- 29 minutes ago
Category
📚
LearningTranscript
00:02Gdy zapada zmrok, na ciemnym płótnie nocnego nieba wyłania się zapierający dech w piersiach pas świetlistego pyłu.
00:13Dziś wiemy już, że to obraz naszego domu, Drogi Mlecznej.
00:20Nocne niebo uświadamia, że jesteśmy częścią większej struktury.
00:25Przez teleskop obserwujemy wstęgę złożoną z niezliczonych gwiazd.
00:31Złączeni potężnym oddziaływaniem grawitacji, krążymy wokół masywnego centrum galaktyki.
00:38Sposób powstania tej majestatycznej struktury pozostaje zagadką.
00:43Nie wiemy, jak formują się galaktyki.
00:46Mechanizm ich powstawania nie jest do końca jasny.
00:50Wciąż odkrywamy, z jakich składników są zbudowane.
00:56Galaktyki mają swoje okresy życia.
00:59Jak wszystko we wszechświecie mają początek i koniec.
01:08Droga Mleczna jest jedną spośród miliardów galaktyk, które tworzą kosmos.
01:14Każda z nich ma własną historię, ukrytą pod zasłoną przestrzeni i czasu.
01:19Jest wiele niewiadomych dotyczących najwcześniejszych galaktyk.
01:26To niezbadany obszar współczesnej kosmologii.
01:31Jakie zjawiska stworzyły nasz kosmiczny dom i jego niezliczonych towarzyszy z pierwotnej pustki?
01:38W jaki sposób gwałtowne oddziaływania międzygalaktyczne przyczyniły się do powstania obecnych struktur?
01:44Dokąd zmierza kosmos?
01:48Gdy zaczęliśmy obserwować niebo teleskopami, odkryliśmy, że Wszechświat jest pełen galaktyk, a każda z nich zawiera miliardy gwiazd.
01:58Stało się to zaledwie kilkaset lat po odkryciu, że Ziemia nie jest centrum Wszechświata.
02:03Praktem nasz obraz kosmosu powiększył się o miliony razy.
02:25W głąb Wszechświata. Zagadki kosmosu.
02:30Obraz Drogi Mlecznej jest zakorzeniony w naszej egzystencji od zarania dziejów.
02:37Kiedyś nazywano ją Via Lactea.
02:40W nocy przypomina wstęgę gwiazd, otoczoną białawym pyłem.
02:49To wspaniały widok.
02:51Lecz z powierzchni Ziemi nie widzimy pełni majestatu tej kosmicznej struktury.
03:00Na jednym ze spiralnych ramion naszej galaktyki, zwanym ramieniem Oriona, znajduje się Układ Słoneczny.
03:09Faktycznie obserwujemy Drogę Mleczną z wnętrza jej płaszczyzny.
03:14Jest niczym wiatrak, a my znajdujemy się w środku jej grubszej części.
03:23Pamiętajmy, że oglądane przez nas obrazy Drogi Mlecznej nie są rzeczywistymi zdjęciami galaktyki,
03:29lecz naukowymi rekonstrukcjami opartymi na zgromadzonych danych.
03:36Dysk Drogi Mlecznej jest stosunkowo cienki.
03:39Ma 100 tysięcy lat świetlnych średnicy
03:42i około tysiąca lat świetlnych grubości.
03:48Przez większą część historii wstęga ta stanowiła cały znany Wszechświat,
03:52obszar pełen gwiezdnej aktywności.
03:55Dopiero w XVIII wieku pojawiły się wizje znacznie większego, kosmicznego porządku.
04:04Kilkaset lat temu teleskopy dostrzegły obiekty przypominające rozmyte gwiazdy.
04:11Odkryto wówczas, że istnieją mgławice.
04:15Pojawiło się pytanie, czy to inne obiekty podobne do Drogi Mlecznej?
04:22Astronom Thomas Wright i filozof Immanuel Kant wysuwali hipotezy,
04:27że te rozmyte obiekty mogą być odległymi wariantami Drogi Mlecznej.
04:32Kant nazwał je Wszechświatami Wyspowymi.
04:38Było to kolejne trudne do zaakceptowania odkrycie o przełomowym znaczeniu.
04:44Przed Kopernikiem obowiązywała koncepcja geocentryczna.
04:49Uważano, że Ziemia była centrum Wszechświata,
04:52a wokół niej krążyły wszystkie ciała niebieskie.
04:55Kopernik przedstawił teorię heliocentryczną z planetami obiegającymi Słońce.
05:00Następnie pojawił się galaktocentryzm.
05:04Opory w przyjęciu idei Wszechświatów Wyspowych wynikały z tego samego rodzaju uprzedzeń.
05:14Przez długi czas uważano, że Droga Mleczna stanowi cały Wszechświat.
05:21Czy kosmos był jednym obszarem?
05:24Czy też zawierał wiele odrębnych domen, a my zajmowaliśmy tylko jedną z nich?
05:31Spór ten trwał aż do lat dwudziestych ubiegłego wieku,
05:35gdy astronom Edwin Hubble skierował swój teleskop na obiekt znany wówczas jako Mgławica Andromedy.
05:43Tak dokonał odkrycia, które zmieniło nasze pojmowanie Wszechświata.
05:50Mgławice zauważono już wcześniej.
05:53Były to owe rozmyte gwiazdy, które dostrzegł Wright.
05:57Hubble postanowił zbadać je dokładnie,
05:59a jedną z nich była właśnie Andromeda.
06:02Po swoich obserwacjach stwierdził, że jest to coś,
06:05co obecnie nazywamy galaktyką.
06:08Hubble obserwował zjawiska,
06:11które początkowo uznawał za część Drogi Mlecznej.
06:14Nazwał je nowymi,
06:16czyli obiektami regularnie zmieniającymi jasność.
06:18Zauważył zależność między okresem zmian jasności,
06:22a ich jasnością absolutną.
06:29Hubble wykorzystał w swoich badaniach tak zwane cefeidy,
06:33które pulsują na skutek okresowego rozszerzania się i kurczenia ich zewnętrznych warstw.
06:39Zmiany ich jasności są przydatne do odmierzania odległości we Wszechświecie.
06:45Pulsowanie zmienia ich blask.
06:48Im jest ono szybsze, tym słabsze emitują światło.
06:51Z kolei wolniejsze pulsowanie oznacza, że gwiazda świeci jaśniej.
07:01Porównując obserwowane światło gwiazdy z jasnością,
07:04przewidywaną na podstawie okresu pulsowania,
07:08można wyliczyć dystans do tej cefeidy.
