂ody re偶yser Michali Kertesz,
08:07dyskutuj膮 o literaturze, matematyce, wizyce
08:10oraz o 艣wiecie filmu, fotografii i polityki.
08:16Kawiarnie to instytucje w w臋gierskiej kulturze.
08:19Ludzie ci膮gle tam przesiadywali.
08:23Studenci, tacy jak Sillard,
08:26chodzili po zaj臋ciach do tych eleganckich lokali,
08:28mi臋dzy innymi do kawiarni Nowy Jork.
08:32Tam mierzyli si臋 z problemami 艣wiata,
08:35pasjonowali si臋 wielkimi ideami.
08:37Zamierzali zmieni膰 艣wiat,
08:39bo ten, kt贸ry znali, by艂 nieciekawy.
08:43Wszystko odmieni艂a I wojna 艣wiatowa.
08:46Pierwszy nowoczesny konflikt,
08:48krwawy popis rozwoju techniki.
08:53Dziewi臋tnastoletni Leo Sillard musia艂 i艣膰 na front.
08:57Pozostali byli za m艂odzi, wi臋c im tego oszcz臋dzono.
09:01Lecz wojna odcisn臋艂a na nich pi臋tno.
09:03Po jej zako艅czeniu, w艂adze na W臋grzech przej臋li komuni艣ci.
09:08Edward Teller mia艂 wtedy dziesi臋膰 lat.
09:13Postawili wszystko na g艂owie.
09:14M贸j ojciec nie m贸g艂 praktykowa膰 prawa.
09:17Stali艣my si臋 pariasami.
09:18Rz膮d W臋gierskiej Republiki, Rad Beli Kuna, nie przetrwa艂 d艂ugo.
09:26W marcu 1920 roku w艂adz臋 przejmuje admira艂 Miklos Horty.
09:38Wprowadza rz膮dy autorytarne i wyr贸wnuje rachunki z poprzednikami.
09:42W egzekucjach ginie pi臋膰 tysi臋cy ludzi, g艂贸wnie 呕yd贸w.
09:45Dziesi膮tki tysi臋cy uciekaj膮.
09:47Ko艅czy si臋 cesarski splendor.
09:48Pierwsza wojna 艣wiatowa zamkn臋艂a epok臋 tw贸rczo艣ci i otwarcia na nowe.
09:58Europejska pot臋ga, cesarstwo austro-w臋gierskie,
10:02nagle sta艂o si臋 ba艂ka艅skim pa艅stewkiem.
10:13Rozpoczyna si臋 eksous.
10:15Michalik Ertesz wyrusza do Wiednia.
10:18Leo Szilard musi ucieka膰 przed antysemityzmem w ojczy藕nie.
10:23W roku 1926 Edward Teller jedzie do Niemiec.
10:29Tam spotyka Eugina Wignera z koleg膮 szkolnym Johnem von Neumannem.
10:33Teller tak opisze p贸藕niej swoj膮 m艂odo艣膰.
10:37W ci膮gu jedenastu lat pozna艂em, co to wojna, patriotyzm, komunizm, rewolucja,
10:43antysemityzm, faszyzm i pok贸j.
10:46Szkoda, 偶e pok贸j nie trwa艂 d艂u偶ej.
10:52Pami臋tali, jak z dnia na dzie艅 stracili wszystko, bo zacz臋艂y si臋 pogromy.
10:56Czuli, 偶e nie maj膮 czasu do stracenia.
11:03Dzia艂ali, zgodnie z dewiz膮, k贸j 偶elazo, p贸ki gor膮ce.
11:10Berlin dawa艂 schronienie.
11:13Jak Budapeszt i Wiede艅, by艂 stolic膮 upad艂ego cesarstwa.
11:17Po wojnie i rewolucji dla stolicy Republiki Weimarskiej nasta艂 z艂oty wiek.
11:28Ironiczne, bo Niemcy przegrali wojn臋, ale by艂y ostoj膮 demokracji.
11:33W tamtym czasie Republika Weimarska przyjmowa艂a uchod藕c贸w, ale wszyscy sko艅czyli w nazistowskich Niemczech.
11:43Leo Szilard i Eug猫ne Wigner przybywaj膮 do Berlina wiosn膮 1920 roku,
11:52a p贸藕niej okr臋偶n膮 drog膮 docieraj膮 tu Edward Teller i John von Neumann.
11:56Znale藕li si臋 w mie艣cie, kt贸re przez kr贸tki czas by艂o intelektualnym i artystycznym centrum 艣wiata.
12:12Bez w膮tpienia Niemcy by艂y g艂贸wnym o艣rodkiem fizyki j膮drowej.
12:17Do tego z najbardziej mi臋dzynarodow膮 obsad膮 ni偶 kiedykolwiek p贸藕niej, je艣li chodzi o student贸w i wyk艂adowc贸w.
12:26Centrum mie艣ci艂o si臋 w Kaiser Wilhelm Institut f眉r Physik, w eleganckiej dzielnicy Dallem.
12:38Magnes dla najlepszych wyk艂adowc贸w w Europie.
12:44Od roku 1914 dyrektorem by艂 Albert Einstein.
12:50Tak偶e Leo Szilard pozostawa艂 pod jego urokiem.
12:53Szilard zapisuje si臋 na Uniwersytet Techniczny, 偶eby zosta膰 in偶ynierem.
12:58Wkr贸tce przenosi si臋 na cotygodniowe seminaria, podczas kt贸rych profesorowie i studenci dyskutuj膮 o artyku艂ach z czasopism.
13:05W pierwszym rz臋dzie si臋 to Einstein, von Laue, Planck i Bohr, najja艣niejsze gwiazdy nauki.
13:13Studenci zajmuj膮 miejsca z ty艂u, ale Szilard uznaje, 偶e si膮dzie z przodu razem z innymi.
13:22Eugene Wigner po uko艅czeniu studi贸w wspiera艂 si臋 tak偶e z najlepszymi fizykami.
13:27Podobnie jak Edward Teller zaj膮艂 si臋 podstawami mechaniki kwantowej.
13:35Stanowi艂a cz臋艣膰 fizyki, ale w艂a艣nie stawia艂a na g艂owie tradycyjne rozumienie 艣wiata.
13:41Teller tak opisuje studia w Berlinie.
13:43Lata, kt贸re sp臋dzi艂em jako m艂ody naukowiec w Niemczech, da艂y mi najg艂臋bsze zadowolenie.
13:52Europa 艢rodkowa w okresie mi臋dzywojennym do艣wiadczy艂a upadku.
13:57Tymczasem stanowi艂em cz臋艣膰 wielkiego przedsi臋wzi臋cia, wprawdzie cz膮stk臋, ale zawsze.
14:03W Berlinie m艂odzi badacze odnajduj膮 co艣 z atmosfery rodzinnego miasta.
14:17Optymizm przypomina z艂ote lata Budapesztu.
14:22Szilard pracuje nad podstawami matematycznej teorii informatycznej.
14:27Z lawiny lu藕no powi膮zanych idei zbudowa艂em ca艂膮 teori臋.
14:31Dzi臋ki sta艂emu kreowaniu idei, to by艂 w艂a艣ciwie najbardziej tw贸rczy okres w moim 偶yciu.
14:44T臋 pot臋g臋 nauki zawdzi臋czamy dw贸m wielkim rewolucjom,
14:50kt贸re obali艂y znany nam porz膮dek 艣wiata.
14:55By艂y to teorie wzgl臋dno艣ci i kwantowa.
14:58Rozwija艂y si臋 w艂a艣ciwie r贸wnolegle na pocz膮tku XX wieku.
15:03Przynios艂y liczne zastosowania w technice, takie jak laser i komputer.
15:09Fizyka zajmowa艂a si臋 coraz mniejszymi cz膮stkami.
15:17Dotarli艣my do atomu i jego budowy.
15:19Co mo偶emy zrobi膰 z tymi atomami?
15:22Co si臋 dzieje na tym poziomie?
15:24Czy wp艂yniemy na te procesy?
15:26Co si臋 stanie, je艣li pozwol臋, aby j膮dra atomowe zderza艂y si臋 ze sob膮?
15:30W tych pytaniach tkwi艂 olbrzymi potencja艂.
15:33Zastanawiali艣my si臋, sk膮d wzi膮艂 si臋 艣wiat?
15:38Johna von Neumana fascynuj膮 pytania, kt贸re przynosi nowa nauka.
15:43Tworzy matematyczne podstawy mechaniki kwantowej.
15:46Dzie艂o godne ca艂ego stulecia.
15:48Nie ma 30 lat, kiedy pod膮偶a do Berlina.
15:51Jemu zawdzi臋czamy przemian臋 teoretycznej wiedzy, kt贸rej nigdy nie odrzuci艂, w bezpo艣rednie zastosowanie w technice.
16:03Pod tym wzgl臋dem jest jednym z najwi臋kszych europejskich naukowc贸w, dor贸wnuj膮cym Einsteinowi.
16:12Einstein staje si臋 najwa偶niejszym mentorem m艂odych naukowc贸w z Budapesztu.
16:24Szilard jest nim zafascynowany.
16:27Uderzaj膮ca skromno艣膰 i prostota serca.
16:30Ta prostota by膰 mo偶e pozwala zrozumie膰 jego dzie艂o.
16:34W nauce najwi臋ksze s膮 proste idee.
16:37Szilard poprosi艂, 偶eby Einstein uczy艂 jego przyjaci贸艂 mechaniki statystycznej, a ten si臋 zgodzi艂.
16:47W tym gronie sami W臋grzy, Eugene Wigner, fizyk-noblista, i John von Neumann, tw贸rca komputera, byli przyjaci贸艂mi Szilarda.
17:01Mo偶na sobie wyobrazi膰, jak wrza艂o podczas zaj臋膰 tych dw贸ch z Szilardem i Einsteinem.
17:09Chcia艂bym opowiedzie膰 o wk艂adzie Szilarda, 偶eby mo偶na by艂o zrozumie膰 istot臋 komputer贸w i informacji.
17:16Ten wk艂ad poczyni艂 w roku 1928, kiedy si臋 zaj膮艂 tymi zagadnieniami.
17:20Rozmy艣la艂 o zachowaniu cz膮steczek i statystyce oraz jak zachowuje si臋 taki system.
17:39Mo偶na obliczy膰 co艣, co nazywa si臋 w艂asno艣ci膮 systemu, kt贸ra mierzy jego nieuporz膮dkowanie.
17:46Dzi艣 nazywa si臋 to entropi膮.
17:50Entropia jest miar膮 stopnia nieuporz膮dkowania uk艂adu.
17:56Wtedy nikt nie dokona艂 pomiaru informacji, ale naukowcy wiedzieli, 偶e mo偶e zosta膰 zmierzona i to si臋 艂膮czy z nieuporz膮dkowaniem.
18:07Mo偶na okre艣li膰 liczbowo, ile entropii wywo艂uje nasze my艣lenie.
18:12Wed艂ug Szilarda ka偶dy, kto my艣li, musi emitowa膰 ciep艂o.
18:18G艂owa promieniuje ciep艂em, kt贸re organizm produkuje wy艂膮cznie poprzez my艣lenie.
18:24Oto po艂膮czenie, kt贸rego dokona艂 mi臋dzy tak zwan膮 entropi膮 systemu, a przechowywan膮 w nim informacj膮.
18:30Okaza艂o si臋, 偶e w komputerze b臋dzie to proces kasowania.
18:36Istnieje pami臋膰 w komputerze i kiedy co艣 si臋 z niej usuwa, musi powstawa膰 ciep艂o.
18:41Czyli istnieje bliskie powi膮zanie mi臋dzy przetwarzaniem informacji,
18:47komputerami, z kt贸rych ci膮gle korzystamy,
18:50i ciep艂em.
18:56Musimy produkowa膰 ciep艂o.
18:59Szilard by艂 mistrzem przemy艣lenia wszystkiego do ko艅ca.
19:03Siedzia艂 na krze艣le i my艣la艂, zamiast pisa膰 na kartkach, jak wi臋kszo艣膰 fizyk贸w.
19:07By艂 najlepszy w znajdowaniu odpowiedzi, jedynie siedz膮c i rozwa偶aj膮c zagadnienie.