07:12Hubble wykazał, że te cefeidy znajdują się tak daleko,
07:17że nie mogą należeć do Drogi Mlecznej.
07:201 stycznia 1925 roku
07:24Hubble ogłosił istnienie niezależnej galaktyki Andromedy.
07:28Nagle Droga Mleczna stała się elementem większej zbiorowości.
07:35Ogłoszenie to wskazywało, że znany Wszechświat ma dziesięciokrotnie większą średnicę,
07:41a więc i tysiąckrotnie większą objętość.
07:44Gdy przyjęto, że inne, mniejsze mgławice również muszą być galaktykami,
07:49Wszechświat powiększył się miliardy razy
07:51w stosunku do wcześniejszych wyobrażeń.
07:56Nowoczesne instrumenty obserwacyjne
07:59pozwalają odróżniać mgławice,
08:01czyli świecące obłoki gazu i pyłu,
08:03od rozległych galaktyk.
08:0865 lat po odkryciu Hubble'a
08:10potężny teleskop kosmiczny,
08:12który nazwano na jego cześć,
08:14obserwuje galaktyki z niezwykłą szczegółowością.
08:19Poszerzył on nasze wyobrażenie o Wszechświecie
08:22dzięki rewolucyjnym obrazom nazywanym głębokimi polami.
08:29Jeśli wybierzemy pozornie pusty obszar nieba
08:33i będziemy obserwować go wystarczająco długo,
08:36ujrzymy, jak wygląda typowy fragment Wszechświata.
08:41Głębokie pole Hubble'a to zdjęcie
08:42o bardzo długim czasie ekspozycji,
08:44przedstawiające mały wycinek nieba.
08:47Z biegiem czasu teleskop gromadzi
08:49coraz więcej światła z tego obszaru.
08:58Całe pole okazało się pełne galaktyk.
09:04Obserwacje trwały 10 dni.
09:07Pustka wypełniła się obrazem niezliczonych galaktyk
09:10w różnych odległościach,
09:11o różnej budowie i na różnych etapach ewolucji.
09:17Razem z rozszerzaniem się Wszechświata
09:19zwiększał się także jego wiek.
09:21Wiemy już, że rozmyte punkty światła
09:23na granicy obserwowalnego Wszechświata
09:25to zjawiska sprzed miliardów lat.
09:29Według szacunków znajduje się w nim
09:31około 2 bilionów galaktyk.
09:35Jeszcze przed uzyskaniem tak szczegółowych obrazów
09:38astronomowie dostrzegali niezwykłą różnorodność
09:42struktur galaktycznych,
09:43które sklasyfikowali na podstawie ich kształtu.
09:51Astronomowie wciąż korzystają z sekwencji Hubble'a,
09:55która dzieli galaktyki na eliptyczne,
09:57soczewkowate, nieregularne i spiralne.
10:04Istnieje ogromne bogactwo struktur galaktycznych.
10:08W galaktykach dyskowych ruchy gwiazd są na ogół uporządkowane,
10:13podczas gdy w eliptycznych i nieregularnych
10:15gwiazdy poruszają się chaotycznie.
10:18W galaktykach spiralnych wciąż powstają nowe gwiazdy.
10:23Eliptyczne są znacznie starsze,
10:25a proces formowania gwiazd zakończył się w nich dawno temu.
10:28Nowe już się w nich nie rodzą.
10:35Galaktyki występują w rozmaitych rozmiarach.
10:38Od karłowatych, mierzących kilka tysięcy lat świetlnych,
10:42po olbrzymie rozciągające się na setki tysięcy lat świetlnych.
10:48Każda z nich może zawierać nawet biliony gwiazd,
10:50utrzymywanych dzięki grawitacji.
10:54Pomimo ogromnych rozmiarów,
10:55świecące giganty są jedynie częścią większych struktur kosmicznych.
11:02Grupy galaktyk to zbiory obiektów związanych ze sobą grawitacyjnie.
11:07Dwie najbardziej znaczące galaktyki w grupie lokalnej
11:11to Droga Mleczna i Galaktyka Andromedy.
11:15Obie mają strukturę spiralną.
11:17Znamy wszystkie duże galaktyki w grupie lokalnej,
11:20choć niektóre z nich trudno dostrzec.
11:26Problem stanowi płaszczyzna Drogi Mlecznej,
11:29która przesłania widok przestrzeni poza nią.
11:33W efekcie możemy obserwować wyraźnie jedynie około połowy nieba,
11:38powyżej lub poniżej dysku galaktycznego.
11:43W tych kierunkach struktura Wszechświata jest dość dobrze poznana,
11:48ale nasza wiedza o innych obszarach nieba jest wciąż niepełna.
11:58Grupa lokalna obejmuje około 50 galaktyk
12:02i rozciąga się na dystansie około 10 milionów lat świetlnych.
12:05Ale grawitacja, niewidzialny architekt kosmosu działa też w znacznie większej skali.
12:12Grupy galaktyk łączą się w gromady złożone z tysięcy systemów galaktycznych.
12:18Gromady z kolei tworzą supergromady,
12:21najpotężniejsze struktury we Wszechświecie o rozmiarach miliardów lat świetlnych.
12:30Znajdujemy się w Układzie Słonecznym
12:33i krążymy wokół gwiazdy,
12:35która należy do większej galaktyki.
12:38Ta z kolei jest częścią grupy lokalnej,
12:41która należy do gromady będącej fragmentem supergromady.
12:44Niektórzy rozszerzają ten szereg o pojęcie wieloświata,
12:48czyli zbiorów wszechświatów podlegających odmiennym prawom fizyki.
12:5713 miliardów 800 milionów lat temu,
13:01dosłownie w ułamkach sekund,
13:03narodziła się struktura znanej nam rzeczywistości.
13:09Historię Wszechświata można łatwo streścić.
13:13Nastąpił wielki wybuch, podczas którego powstała cała materia.
13:17Wszystko istniało w postaci gorącej plazmy,
13:20która w końcu zaczęła się ochładzać.
13:23Nastał okres pozbawiony światła,
13:26który nazywamy ciemnymi wiekami.
13:31Wszechświat rozszerzał się w ciemności.
13:33Gaz gromadził się w duże obłoki,
13:35które zaczęły się zapadać pod wpływem grawitacji.
13:39Właśnie wtedy powstały pierwsze galaktyki.
13:45100 milionów lat po Wielkim Wybuchu
13:48grawitacja zaczęła skupiać ogromne obłoki wodoru i helu.
13:53Rozpoczął się kosmiczny świt.
13:57Formowały się wtedy pierwsze świecące obiekty Wszechświata.
14:02Pod wpływem grawitacji dotąd bezczynny wodór
14:06zakumulował się w duże struktury.