19:12Udziela艂 ich 20 czy 30 lat wcze艣niej, zanim innym co艣 podobnego przysz艂o do g艂owy.
19:21Nowa nauka nie by艂a jedyn膮 wielk膮 wizj膮 XX wieku.
19:24Kino uciele艣nia艂o marzenia milion贸w.
19:27Ich idolkami by艂y Asta Nielsen albo Greta Garbo.
19:33Za 贸wczesn膮 fabryk臋 sn贸w uchodzi艂o Ufa Studios w Berlinie.
19:37Olbrzymie hale, sceny zbiorowe z setkami statyst贸w,
19:40kamery na w贸zkach.
19:43W latach 20-tych modne by艂y filmy epickie.
19:54Michael Curtis dociera do Berlina przez Wiede艅.
19:59Dzi臋ki do艣wiadczeniu szybko staje si臋 rozchwytywanym re偶yserem.
20:05Curtis by艂 mistrzem i uwielbia艂 swoj膮 prac臋.
20:09Wp艂yn臋艂y na niego wydarzenia, szczeg贸lnie z lat 20-tych.
20:14Samodzielnie zajmowa艂 si臋 wielkimi projektami.
20:16W tym okresie wielu Europejczyk贸w jecha艂o do Ameryki pracowa膰 w bran偶y filmowej.
20:23Postanowili go 艣ci膮gn膮膰 i podpisa膰 z nim umow臋.
20:26Michael Curtis uzna艂 to za wspania艂膮 szans臋, bo w tym czasie mekk膮 filmowc贸w by艂o Hollywood.
20:35M艂ody Andrzej Friedman m贸g艂 tylko pomarzy膰 o Hollywood.
20:42Dotar艂 do Berlina w 1932 roku.
20:45Uciek艂 z Budapesztu, gdzie by艂 prze艣ladowany przez re偶im Hortiego.
20:48Jako nastolatek mia艂 kontakty z komunizuj膮cymi studentami, wi臋c zosta艂 aresztowany.
20:59Opowiada艂, 偶e obudzi艂 si臋 w nocy.
21:02Przy 艂贸偶ku stali zap艂akani rodzice i m臋偶czyzna w meloniku.
21:07To by艂 policjant.
21:10Zabrali go do wi臋zienia, gdzie zosta艂 pobity.
21:17Ojciec jako艣 dogada艂 si臋 z policj膮.
21:20Powiedzia艂, synu, id藕 i nie ogl膮daj si臋 za siebie.
21:25Tak opu艣ci艂 W臋gry.
21:2919-letni syn krawca dociera bez grosza do Berlina.
21:34Utrzymuje si臋 z dorywczych zaj臋膰.
21:37Zapisuje si臋 na Deutsche Hochschule f眉r Politik,
21:42chocia偶 kocha fotografie.
21:49W艂a艣ciciel Berli艅skiej Agencji Fotograficznej daje mu szans臋
21:53i wysy艂a do Kopenhagi na spotkanie z Lwem Trotskim,
21:57komunist膮 na uchod藕stwie.
22:00Dla Friedmana to 偶yciowa szansa.
22:01Jako Robert Kappa zyska dzi臋ki swoim zdj臋ciom 艣wiatow膮 s艂aw臋.
22:07W nowojorskiej agencji Magnum strzeg膮 ich jak oka w g艂owie.
22:12Trotski, na kt贸rego polowa艂 Stalin podczas rzadkiego wyst膮pienia w Kopenhadze.
22:18Zdj臋cia s膮 w nowym stylu, bo m艂ody, 艣mia艂y W臋gier podchodzi艂 najbli偶ej.
22:23Kappa wymy艣li艂 fotoreporta偶, kt贸ry sta艂 si臋 jego specjalno艣ci膮.
22:35Niezwykle wa偶ny by艂 aparat ma艂oobrazkowy, wynalazek firmy Leica.
22:40Sz艂o si臋 z dwoma, trzema aparatami.
22:44Niepotrzebne by艂o wi臋cej sprz臋tu, 偶adnych reflektor贸w ani statywu.
22:49Ten aparat uwolni艂 fotografi臋, kt贸ra nabra艂a 偶ycia.
22:53Jako pierwszy pokazywa艂 reporta偶e z wydarze艅.
23:09Nie jedno zdj臋cie, lecz seri臋 fotografii o tym, co si臋 dzia艂o.
23:13Jego prace pulsuj膮 energi膮.
23:17Dlatego wytrzyma艂y pr贸b臋 czasu i pozosta艂y istotne.
23:26W Berlinie pocz膮tkuj膮cy fotoreporter dokumentuje starcia uliczne mi臋dzy lewic膮 i prawic膮.
23:32Ale musi ju偶 my艣le膰 o ucieczce.
23:34Z pewno艣ci膮 mia艂 niewygodne przekonania polityczne.
23:47Uciek艂 z W臋gier, by艂 kr贸tko w Berlinie, zn贸w musia艂 znikn膮膰 i trafi艂 do Pary偶a.
23:52Sta艂 si臋 obywatelem 艣wiata.
23:59Nad Niemcami zbiera艂y si臋 czarne chmury.
24:02Rozumieli to 偶ydowscy naukowcy z W臋gier.
24:05To, czego do艣wiadczyli w Niemczech, przypomina艂o koszmar m艂odo艣ci w ojczy藕nie.
24:10I by艂o dla nich ostrze偶eniem.
24:15Szilard, chocia偶 by艂 naukowcem, zaczytywa艂 si臋 w gazetach.
24:21Martwi艂a go sytuacja gospodarczo-polityczna.
24:25Zauwa偶y艂 wzrost znaczenia partii nazistowskiej,
24:28zanim dostrzegli to jego koledzy.
24:30Przy drzwiach postawi艂 dwie spakowane walizki.
24:34Powiedzia艂, b臋d臋 gotowy do wyjazdu, kiedy sytuacja si臋 pogorszy.
24:39Gdy Hitler dochodzi do w艂adzy, Szilard wie, 偶e pozostaje ma艂o czasu.
24:45Po偶ar Reichstagu 27 lutego 1933 roku stanowi dla niego sygna艂 do opuszczenia kraju.
24:51Po po偶arze Reichstagu sytuacja si臋 pogorszy艂a.
25:00Widzia艂, jak Hitler przejmuje w艂adz臋, wi臋c ostatniego dnia marca 1933 roku
25:05siad艂 do poci膮gu do Wiednia.
25:09Zabra艂 wszystkie swoje rzeczy, a pieni膮dze ukry艂 w bieli藕nie.
25:15Opuszcza艂 Berlin.
25:16Nast臋pnego dnia poci膮g jego zatrzymano.
25:21Niearyjczykom odebrano wszystko i odes艂ano ich do kraju.
25:25Szilard to skwitowa艂, 偶eby poradzi膰 sobie na tym 艣wiecie,
25:29nie musisz by膰 m膮drzejszy od innych,
25:31tylko wyprzedzi膰 ich o dzie艅.
25:33W latach 30-tych rozpocz膮艂 si臋 eksodus 偶ydowskiej elity intelektualnej z Europy.
25:41Wielu zd膮偶y艂o si臋 schroni膰 w Stanach Zjednoczonych.
25:45Uciekali, aby zacz膮膰 od nowa.
25:49John von Neumann przyby艂 tam razem z Wignerem.
25:53Uwa偶a艂, 偶e Europa nie ma przysz艂o艣ci.
25:55Wigner rozumia艂, jakie b臋d膮 skutki masowego wyjazdu wybitnych europejskich naukowc贸w.
26:04Stwierdzi艂 sarkastycznie,
26:06Stany Zjednoczone powinny wystawi膰 wielki pomnik Hitlerowi
26:10za wk艂ad w rozw贸j nauki ameryka艅skiej.
26:15Nawet Stalin nie przegoni艂 tylu naukowc贸w.
26:18Przed II wojn膮 艣wiatow膮
26:34Stany Zjednoczone by艂y intelektualn膮 prowincj膮.
26:39W tym czasie Princeton
26:41zmieni艂 si臋 z cennej mie艣ciny
26:43w elitarn膮 uczelni臋 dla d偶entelmen贸w.
26:48W p臋pek matematycznego 艣wiata.
26:57W Princeton czekali na najt臋偶sze europejskie umys艂y.
27:02John von Neumann by艂 uwa偶any za gwiazd臋.
27:05To pomog艂o Wignerowi.
27:08John von Neumann by艂 ju偶 s艂awny w Stanach Zjednoczonych,
27:12wi臋c go zaprosili.
27:14Zauwa偶yli, 偶e cz臋艣膰 artyku艂贸w napisa艂
27:16z niejakim Wignerem.
27:20I te偶 dosta艂em telegram.
27:26Pod膮偶yli za Einsteinem,
27:27kt贸ry by艂 ich profesorem w Berlinie.
27:29Instytut Studi贸w Zaawansowanych
27:34i Uniwersytet w Princeton
27:35przyj臋艂y ich z otwartymi ramionami.
27:37Rekrutowali wybitnych europejskich matematyk贸w
27:42i fizyk贸w,
27:43pocz膮wszy od Einsteina,
27:45poprzez Johna von Neumanna
27:46i wielu innych.
27:49Pod koniec lat 20.
27:51John von Neumann
27:53sformu艂owa艂 teori臋 gier,
27:55metod臋 s艂u偶膮c膮 do przewidywania reakcji ludzi.
27:58Przynios艂a rewolucj臋 w naukach spo艂ecznych.
28:00Teoria gier bada,
28:07w jaki spos贸b prowadzi膰 interakcje
28:09mi臋dzy dwoma lub wi臋cej osobami,
28:13kt贸re mog膮 wykonywa膰
28:14najr贸偶niejsze posuni臋cia.
28:18Szuka si臋 optymalnego sposobu gry
28:20dla ka偶dej z nich,
28:22aby maksymalizowali przewag臋
28:23albo zyski z gry.
28:26Von Neumann by艂 pierwszym,
28:31kt贸ry sformalizowa艂 zasady.
28:34Do tej chwili dominowa艂a fizyka
28:37i nauki przyrodnicze.
28:40Bada艂o si臋 otoczenie,
28:42przyrod臋, zjawiska naturalne.
28:45Tu po raz pierwszy m贸wimy o zjawisku,
28:48kt贸ry obejmuje interakcje mi臋dzy lud藕mi.
28:53Formalizuje si臋 je
28:55matematycznie
28:56i znajduje optymalny spos贸b
28:59wej艣cia oraz udzia艂u w nich.
29:07Uprawiania matematyki
29:08nie uwa偶ano ju偶 za praktykowanie
29:10czystej wiedzy.
29:11Sztuki dla sztuki.
29:13Uznano j膮 za narz臋dzie
29:15do rozwi膮zywania
29:16wielkich, z艂o偶onych problem贸w.
29:18Szybko przestawili si臋
29:26na ameryka艅ski spos贸b 偶ycia.
29:42Pochodzili z europejskiej,
29:44wytwornej klasy wy偶szej.
29:45Przyj臋li ameryka艅skie upodobania
29:49do szybkich samochod贸w
29:50i mocnych alkoholi.
29:52Zamiast wina.
29:59Generalnie byli towarzyskimi lud藕mi.
30:01John von Neumann
30:08nale偶a艂 do innego gatunku.
30:10R贸偶ni艂 si臋 od innych 艣miertelnik贸w.
30:14Stara艂 si臋 to ukry膰 pod 偶artami.
30:17Tymczasem by艂 g艂臋bokim pesymist膮.
30:21Mroczna posta膰.
30:24Jak pozostali.
30:24Leo Szilard
30:29porzuca Wiede艅
30:31i przed ko艅cem 1933 roku
30:34wyrusza do Londynu.
30:36Od tego momentu
30:37nigdzie nie osi膮dzie na d艂u偶ej.
30:41Szilard powiedzia艂, 偶e
30:43chcia艂by mie膰 korzenie,
30:45ale skoro to odpada,
30:46woli skrzyd艂a.
30:48Dlatego uwielbia艂 mieszka膰 w hotelach
30:50i podr贸偶owa膰.
30:50Czasem na ten sam dzie艅
30:53mia艂 zam贸wione pokoje hotelowe
30:55w dw贸ch miastach
30:56i je藕dzi艂 mi臋dzy nimi.