14:12Gwiazdy trzeciej populacji
14:14to hipotetyczny typ gwiazd,
14:16które mogły istnieć we wczesnym Wszechświecie
14:18w okresie formowania się pierwszych ciał niebieskich.
14:23Składały się wyłącznie z wodoru i helu.
14:26Gwiazdy te przekształcały wodór w hel,
14:29a następnie hel w cięższe pierwiastki,
14:32takie jak węgiel.
14:38Z pierwotnych obłoków gazu wyłoniły się protogalaktyki.
14:45Były to skupiska obłoków gazu,
14:48z których ostatecznie wytworzyły się układy gwiazd
14:51związane grawitacyjnie w struktury nazwane galaktykami.
15:00Prowadzi to do kosmicznego odpowiednika pytania
15:03o pierwszeństwo kury bądź jajka.
15:07Co było pierwsze?
15:10Protogalaktyka czy gwiazda?
15:12Aktualne modele sugerują,
15:14że ochładzenie gazu w najmniejszych strukturach
15:17przebiegało nierównomiernie,
15:19na skutek czego mogły tworzyć się pojedyncze obiekty.
15:24Jeśli tak było,
15:25to gwiazdy trzeciej populacji pojawiły się jako pierwsze.
15:30Nie wiemy tego na pewno.
15:32Możliwe, że struktury protogalaktyczne
15:34od początku zawierały gwiazdy.
15:38Mechanizm przekształcania się kosmicznych zalążków
15:41w majestatyczne galaktyki pozostaje zagadką,
15:44z którą zmagamy się od wieków.
15:47Obserwacje tego okresu,
15:49ukrytego w mrocznej kapsule wczesnego Wszechświata,
15:53są niemożliwe.
15:57Nic nie emitowało wtedy światła,
16:00ale opracowujemy już metody
16:02pozwalające zajrzeć w tę epokę.
16:05Jedną z nich są obserwacje fal grawitacyjnych.
16:09Jeśli w tamtym okresie dochodziło do zderzeń,
16:12czarnych dziur lub zderzeń i zapadania się obłoków gazu,
16:15emitowały one fale grawitacyjne.
16:18Być może w przyszłości skonstruujemy narzędzia
16:22dostatecznie czułe,
16:23by uchwycić obraz zjawisk
16:25zachodzących w tamtych czasach.
16:30W 1962 roku
16:33zespół badaczy zaproponował
16:35rozwiązanie znane jako
16:36monolityczne zapadanie się,
16:38czyli model TAP-DOWN.
16:41Sugerowano, że otaczające nas galaktyki
16:43powstały jednocześnie w skutek fragmentacji
16:45olbrzymiego obłoku.
16:49Model autorstwa Egana,
16:52Lindena Bella i Sandedja
16:53zakładał, że formowanie się galaktyk
16:55zapoczątkowała pojedyncza
16:57wielka chmura gazu.
16:59Według tego modelu
17:00największe struktury we Wszechświecie
17:02powstały na skutek zapadania się
17:04ogromnych obszarów pierwotnego gazu.
17:07Następnie zaczęły one ulegać fragmentacji,
17:09tworząc mniejsze struktury
17:11obserwowane dziś we Wszechświecie.
17:14Model ten jednak się nie sprawdza,
17:16ponieważ nie wyjaśnia
17:17rzeczywistej struktury Wszechświata
17:19widocznej obecnie.
17:24Choć kiedyś był to dominujący pogląd,
17:27stracił on na znaczeniu,
17:28gdy postępy w astronomii
17:29ujawniły bardziej złożony
17:31obraz procesów kosmologicznych.
17:33Tak powstał model Bottom-Up.
17:38Zakłada on, że najpierw
17:40kształtują się mniejsze struktury.
17:46Koncepcja nazywana fachowo
17:48modelem hierarchicznym
17:49zakłada, że galaktyki
17:51nie są wynikiem rozpadu,
17:53lecz powstają poprzez konsolidację.
17:56Czy galaktyka mogła powstać
17:59poprzez łączenie się
18:00małych, czarnych dziur
18:01w coraz większe,
18:02aż do utworzenia
18:04supermasywnej czarnej dziury w centrum?
18:07A może zderzenia galaktyk
18:10we wczesnym Wszechświecie
18:12sprężyły taką ilość materii,
18:14że powstała
18:15supermasywna czarna dziura?
18:18Jaką rolę odegrała
18:19ciemna materia?
18:21Wszystkie te pytania
18:22pozostają otwarte.
18:25Model Bottom-Up
18:26zyskał na znaczeniu
18:28w latach 70.,
18:29gdy astronomka
18:30Vera Rubin
18:31dokonała przełomowego odkrycia,
18:33badając ruch materii
18:35w galaktykach spiralnych.
18:36Stwierdziła wówczas,
18:38że istnieje ciemna materia.
18:40Obecnie wiemy,
18:41że stanowi ona
18:4185%
18:43całkowitej masy Wszechświata
18:45i odgrywa kluczową rolę
18:47w jego strukturze.
18:55Model Bottom-Up
18:56świetnie tłumaczy,
18:58dlaczego masa każdej galaktyki
18:59składa się głównie
19:00z ciemnej materii.
19:06Skoro już wiemy,
19:08że ciemna materia istnieje,
19:10należy spytać,
19:11jak ulega ona skupianiu
19:13i jak ewoluuje.
19:15Zgodnie z tym modelem
19:16największe zróżnicowanie
19:17jej zagęszczenia
19:18nastąpiło w małych skalach.
19:22Istniały obszary
19:23o zagęszczeniu tak wysokim,
19:25że mogły zatrzymać
19:26rozszerzanie się przestrzeni
19:28i wywołać ponowne zapadanie się
19:30tej materii,
19:31prowadząc do powstania
19:32związanych grawitacyjnie struktur.
19:35Są to tak zwane
19:36halo ciemnej materii.
19:39Te rozległe obszary
19:40są zdominowane przez
19:41ciemną materię
19:42niczym aureole
19:43wokół głów świętych,
19:45otaczają galaktyki
19:46oraz ich gromady
19:47w całym Wszechświecie.
19:50W tych studniach
19:52potencjału grawitacyjnego
19:53zapadała się zwykła materia,
19:55prowadząc do formowania
19:57jasnych struktur,
19:58które widzimy obecnie.
20:02Powstawało wiele małych obszarów
20:04o zwiększonej gęstości.
20:06Łączyły się w struktury
20:08średniej wielkości,
20:09które następnie również
20:10uległy połączeniu,
20:12tworząc wreszcie
20:13największe układy kosmiczne.