30:58By艂 w ci膮g艂ym ruchu.
31:01Jest bezrobotny.
31:03W latach 30. w Londynie
31:04nie znajduje pracy
31:05dla wybitnego fizyka.
31:08Ale nadal prowadzi badania.
31:11Chodzi na bardzo d艂ugie spacery,
31:13szukaj膮c rozwi膮za艅
31:14problem贸w fizycznych.
31:16Rok wcze艣niej odkryto neutrony
31:18i rozszyfrowano budow臋 atomu.
31:20Naukowcy si臋 spierali,
31:23jaki b臋dzie tego skutek.
31:32Ukaza艂 si臋 artyku艂
31:34Ernesta Rutherforda,
31:35laureata Nagrody Nobla z chemii.
31:38Stwierdzi艂, 偶e to szalona idea
31:40i nie da si臋 czerpa膰 energii z atomu.
31:45To rozgniewa艂o Szilarda,
31:47kt贸ry uwa偶a艂, 偶e to mo偶liwe.
31:50Zastanawia艂em si臋 nad tym,
31:53przemierzaj膮c londy艅skie ulice
31:55i mam odpowied藕.
31:58Gdyby艣my znale藕li pierwiastek,
32:00kt贸ry rozszczepia si臋 pod wp艂ywem neutron贸w,
32:03a po zaabsorbowaniu jednego neutronu
32:05emituje dwa,
32:07w贸wczas pierwiastek ten m贸g艂by podtrzyma膰
32:09reakcj臋 艂a艅cuchow膮
32:10po uzyskaniu masy krytycznej.
32:12Dosta艂em obsesji na punkcie idei,
32:16偶e to mo偶liwe.
32:19Jego pierwsza my艣l,
32:21wspania艂e 藕r贸d艂o energii.
32:23Zast膮pimy w臋giel i rop臋 naftow膮.
32:25Druga my艣l,
32:27wspania艂a bro艅.
32:28B臋dziemy mieli bomb臋 atomow膮.
32:30Wpad艂 w panik臋.
32:43Chcia艂 si臋 upewni膰,
32:45偶e Niemcy nie my艣l膮 tak samo.
32:47W艂a艣nie uciek艂
32:49z naukowej stolicy 艣wiata
32:50i wiedzia艂,
32:51偶e Niemcy kiedy艣 na to wpadn膮.
32:53Idea Sillarda odmieni 艣wiat.
33:01Nad Europ膮 wisi gro藕ba konfliktu,
33:04chocia偶 nie wida膰 tego w Pary偶u.
33:07Faszy艣ci zdobywaj膮 w艂adz臋
33:08w Niemczech,
33:09W艂oszech
33:10i w Hiszpanii,
33:13gdzie trwa wojna domowa.
33:15Wielu emigrant贸w uwa偶a艂o Pary偶
33:16za jedyne bezpieczne miejsce w Europie.
33:23Andrzej Friedman,
33:27m艂ody fotograf z Berlina,
33:29tak偶e ucieka do Pary偶a.
33:33By艂 bez grosza przy duszy.
33:35Nie zna艂 francuskiego,
33:37ale mia艂 oko do fotografii.
33:40Umiej臋tno艣ci wyrabia艂 na W臋grzech
33:41i w niemieckich laboratoriach.
33:47Poszed艂 w tym kierunku,
33:48ale ledwie wi膮za艂 koniec z ko艅cem.
33:50W listach do matki
33:51wspomina o tych zmaganiach.
33:54Wieczorami przesiaduje w kawiarniach
33:56na Montparnasse.
33:58Pije, gra
34:00i szuka nowej misji.
34:08List na papierze firmowym
34:10Baru Dom,
34:12odwiedzanego przez cudzoziemc贸w.
34:14Tu si臋 spotykali,
34:15偶eby rozmawia膰
34:16i udziela膰 sobie pomocy.
34:19Po w臋gielsku pisze do matki,
34:21i brata
34:22tu偶 przed pierwsz膮 wypraw膮
34:23do Hiszpanii
34:24w 1935 roku.
34:27Matko,
34:28by艂o trudno,
34:29ale wyje偶d偶am pojutrze.
34:33Panuje chaos.
34:35Nie wiem, co si臋 dzieje.
34:38Ci膮gle nie mam aparatu
34:39i nie licz臋 na du偶e pieni膮dze.
34:41Wyjecha艂 do Hiszpanii,
34:46bo nie m贸g艂 zarobi膰 na utrzymanie.
34:51A nie dlatego,
34:52偶e chcia艂 zosta膰 wielkim fotografem wojennym.
34:54By艂 m艂odym artyst膮,
34:55kt贸ry nie m贸g艂 si臋 przebi膰.
35:00Prasa pr贸bowa艂a si臋 dowiedzie膰,
35:02co si臋 dzieje w Hiszpanii,
35:03wi臋c tam pojecha艂.
35:04Tak Friedman zobaczy艂
35:06hiszpa艅sk膮 wojn臋 domow膮.
35:10Zamiast pokazywa膰 bohater贸w i 艣mia艂k贸w,
35:14ukaza艂 cierpienia cywil贸w.
35:17Pierwszy raz zrobiono zdj臋cia,
35:20kt贸re opowiada艂y si臋 po jednej ze stron.
35:23Musia艂 ci膮gle je藕dzi膰 do Pary偶a,
35:25gdzie byli ch臋tni na zakup
35:26jego fotografii.
35:27Pisa艂 do matki
35:32Pary偶 z dnia na dzie艅
35:35staje si臋 gorszy,
35:37chocia偶 zn贸w pracuj臋,
35:38do sukcesu mi daleko.
35:41Mam do艣膰 偶ycia bohemy
35:43i wola艂bym zacz膮膰 od nowa.
35:50Wtedy spotyka
35:52Gerde Taro.
35:53Wydaje si臋, 偶e Gerda
35:57by艂a mi艂o艣ci膮 偶ycia kapy.
36:00O艣wiadczy艂 si臋
36:01i dosta艂 kosza.
36:02By艂a wolnym duchem,
36:05rodem z lat dwudziestych.
36:07Mia艂a wielu ch艂opak贸w.
36:08Chcia艂a zrobi膰 karier臋,
36:09a nie wi膮za膰 si臋 z kap膮.
36:14Ale 艂膮czy ich los emigrant贸w,
36:17kt贸rzy uciekli z nazistowskich Niemiec
36:19i walcz膮 o przetrwanie.
36:23I stworzyli siebie na nowo.
36:43Nazwisko Kappa
36:44wymy艣lili razem z Gerd膮 Taro.
36:46Nazywa艂 si臋 Andrzej Friedman
36:52i tym nazwiskiem firmowa艂 w Pary偶u swoje prace.
36:56Ale zarabia艂 niewielkie pieni膮dze,
36:58wi臋c musieli znale藕膰 now膮 strategi臋.
37:01Nikt nie kupowa艂 jego zdj臋膰.
37:07Razem z kochank膮,
37:09Gerd膮 Taro,
37:10uznali, 偶e je艣li zostanie
37:11tajemniczym ameryka艅skim fotografikiem,
37:14Robertem Kapp膮,
37:16mo偶e zdo艂aj膮 sprzeda膰 zdj臋cia.
37:18I fotografie podpisane Robert Kappa
37:24od r臋ki znalaz艂y ch臋tnych.
37:27Numer Regards z 10 grudnia.
37:31Ukrzy偶owana stolica,
37:33wspania艂e zdj臋cia autorstwa Kappy,
37:35naszego specjalnego korespondenta.
37:38Kapp臋 uznano za powa偶nego dziennikarza,
37:41kt贸rego teksty nale偶y 艣ledzi膰.
37:42Od tej chwili jego nazwisko
37:44pojawia艂o si臋 wielokrotnie na ok艂adkach,
37:47bo pomaga艂o sprzedawa膰 nak艂ad.
37:55Pracuj臋 pod nowym nazwiskiem.
37:57M贸wi膮 na mnie Robert Kappa.
38:00Mo偶na by powiedzie膰,
38:02偶e urodzi艂em si臋 po raz drugi,
38:04ale tym razem nikt nie cierpia艂.
38:06Ka偶dy fotograf ma jedno,
38:13charakterystyczne zdj臋cie.
38:15U Kappy to oczywi艣cie uj臋cie
38:17konaj膮cego 偶o艂nierza.
38:19Jest niezwykle wa偶ne.
38:23Ikoniczne,
38:24kt贸rego nikt nie powt贸rzy艂.
38:32Kto艣 taki jak Kappa,
38:34kto pojecha艂 na front
38:35z kieszeniami pe艂nymi rolek film贸w,
38:38kto wielokrotnie nara偶a艂 偶ycie
38:40i by膰 mo偶e by艂 nawet uzale偶niony
38:42od niebezpiecze艅stwa i tej ekscytacji.
38:49Zapewne by艂 prekursorem.
38:55Gerda Taro idzie swoj膮 drog膮
38:58jako fotografka wojenna.
39:00Zaanga偶owana politycznie,
39:01ambitna i 艣mia艂a.
39:0325 lipca 1937 roku
39:08robi zdj臋cia podczas nalotu
39:09niemieckiego legionu Condor
39:11w czasie bitwy pod Brunette.
39:15By艂 w Madrycie,
39:18kiedy zgin臋艂a.
39:19wyruszy艂a tego dnia na front
39:24i potr膮ci艂 j膮 czo艂g,
39:26kt贸ry podjecha艂 zbyt blisko.
39:34Czo艂g si艂 republika艅skich
39:36pozbawi艂 j膮 偶ycia,
39:38a za kilka dni mia艂a obchodzi膰
39:4027 urodziny.
39:41Serce mu p臋k艂o.
39:49Podobno p艂aka艂 przez ca艂膮 drog臋,
39:53kiedy karawan jecha艂
39:54ulicami Pary偶a.
39:56Pogrzeb Gerdy Taro
40:06sta艂 si臋 milcz膮cym protestem
40:07przeciwko europejskiemu faszyzmowi.
40:12Kappa przenosi si臋
40:14do Stan贸w Zjednoczonych.
40:15Nie wi膮偶e si臋 z kobiet膮
40:16i nie ma domu.
40:18Stycze艅 1939 roku.
40:31Za 9 miesi臋cy
40:32Hitler rozp臋ta wojn臋 w Europie.
40:35Edward Teller
40:36przyje偶d偶a do Stan贸w Zjednoczonych
40:37jako ostatni z w臋gierskich naukowc贸w.
40:41John von Neumann,
40:43kt贸ry wyk艂ada w Princeton,
40:44czuje, na co si臋 zanosi.
40:48Wojna 艣wiatowa
40:50jest nieunikniona.
40:52Naiwni uwa偶aj膮,
40:54偶e wojna pomo偶e
40:54呕ydom uwi臋zionym w Europie.
40:57Jak B贸g da,
40:59b臋d臋 si臋 myli艂.
41:11Leo Szilard
41:12w roku 1938
41:15przeni贸s艂 si臋 z Anglii
41:17do Stan贸w Zjednoczonych.
41:18Powiedzia艂 przyjacielowi
41:20Wignerowi,
41:20偶e opu艣ci Europ臋
41:21rok przed wojn膮.
41:23Tym razem zd膮偶y艂.
41:31Najlepsi fizycy na 艣wiecie
41:33spotkali si臋 w Waszyngtonie
41:34w roku 1939.
41:37Niemcy byli nieobecni.
41:39Europejscy koledzy
41:40przywie藕li niepokoj膮ce wie艣ci
41:41z nazistowskiego imperium.
41:49Pod koniec 1938 roku
41:52niemieccy naukowcy
41:53odkryli fuzj臋 nuklearn膮.
41:58T臋 wiadomo艣膰 przywi贸z艂
41:59do Stan贸w Zjednoczonych
42:01s艂awny du艅ski fizyk
42:02Nils Bohr,
42:04kt贸ry og艂osi艂 j膮
42:05na Uniwersytecie
42:06Jerzego Waszyngtona.
42:10Naukowcy od razu uznali,
42:12偶e fuzja okre艣lonego typu uranu
42:15mo偶e by膰 wykorzystana
42:16do budowy broni.