20:18Obok wpływu ciemnej materii
20:20teoria bottom-up
20:21obejmuje także
20:22gwałtowny,
20:23lecz kluczowy proces
20:24zachodzący w całym Wszechświecie,
20:26czyli zderzenia galaktyk.
20:31Można byłoby przypuszczać,
20:33że kolizje galaktyk
20:34są mało prawdopodobne.
20:36Skoro jednak
20:37każda galaktyka
20:38otoczona jest
20:39większym halo ciemnej materii,
20:41to znaczy,
20:42że ich rozmiary
20:42są znacznie większe.
20:45Obserwacje z lat 70.
20:47i 80.
20:49dostarczyły
20:50licznych dowodów
20:50tego zjawiska.
20:54Jest ono
20:56czysto grawitacyjne.
20:58Galaktyki mogą być
21:00oddalone o miliony lat świetlnych,
21:02lecz ich los jest przesądzony.
21:05To złożony proces
21:06trwający miliardy lat,
21:08który prowadzi do połączenia
21:09dwóch galaktyk
21:10w jeden układ.
21:13Obie galaktyki
21:15zostają przyciągnięte do siebie
21:17nieuchronną siłą grawitacji.
21:20Ich materie
21:21rozciągają potężne siły
21:22pływowe,
21:23aż dochodzi do
21:24gigantycznego zderzenia,
21:26które wysyła fale uderzeniowe
21:28w przestrzeń kosmiczną.
21:31Galaktyki mogą zderzać się
21:33z prędkością
21:34500 tysięcy kilometrów na godzinę.
21:36Z uwagi na ich rozmiary,
21:39nawet przy tak ogromnych prędkościach,
21:41proces kolizji
21:42może trwać miliardy lat.
21:46Około 1,4 obserwowalnych galaktyk
21:49jest obecnie
21:50w trakcie zderzeń.
21:53Mają one ogromne znaczenie,
21:55ponieważ istotnie wpływają
21:57na kształt i strukturę galaktyk,
22:00zwiększając również ich masę.
22:03Galaktyki stają się cięższe.
22:09Niektóre z nich
22:10zostają wchłonięte,
22:12podczas gdy inne,
22:13jak Droga Mleczna,
22:14używają materii
22:15z mniejszych okładów,
22:16niczym paliwa.
22:19Prowadzi to do rozerwania
22:21mniejszej galaktyki
22:22przez pole pływowe
22:23większego systemu.
22:25Gaz mniejszej galaktyki
22:27zostaje wypchnięty
22:28lub ogrzany,
22:29co hamuje proces
22:31z powstawania gwiazd.
22:33W pewnym sensie
22:34można mówić
22:35o pożeraniu
22:36mniejszych galaktyk
22:37przez większe.
22:38Określa się to mianem
22:39kanibalizmu galaktycznego.
22:41To jak wieloraniowa uczta.
22:45Mniejsza galaktyka
22:46krąży wokół większej,
22:47a przy każdym zbliżeniu
22:49większa odrywa
22:50jakiś fragment.
22:53Orbita mniejszej galaktyki
22:55ulega rozpadowi,
22:56aż sama galaktyka
22:57zostaje wchłonięta
22:58przez większą.
23:00Uważa się,
23:01że droga mleczna
23:02jest obecnie
23:03w trakcie pochłaniania
23:04dwóch
23:04pobliskich galaktyk
23:06karłowatych,
23:08wielkiego i małego
23:09obłoku Magellana.
23:13Te dwie struktury
23:15widoczne
23:15z półkuli południowej
23:16są galaktykami
23:17satelitarnymi
23:19drogi mlecznej.
23:23Zawierają około
23:25jedną dziesiątą
23:26liczby gwiazd
23:27znajdujących się
23:28w naszej galaktyce.
23:31W ciemną noc
23:32można dostrzec je
23:33gołym okiem.
23:35To naprawdę
23:36imponujący widok.
23:40Droga mleczna
23:41pochłonie w końcu
23:42swoje satelity
23:43oraz ich zasoby gazowe,
23:45a w pewnym sensie
23:46również ich tożsamość.
23:50To tylko jeden posiłek
23:52w długim ciągu
23:53katastroficznych
23:54połączeń galaktycznych,
23:55które uformowały
23:56spiralne ramiona
23:57widoczne obecnie.
24:00Droga mleczna
24:01składa się
24:02ze skupisk gwiazd
24:03zgromadzonych
24:04wokół centrum.
24:06Im dalej od niego,
24:07tym bardziej
24:07stają się rozproszone.
24:10Gwiazdy krążą
24:11wokół środka,
24:12co można
24:13zilustrować
24:14w prosty sposób.
24:16Do naczynia
24:17dolewamy
24:18odrobinę mleka,
24:19żeby woda
24:19stała się
24:20lekko mentna,
24:21a następnie
24:21mieszamy.
24:30Woda
24:31to materia
24:32galaktyki
24:32w ruchu.
24:35Gdy
24:35dodamy
24:35barwnik
24:36spożywczy,
24:37ruch wirujący
24:38rozciąga
24:39barwnik,
24:39tworząc
24:40spiralny wzór.
24:45W odleglejszych
24:46rejonach
24:46obieg barwnika
24:47trwa dłużej,
24:48natomiast w rejonach
24:49bliższych centrum
24:50barwnik
24:51przemieszcza się
24:52na krótszych
24:52dystansach,
24:54dlatego jego stężenie
24:55pozostaje większe.
24:58Podobnie jest
24:58z gwiazdami
24:59przy jądrze
25:00galaktyki
25:00spiralnej.
25:03Zjawisko to
25:05można przedstawić
25:05także przy użyciu
25:07konfetti.
25:09Mieszamy wodę,
25:10a następnie
25:11wprowadzamy
25:12dwa obiekty.
25:14Jeden
25:15bliżej środka,
25:16a drugi
25:16przy krawędzi.
25:18Widzimy, że
25:19obiekt
25:20bliżej środka
25:21wykonuje
25:21znacznie
25:22więcej
25:22obiegów
25:23w czasie,
25:23w jakim
25:24obiekt
25:24na obrzeżach
25:25okrąża
25:25centrum
25:26tylko raz.
25:27Tak powstaje
25:29charakterystyczna
25:30spirala,
25:30obserwowana
25:31w wielu
25:32galaktykach
25:32tego typu.
25:34Gwiazdy
25:35bliżej
25:35jądra
25:36poruszają się
25:37znacznie szybciej
25:37niż te
25:38na peryferiach,
25:39stąd
25:40spiralny
25:40kształt
25:41galaktyki.