42:21B艂yskawicznie zostanie
42:22uwolniona ogromna ilo艣膰 energii.
42:26Je艣li w spos贸b kontrolowany,
42:28to b臋dzie wykorzystana
42:29w maszynie produkuj膮cej energi臋,
42:31za艣 w spos贸b niekontrolowany,
42:33jako bomba atomowa.
42:34Do bomby atomowej
42:36prowadz膮 dwie drogi.
42:37Wyizolowanie izotopu
42:39uranu-235,
42:41stanowi膮cego zaledwie
42:427% zasob贸w uranu,
42:45albo stworzony
42:46sztucznie pierwiastek pluton,
42:49kt贸ry 艂atwo wyodr臋bni膰
42:50chemicznie.
42:53By艂o wiadomo,
42:55偶e w Niemczech
42:55s膮 fizycy oraz naukowcy,
42:57kt贸rzy dokonali tego odkrycia
42:58i bez wahania
42:59zwr贸cili si臋 do rz膮du,
43:01informuj膮c o mo偶liwo艣ci
43:02zbudowania bomby atomowej.
43:04Potworna perspektywa
43:14nie tylko dla W臋gr贸w.
43:16Szilard od razu dostrzega
43:18jej skutki.
43:19Byli艣my u progu
43:21kolejnej wojny 艣wiatowej.
43:23Je艣li neutrony bior膮 udzia艂
43:24w fuzji,
43:25nale偶y ten fakt
43:26ukry膰 przed Niemcami.
43:29Szilard ju偶 to przewidzia艂,
43:31dlatego przej臋ty zastanawia艂 si臋,
43:32jak utrzyma膰 to w tajemnicy.
43:39Najpierw sprawdzi膰,
43:41czy to si臋 uda,
43:42a potem jak to ukry膰.
43:44Przez nast臋pne lata
43:47stara艂 si臋 powstrzyma膰
43:48te pr贸by,
43:50licz膮c, 偶e si臋 nie uda.
43:54Szybko si臋 zorientowa艂,
43:56偶e w tych warunkach
43:56reakcja 艂a艅cuchowa
43:57b臋dzie mo偶liwa,
44:00wi臋c usi艂owa艂
44:00zaalarmowa膰 prezydenta.
44:02Szilard uzna艂,
44:07偶e nale偶y zwr贸ci膰 si臋
44:08do Einsteina,
44:10kt贸ry przyjecha艂
44:11do Stan贸w Zjednoczonych
44:1210 lat przed nimi
44:14i w tym momencie
44:16by艂 najs艂ynniejszym
44:18naukowcem na 艣wiecie.
44:20Szilard rozumia艂,
44:22偶e jest nieznany.
44:23Nikt nie b臋dzie
44:26z nim rozmawia艂,
44:27szczeg贸lnie o tak
44:28niezwyk艂ym pomy艣le,
44:29偶e ma艂a ilo艣膰
44:30nieznanej materii
44:31wysadzi w powietrze
44:32ca艂e miasto.
44:38Albert Einstein
44:40w tym czasie,
44:42a by艂 to lipiec 1939 roku,
44:45sp臋dza艂 urlop
44:46na Long Island.
44:48Szilard nie je藕dzi艂 samochodem.
44:49Eugene Wigner
44:52mia艂 auto,
44:54by艂 jego przyjacielem,
44:55wi臋c razem
44:56pojechali na Long Island.
44:58Znajduj膮 Einsteina
44:59i po kwadransie
45:00przekonuj膮,
45:01偶eby napisa艂 list
45:02do prezydenta Roosevelta.
45:04Licz膮, 偶e wreszcie
45:05pobudz膮 nar贸d do dzia艂ania.
45:08Mieli silne przekonania polityczne.
45:12Uwa偶ali ameryka艅skich uczonych
45:14za naiwnych
45:14i oderwanych
45:15od rzeczywisto艣ci,
45:17bo w m艂odo艣ci
45:18nie do艣wiadczyli tego,
45:19co ci W臋grzy.
45:21W ten spos贸b
45:22wzbogacali
45:23spo艂eczno艣膰 naukow膮.
45:26Trudno sobie wyobrazi膰,
45:27jak bez nich
45:28potoczy艂aby si臋
45:29historia tego kraju.
45:31Prezydent musi wiedzie膰,
45:33偶e nadchodzi
45:33nowa era zbroje艅.
45:35Einstein i Szilard
45:37zalecaj膮 eksperyment.
45:39To niezwyk艂e.
45:42Ten cz艂owiek jest
45:42w obcym kraju,
45:44jeszcze nie ma obywatelstwa,
45:46s艂abo m贸wi po angielsku,
45:47ale my艣li,
45:49musz臋 przekona膰 prezydenta,
45:52偶eby zbudowali bomb臋.
45:55Co najmniej
45:55uderzaj膮ca
45:56pewno艣膰 siebie.
46:00List dociera
46:02do Bia艂ego Domu
46:03okr臋偶n膮 drog膮.
46:05Prezydent odpowiada
46:06po dw贸ch miesi膮cach.
46:08Stracono cenny czas.
46:10Prezydent Roosevelt
46:14po otrzymaniu listu
46:15Einsteina
46:15powo艂a艂 Komitet
46:16do Sprawy Uranu,
46:17kt贸ry w pa藕dzierniku
46:181939 roku
46:20zaprosi艂 Fermiego,
46:22Wignera i Szilarda
46:23do rozm贸w z rz膮dem.
46:26By艂y r贸偶ne powody
46:28tego op贸藕nienia.
46:29Wojskowi ameryka艅scy
46:30nie potrafili zrozumie膰,
46:32偶e co艣 o tak olbrzymich
46:33mo偶liwo艣ciach
46:34pochodzi z tak
46:35nieprawdopodobnego 藕r贸d艂a.
46:37zapytali
46:45ile potrzebujecie pieni臋dzy?
46:48Wigner rzuci艂
46:496 tysi臋cy dolar贸w.
46:51Dobrze, damy wam.
46:54Wracaj膮 do swoich
46:56instytut贸w badawczych
46:57ze 艣mieszn膮 sum膮
46:58i poczuciem,
46:59偶e strony sobie nie ufaj膮.
47:02Szilard wynajmuje
47:03laboratorium
47:04na nowojorskim
47:04Uniwersytecie Kalambii
47:06za w艂asne pieni膮dze,
47:07co nie wystarczy.
47:07do powa偶nych eksperyment贸w.
47:11Jest zrozpaczony.
47:14Trudno uwierzy膰,
47:15偶e od czerwca 1939 roku
47:17do wiosny 1940
47:18w Stanach Zjednoczonych
47:20nie przeprowadzano
47:21ani jednego eksperymentu
47:22badaj膮cego mo偶liwo艣膰
47:23reakcji 艂a艅cuchowej
47:24w naturalnym uranie.
47:25Zaj臋艂o tak d艂ugo,
47:37bo nikt nie wierzy艂,
47:39偶e to mo偶liwe.
47:41Fermi uwa偶a艂,
47:41偶e za 50 lat
47:42zbuduj膮 reaktor,
47:44tylko Szilard widzia艂,
47:45jak ma艂o im brakowa艂o
47:46do reaktora i broni.
47:47Tymczasem Hitler
47:59rozp臋ta艂 wojn臋
48:01w Europie.
48:031 wrze艣nia 1939 roku
48:06nazistowskie Niemcy
48:07napad艂y na Polsk臋.
48:10Po raz kolejny
48:11spe艂ni艂y si臋
48:12najgorsze obawy Szilarda.
48:13W tej wojnie
48:18nauka odegra
48:19kluczow膮 rol臋.
48:21Wiedz膮 o tym r贸wnie偶
48:22strategzy w Niemczech.
48:24Gdy rozpocz臋艂a si臋 wojna,
48:26komunikacja mi臋dzy naukowcami,
48:28kt贸ra do tej pory
48:29wspaniale funkcjonowa艂a,
48:30ca艂kowicie zamar艂a.
48:35W Niemczech
48:36nikt nie wiedzia艂,
48:37co si臋 dzieje
48:38w Stanach Zjednoczonych
48:39i Wielkiej Brytanii.
48:42Podobnie w drug膮 stron臋
48:43Niemieccy badacze
48:45nuklearni,
48:46kt贸rzy po艂膮czyli si艂y
48:47w projekcie dotycz膮cym
48:48uranu,
48:48znale藕li si臋 pod kontrol膮
48:50wojska.
48:51Spotykali si臋
48:51na tajnych konferencjach,
48:53a nie jak wcze艣niej
48:54na otwartych kongresach.
48:59Niemieccy naukowcy
49:00dobrze znali
49:01potencja艂 bomby atomowej.
49:04Werner Heisenberg,
49:06czo艂owy fizyk niemiecki,
49:08stwierdzi艂,
49:08偶e bomba wielko艣ci
49:09ananasa
49:10mo偶e zniszczy膰 miasto.
49:11Ale na razie
49:13by艂y to rozwa偶ania
49:14teoretyczne.
49:17Wehrmacht zajmowa艂
49:18Europ臋 Zachodni膮.
49:20W roku 1940
49:22Niemcy
49:22najecha艂y
49:23w Belgi臋.
49:25Surowiec do budowy
49:26bomby
49:27znajdowa艂 si臋
49:27w Afryce
49:28i w Kongo
49:29belgijskim.
49:30Kolejny sygna艂
49:31alarmowy
49:31dla Sirarda.
49:32Od tego momentu
49:33Wigner i ja
49:34martwili艣my si臋,
49:35co si臋 stanie,
49:35je艣li Niemcy
49:36zdob臋d膮
49:36du偶o ilo艣ci
49:37uranu,
49:38kt贸ry Belgowie
49:39wydobywali
49:39w Kongo.
49:47Szilard umiera艂
49:48ze strachu,
49:49偶e Niemcy
49:49znacznie
49:50nas wyprzedzali.
49:52Rzeczywi艣cie
49:53wtedy tak by艂o.
49:55Namawia艂 koleg贸w
49:56do wzmo偶onej pracy.
50:01Byli przekonani,
50:03偶e zbli偶a si臋
50:03niebezpiecze艅stwo
50:04i z takim
50:07nastawieniem
50:08przyjechali
50:08do zupe艂nie
50:09nieprzygotowanych
50:10Stan贸w Zjednoczonych.
50:15Ci wspaniali
50:15m臋偶czy藕ni
50:16z Budapesztu
50:17jako pierwsi
50:18podnie艣li
50:19alarm.
50:22Dzia艂ania
50:23by艂y sp贸藕nione,
50:24bo Stany Zjednoczone
50:25pozostawa艂y
50:27pa艅stwem neutralnym.
50:29Dzia艂a艂 tak偶e
50:29bardzo silny
50:30ruch polityczny
50:31przeciwko
50:31zaanga偶owaniu
50:32ameryka艅skiemu
50:33w wojn臋 w Europie.
50:36Dlatego Stany Zjednoczone
50:38oficjalnie
50:38przy艂膮czy艂y si臋
50:39do wojny
50:40dopiero
50:40po japo艅skim
50:41ataku
50:42na ameryka艅sk膮
50:43baz臋
50:44w Pearl Harbor.
50:46Ten atak
50:48zmienia wszystko.
50:51Stany Zjednoczone
50:53anga偶uj膮 si臋
50:54w wojn臋,
50:55kt贸ra szaleje
50:55w Europie,
50:56Afryce,
50:57a teraz
50:58i w Azji.
51:00Wkr贸tce
51:00bezpo艣rednio
51:01zaatakuj膮
51:02Niemcy
51:02i Japoni臋.
51:06Naukowy
51:07i wojskowy
51:08wy艣cig
51:08z czasem,
51:10jakiego 艣wiat
51:10nie widzia艂.
51:15Po bomb臋 atomow膮,
51:18geniusze z W臋gier
51:23znale藕li
51:24misj臋
51:24dla siebie.
51:25Opracowanie
51:31telewizji
51:32i wojskowy
51:34z czasem
51:35bezpo艣rednio
51:36na
51:38ruchu
51:38w
51:39w
51:39w
51:40w
51:40w
51:41w
51:41w
51:42w
51:42w
51:42w
51:43w