25:48Rozległy pas
25:49gwiazd
25:50na nocnym
25:50niebie
25:51był
25:51pierwszą
25:52wskazówką,
25:52że Układ
25:53Słoneczny
25:53znajduje się
25:54wewnątrz
25:55galaktyki
25:55spiralnej.
25:57Wieki
25:57obserwacji
25:58pozwoliły
25:59określić
25:59naszą pozycję
26:00i stworzyć
26:01mapy
26:01całej galaktyki.
26:03Mimo to
26:04Droga Mleczna
26:05wciąż
26:05skrywa
26:06sekrety,
26:07które mogą
26:07wyjaśnić
26:08naszą
26:09przeszłość.
26:12Z boku
26:14widać
26:14cienki dysk
26:15odpowiadający
26:17łapom
26:17wiatraka
26:18oraz
26:20większy dysk
26:21otaczający
26:22go tak,
26:23że całość
26:23przypomina
26:24kształtem
26:25frisbee.
26:30Cienki dysk
26:32galaktyki
26:33zawiera
26:33głównie
26:33materię
26:34świecącą,
26:35natomiast
26:36grubszy
26:36obejmuje
26:37gwiazdy
26:38i bardziej
26:39rozproszoną
26:40materię.
26:45Większy dysk
26:47sugeruje
26:47burzliwą
26:48przeszłość
26:48Drogi Mlecznej.
26:50Czy jest
26:51śladem
26:52po wielkim
26:52zderzeniu,
26:53które przed wiekami
26:54przekształciło
26:55naszą galaktykę?
26:58Przez długi czas
26:59mogliśmy
27:00jedynie spekulować
27:01jak i kiedy
27:02do tego doszło.
27:06Przełom
27:07nastąpił
27:07dzięki nowoczesnym
27:08badaniom
27:09astrometrycznym.
27:12Astrometria
27:13zajmuje się
27:14określaniem
27:15precyzyjnych
27:15pozycji
27:16i ruchów
27:17obiektów niebieskich,
27:18takich jak
27:19gwiazdy.
27:24W 2013 roku
27:26Europejska Agencja
27:27Kosmiczna
27:28rozpoczęła
27:28misję
27:29GAIA,
27:30której celem
27:30było stworzenie
27:31najbardziej szczegółowej,
27:33trójwymiarowej
27:33mapy
27:33Drogi Mlecznej.
27:36Przez ponad
27:3710 lat
27:37Gaia
27:38badała ślady
27:39utrwalone
27:39w ruchu gwiazd,
27:40by odtworzyć
27:42historię naszego
27:43kosmicznego domu.
27:48Astrometria
27:49dostarcza informacji
27:51o pozycjach,
27:52lecz potrzebne są
27:53również dane
27:53o prędkościach.
27:55Posiadając
27:56współrzędne
27:57i prędkości gwiazd,
27:58można odtworzyć
27:59ich historię,
28:01ponieważ poruszają się
28:03one zgodnie
28:03z prawami
28:04grawitacji.
28:07Dzięki
28:08astrometrii
28:09możemy ustalić,
28:10czy gwiazdy
28:11lub ich grupy
28:12poruszają się
28:12przeciwnie
28:13lub prostopadle
28:14do większej
28:15populacji.
28:19Takie obiekty
28:20najczęściej
28:20pochodzą
28:21z innego źródła
28:22niż gwiazdy
28:23tworzące
28:23struktury spiralne.
28:31Holenderscy
28:32astronomowie
28:33przeanalizowali
28:34pozycję
28:35i prędkości
28:367 milionów gwiazd.
28:38Około
28:3930 tysięcy
28:40z nich
28:40porusza się
28:41po wydłużonych
28:42orbitach
28:42w kierunkach
28:43przeciwnych
28:44do pozostałych.
28:48To ślady
28:50po ostatnim
28:51wielkim
28:51ucztowaniu
28:52Drogi Mlecznej,
28:53które doprowadziło
28:54do jej
28:55obecnej formy.
28:57Gaia ujawniła
28:57co najmniej
28:58sześć innych
28:59zderzeń
28:59w historii
29:00naszej galaktyki.
29:03Dzięki tej misji
29:04być może
29:05zdołamy
29:06uzupełnić
29:07nasze galaktyczne
29:08drzewo genealogiczne.
29:15Droga Mleczna
29:16wciąż
29:16kryje wiele zagadek.
29:19Dysk galaktyki
29:20jest względnie
29:20spokojny,
29:21a stare gwiazdy
29:23powoli
29:23zużywają
29:24swoje paliwo
29:24jądrowe,
29:25jednak w samym
29:26jej sercu
29:27mieści się
29:27obszar
29:28pulsujący
29:29energią.
29:33W centrum
29:34Drogi Mlecznej
29:36w gwiazdozbiorze
29:38Strzelca
29:38znajduje się
29:40czarna dziura
29:40Sagittarius A.
29:43Odkryto ją
29:44dzięki uważnym
29:45obserwacjom
29:45jądra galaktyki.
29:52Jej masa
29:53wynosi około
29:544 milionów
29:55mas
29:55Słońca,
29:56a cała jej
29:58materia
29:58jest skupiona
30:00w objętości
30:01o promieniu
30:01niewiększym
30:02od promienia
30:03Jowisza.
30:06Ekstremalna
30:07grawitacja
30:08tej
30:08supermasywnej
30:09czarnej dziury
30:10zakrzywia
30:11czasoprzestrzeń.
30:13Nie znamy
30:14jej genezy.
30:14Czy to z niej
30:16wykształciła się
30:17galaktyka?
30:18Czy też
30:19powstała już
30:20w rozwoju
30:20Drogi Mlecznej?
30:25Jedno z kluczowych
30:27pytań brzmi
30:27czy
30:28supermasywne
30:29czarne dziury
30:30w centrach
30:31naszej
30:31oraz innych
30:32galaktyk
30:32powstają
30:33wcześniej
30:34od samych
30:34galaktyk
30:35czy też
30:36formują się
30:36już
30:36w ich obrębie?
30:42Obiekty te
30:43istnieją
30:44w centrach
30:44niemal
30:45wszystkich
30:45galaktyk
30:46a niektóre
30:47powstały
30:47mniej niż
30:48500 milionów
30:49lat po
30:49Wielkim
30:50Wybuchu.
30:52W skali
30:53kosmicznej
30:53ten okres
30:54to zaledwie
30:55chwila.
30:55Do tego
30:56zbyt krótka
30:57by czarna
30:57dziura
30:58urosła
30:58do obserwowanych
31:00obecnie
31:00rozmiarów.
31:07ich pochodzenie
31:09pozostaje
31:09tajemnicą.
31:10Czarne dziury
31:11o masach
31:12gwiazdowych
31:13powstają
31:13na skutek
31:14zapadania się
31:14masywnych
31:15gwiazd
31:15podczas
31:16wybuchu
31:17supernowej,
31:18lecz pod względem
31:19masy
31:19pozostają
31:20zbliżone
31:21gwiazdom.
31:23Tymczasem
31:24supermasywne
31:24czarne dziury
31:25są nawet
31:25setki milionów
31:26razy
31:26masywniejsze
31:27od Słońca.
31:29Jedna z hipotez
31:30zakłada,
31:31że we wczesnym
31:32Wszechświecie
31:32dochodziło
31:33do zapadania się
31:35olbrzymich
31:35obłoków
31:36gazu,
31:36które dały
31:37początek
31:38takim obiektom.
31:41Mogły one
31:42też rosnąć
31:43w efekcie
31:43połączeń,
31:44choć
31:44nie znamy
31:45ich pełnej
31:46genezy.
31:49Supermasywne
31:49czarne dziury
31:50to kosmiczne
31:51żarłoki
31:51pochłaniające
31:53ogromne ilości
31:53materii.
31:56Skoro
31:57nie możemy
31:57ich
31:58pośrednio
31:58obserwować
31:59skąd
31:59wiemy,
32:00że istnieją.
32:02Jednej z
32:03pierwszych
32:03identyfikacji
32:04dokonał
32:05Alan Sandwich,
32:06który odkrył
32:07obiekt
32:08znany jako
32:103C273.
32:15Sandwich
32:15dostrzegł
32:16ten obiekt
32:17na początku
32:17lat 60-tych
32:18w gwiazdozbiorze
32:19Panny.
32:21Wyglądał
32:22jak
32:22słaba gwiazda,
32:23lecz emitował
32:24bardzo silne
32:25fale radiowe.
32:29takie obiekty
32:31nazywamy
32:31dziś
32:32kwazarami.
32:34W tym przypadku
32:35nadano mu
32:36oznaczenie
32:383C273.
32:39Był to
32:40najjaśniejszy
32:41znany obiekt
32:41na niebie
32:42w odniesieniu
32:43do swojej
32:43odległości,
32:44czyli około
32:452 miliardów
32:46lat świetlnych
32:47od Ziemi.
32:49Emitował
32:504 biliony
32:51razy więcej
32:52energii
32:52od Słońca.
33:01Coraz więcej
33:02naukowców
33:03zaczęło
33:03badać
33:04ten sygnał.
33:05Dalsze
33:05analizy
33:06dowiodły,
33:06że nie był to
33:07obiekt
33:08gwiazdowy,
33:08lecz
33:09odległa
33:10galaktyka.
33:11Jej natura
33:12wymykała się
33:13wszelkim
33:13wyjaśnieniom.
33:15Jakim cudem
33:16galaktyka
33:16mogła świecić
33:17tak intensywnie?
33:20Nie wiedzieliśmy
33:21wówczas,
33:22że to
33:22przykład aktywnego
33:23jądra galaktyki.
33:25Sam rdzeń
33:26galaktyki
33:26może czasami
33:27emitować
33:28intensywne
33:29promieniowanie,
33:30właściwie
33:30w całym zakresie
33:31widma
33:32elektromagnetycznego.
33:34Emisja
33:34pochodzi
33:35z obszaru
33:35otaczającego
33:36supermasywną
33:37czarną dziurę,
33:38która może mieć
33:39biliony
33:40mas Słońca.
33:44Obiekt
33:453C273
33:47jest uznawany
33:48za archetyp
33:49obiektów
33:49gwiazdopodobnych.
33:51Jak wskazuje
33:52angielska nazwa
33:53kwazarów,
33:53początkowo
33:54uważano je
33:55za gwiazdy,
33:56choć nimi nie są.
33:57Ich dokładniejsza
33:58obserwacja
33:59ujawnia
33:59emitowane fale radiowe.
34:03Odkrycie
34:04pierwszego kwazaru
34:05sugerowało,
34:06że we wszechświecie
34:07mogą istnieć
34:08masywne czarne dziury.
34:11Emitowana przez nie
34:13energia musiała mieć
34:14jakieś źródło.
34:16Najbardziej
34:16prawdopodobny
34:17mechanizm zakładał,
34:18że czarna dziura
34:19wchłaniała materię
34:20z pobliskich gwiazd,
34:21a ta
34:22gromadziła się
34:23w jej otoczeniu
34:24pod postacią
34:25dysku akrecyjnego.
34:35Czarne dziury
34:36oraz ich galaktyki
34:37pozostają
34:38w symbiotycznym związku.
34:40Gwiazdy
34:41i materia w galaktyce
34:42zderzają się
34:43i przepływają
34:44w kierunku centrum,
34:45zasilając
34:46czarną dziurę.
34:50Zderzenia materii
34:51w dysku akrecyjnym
34:52prowadzą do
34:53powstawania
34:54jetów,
34:54które wyrzucają
34:56gaz ze środka
34:56galaktyki.
34:58Gaz ten
34:59staje się
35:00podstawą
35:00nowych obszarów
35:01formowania gwiazd,
35:03które z czasem
35:04mogą zasilić
35:05czarną dziurę.
35:07Proces ten
35:08nie trwa wiecznie.
35:09Czarna dziura
35:10pochłonie kiedyś
35:11całą galaktykę.
35:16Przez kosmiczną
35:18dziurkę
35:18od klucza
35:19aktywnych galaktyk
35:20możemy dostrzec
35:21czarne dziury
35:22z epoki
35:23wczesnego
35:23Wszechświata,
35:24gdy obfitość
35:25gazu
35:26napędzała
35:27zarówno
35:27narodziny,
35:28jak i
35:29destrukcję
35:29układów galaktycznych.
35:36W centrum
35:38Drogi Mlecznej
35:39znajduje się
35:39czarna dziura,
35:41wokół której
35:41występuje
35:42tylko niezbyt
35:43intensywna akrecja
35:44i towarzysząca
35:46jej emisja.
35:46Z drugiej strony
35:48obserwujemy
35:49istnienie
35:50ogromnych
35:50baniek
35:51promieniowania
35:51gamma
35:52powyżej
35:53i poniżej
35:54płaszczyzny
35:54galaktyki.
35:58Żyjemy już
35:59po szczycie
36:00poky aktywnych
36:01jąder galaktyk.
36:03Te z naszego
36:04otoczenia
36:04są obecnie
36:05spokojne,
36:06a ich czarne dziury
36:07nie gromadzą
36:08materii
36:09i nie emitują
36:10intensywnego
36:11promieniowania.
36:12galaktyki
36:13bardziej odległe
36:14wykazują
36:15więcej oznak
36:16aktywności.
36:19Oznacza to,
36:20że w młodszym
36:20Wszechświecie
36:21istniały
36:22supermasywne
36:23czarne dziury
36:24i właśnie wtedy
36:25wykazywały się
36:26one
36:26największą
36:27aktywnością.
36:35Te pradawne
36:37relikty
36:37wskazują
36:38na chaotyczny
36:39okres
36:39formowania się
36:40galaktyk.
36:41Wczesny
36:42Wszechświat
36:43powinien być
36:44nimi rozświetlony.
36:46Teleskop
36:47Webba
36:47obserwuje
36:48w podczerwieniu
36:49obszary nieba
36:50pozornie
36:50pozbawione
36:51blasku.
36:54Badania te
36:55mogą zmienić
36:56nasze pojmowanie
36:56kosmologii.
37:03Nasze
37:04spojrzenie
37:05na wczesny
37:05Wszechświat
37:06zrewolucjonizował
37:07teleskop
37:08Jamesa Webba.
37:09działa on
37:11pozaziemską
37:11atmosferą
37:12i w podczerwieni,
37:13która pozwala
37:14dostrzec
37:15odległe obiekty.
37:19Określenie
37:20momentów
37:20zderzeń
37:21opiera się
37:21na zjawisku
37:22przesunięcia
37:23ku czerwieni.
37:24Wszechświat
37:25się rozszerza,
37:26więc im dalej
37:27znajduje się
37:27dany obiekt,
37:28tym bardziej
37:29jego widmo
37:30przesuwa się
37:30w kierunku
37:30dłuższych fal.
37:31To kosmologiczne
37:34przesunięcie
37:34ku czerwieni.
37:35W przypadku
37:36odległych
37:36galaktyk
37:37ich widmo
37:38zostaje
37:38przesunięte
37:39aż do
37:40zakresu
37:40podczerwieni.
37:42Dzięki
37:42obserwacjom
37:43w tym zakresie
37:43możemy
37:44badać
37:44najstarsze
37:45i najodleglejsze
37:46układy.
37:48We wczesnym
37:49Wszechświecie
37:50istniały
37:51galaktyki
37:52o masach
37:52znacznie
37:53przekraczających
37:54wartości
37:54przewidywane
37:55przez dotychczasowe
37:56modele
37:56tempa
37:57akumulacji
37:58materii.
38:01Galaktyki
38:01te powinny
38:02być
38:02mniejsze
38:03niż
38:03współczesne
38:04ponieważ
38:04nie zderzyły
38:05się jeszcze
38:06z innymi.
38:08Tymczasem
38:09były one
38:09rozległe
38:10już we
38:10wczesnych
38:11epokach
38:11kosmicznych.
38:13Jeśli
38:13nasz
38:14model
38:14formowania
38:14galaktyk
38:15jest
38:15poprawny
38:15to
38:16ich wzrost
38:17musiał
38:17przebiegać
38:18wyjątkowo
38:18szybko.
38:19Nie potrafimy
38:20jednak
38:20tego wyjaśnić.
38:23Pamiętajmy,
38:24że opisując
38:25ten
38:25słabo
38:25zbadany
38:26etap
38:26historii
38:27Wszechświata
38:27opieramy się
38:28głównie
38:29na przypuszczeniach.
38:34Galaktyki
38:35jak wszystko
38:36w kosmosie
38:37kiedyś
38:38zanikną.
38:39Jeśli nie
38:40w drodze
38:40zderzenia
38:41to poprzez
38:42wolne
38:43wygaszanie
38:43gdy nie będą
38:44już formować
38:45się w nich
38:45nowe gwiazdy.
38:51Wygaśnięcie
38:52galaktyki
38:53oznacza
38:53zahamowanie
38:54tworzenia
38:55nowych gwiazd.
39:00Galaktyka
39:01przechodzi
39:01wówczas
39:02w kolejną
39:02fazę
39:03w której
39:04przestaje
39:04formować
39:05nowe
39:05obiekty
39:06gwiazdne.
39:08Mechanizm
39:08ten stanowi
39:09zagadkę
39:10dla współczesnej
39:10astrofizyki.
39:12Galaktyki
39:13istnieją
39:13w stanie
39:14aktywnego
39:15tworzenia
39:15gwiazd
39:15albo
39:16wygaszenia.
39:17Nie ma
39:18stanów pośrednich
39:19więc
39:19zagadką
39:20jest skąd
39:20gwałtowna
39:21zmiana
39:21między
39:22tymi
39:22fazami.
39:23Nie
39:24wiadomo
39:25czemu
39:25proces ten
39:26nie zachodzi
39:26stopniowo.
39:28Formowanie
39:28gwiazd
39:29trwa
39:29intensywnie
39:30po czym
39:30nagle
39:31ustaje.
39:32Z uwagi
39:33na małą
39:33liczbę
39:34obiektów
39:34w stanie
39:35pośrednim
39:35przełom
39:36musi
39:36następować
39:37szybko.
39:43Gdzie
39:44na osi
39:44czasu
39:44znajduje się
39:45zatem
39:46nasza
39:46galaktyka?
39:48Droga
39:48mleczna
39:48niegdyś
39:49intensywna
39:49fabryka
39:50gwiazd
39:50jest
39:51w fazie
39:52przejściowej.
39:53Tempo
39:53formowania
39:54gwiazd
39:54znacznie
39:55spadło
39:55co
39:56plasuje
39:56ją
39:56między
39:57młodymi
39:57aktywnymi
39:58galaktykami
39:59a
39:59starymi
40:00wygaszonymi
40:01układami.
40:04Prognozy
40:04przewidują
40:05że formowanie
40:05gwiazd
40:06w drodze
40:06mlecznej
40:06ustanie
40:07całkowicie
40:07w ciągu
40:08około
40:085 miliardów
40:09lat
40:09po czym
40:10zacznie
40:11ona
40:11znikać
40:11w kosmicznej
40:12ciemności.
40:15Zanim
40:16to nastąpi
40:17nasza
40:17drapieżniczka
40:18padnie
40:19ofiarą
40:19innej.
40:23galaktyka
40:23Andromedy
40:24znana jako
40:25M31
40:26i położona
40:28około 2,5 miliona
40:29lat świetlnych
40:30od Drogi Mlecznej
40:31zderzy się
40:32z nią
40:32w przyszłości.
40:39Andromeda
40:40była już
40:41obiektem
40:41fascynacji
40:42na długo
40:42przed publikacją
40:43przełomowej pracy
40:44Hubble'a
40:45o
40:45wszechświatach
40:46wyspowych.
40:49Pierwszy raz
40:50opisał ją
40:51w X wieku
40:52perski astronom
40:53Abdal Rahman
40:54al-Sufi.
40:55Przez kolejne
40:56wieki
40:56liczni badacze
40:57spoglądali
40:58na ten
40:58osobliwy
40:59wir
40:59chmur
41:00i pyłu.
41:05Tysiąc lat
41:06później
41:06w 1912
41:08roku
41:08amerykański
41:09astronom
41:10Vestos Leifer
41:11skierował
41:12na ten
41:12imponujący
41:13układ
41:13swój
41:14spektroskop.
41:15Wykorzystał
41:16efekt Dopplera,
41:17by po raz
41:18pierwszy
41:18zmierzyć
41:19prędkość
41:19z jaką
41:20porusza się
41:21mgławica
41:21spiralna.
41:26Sleifer
41:27dokonał
41:28dwóch
41:28istotnych
41:29odkryć.
41:31Udowodnił,
41:32że obserwowane
41:33galaktyki
41:34znajdują się
41:35daleko
41:35poza naszą.
41:38Jego
41:38pomiary
41:39ujawniły
41:40też,
41:40że galaktyki
41:41poruszają się
41:41w uporządkowany
41:43sposób
41:43odzwierciedlający
41:45ruch materii
41:45we Wszechświecie.
41:48Prędkości
41:49były zróżnicowane,
41:51lecz zazwyczaj
41:52sięgały
41:52kilkuset
41:53kilometrów
41:53na sekundę.
41:54To niezwykle
41:55dużo
41:55w skali
41:56kosmicznej.
41:57Większość
41:58ciał niebieskich
41:58przemieszczała się
41:59z prędkością
42:00jedynie
42:00kilku
42:01kilometrów
42:02na sekundę.
42:04Ku zaskoczeniu
42:06Sleifera
42:06galaktyka
42:07Andromedy
42:08nie oddalała się
42:09tak jak inne,
42:10lecz pędziła
42:11ku Ziemi
42:11niczym
42:12kosmiczna
42:12kula
42:13ognia
42:13z prędkością
42:14około
42:15300
42:15kilometrów
42:16na sekundę.
42:21Dziś
42:22znamy już
42:23niepokojącą
42:23prawdę.
42:25Droga
42:26Mleczna
42:26jest na
42:27kursie
42:27kolizyjnym
42:28ze swym
42:28olbrzymim
42:29sąsiadem.
42:34Andromeda
42:34zbliża się
42:35do nas
42:36z tak
42:36dużą prędkością,
42:37że zderzenie
42:38obu galaktyk
42:39jest
42:39nieuchronne.
42:44Droga
42:45Mleczna
42:46zderzy się
42:46ze swoją
42:47sąsiadką
42:48galaktyką
42:48Andromedy
42:49za około
42:504 lub
42:515
42:52miliardów
42:52lat.
42:54Może to
42:55sprawić,
42:56że
42:56zamiast
42:57wygaszenia
42:57zderzające
42:58się masy
42:59zainicjują
43:00intensywne
43:01formowanie
43:01nowych
43:02gwiazd.
43:11nie wiadomo
43:13co stanie
43:14się
43:14ze Słońcem.
43:16Może zostać
43:17wyrzucone
43:18poza galaktykę,
43:20zostać
43:20wchłonięte
43:20przez jej
43:21centrum
43:21lub trafić
43:22do struktur
43:23Andromedy.
43:27Zderzenie
43:28to
43:28chaotyczne
43:29i zakłócone
43:30będzie przebiegać
43:31przez wiele
43:32okresów
43:32przejściowych
43:33trwających
43:34miliardy lat.
43:40Nie wiedzieliśmy,
43:42że pierwsza
43:43skatalogowana
43:44galaktyka
43:44okaże się
43:45zwiastunem
43:46kresu
43:46Drogi Mlecznej.
43:48Nasz dom
43:49zostanie
43:50pochłonięty
43:50przez Andromedę,
43:52tworząc
43:52razem z nią
43:53galaktykę
43:54eliptyczną.
43:56Ona również
43:57kiedyś
43:58umrze.
43:59A niegdyś
44:00jasne gwiazdy
44:01w końcu
44:02zgasną
44:02jedna po drugiej.
44:04Pozostanie
44:05tylko zimny
44:06pomnik
44:06w mrocznej
44:07przestrzeni.
44:09Wszechświat
44:10nie istnieje
44:11od zawsze.
44:12Miał swój
44:13początek.
44:14Galaktyki
44:14również musiały
44:15się uformować.
44:18Mówimy o galaktykach
44:19młodych,
44:20dojrzałych
44:20i starych.
44:22A w odległej
44:23przyszłości
44:24pojawią się też
44:25martwe galaktyki,
44:26w których
44:27wszystkie gwiazdy
44:28już wygasły.
44:30Obecnie
44:31Droga Mleczna
44:32ma się dobrze,
44:33lecz jest częścią
44:34dłuższej historii.
44:36Dawniej
44:37miała
44:37inny skład
44:38i rozmiar.
44:39Kiedyś
44:40znów się zmieni,
44:41rosnąc
44:41i tworząc
44:42nowe typy gwiazd.
44:47Trudno
44:49jednoznacznie
44:50ocenić
44:51fakt,
44:51że struktura
44:52Wszechświata
44:53jest
44:53nieporównywalnie
44:54większa
44:55od nas samych.
44:55Niektórzy
44:57przyjmują
44:57ten fakt
44:58z pokorą,
44:59a inni
45:00przygnębieni
45:00pragnęliby,
45:01aby ludzie
45:02dominowali
45:02nad wszystkim,
45:03bo nie akceptują
45:05istnienia
45:05tak ogromnych
45:06struktur.
45:07Na mnie
45:09świadomość,
45:10że we Wszechświecie
45:10istnieją
45:11większe i mniejsze
45:12obiekty od nas,
45:13a my jesteśmy
45:14gdzieś po środku,
45:16działa
45:16kojąco.
45:20Wszechświat
45:21nieustannie się
45:22zmienia,
45:23kształtowany
45:23przez upływ
45:24czasu.
45:26Za miliardy
45:28lat będzie
45:28wyglądał
45:28zupełnie inaczej.
45:30Możemy spekulować
45:32o naszej przyszłości,
45:33lecz największe
45:34przełomy
45:34mogą pozostać
45:35ukryte
45:36w naszej
45:36przeszłości.
45:44Nasze
45:45najlepsze
45:46narzędzie
45:46do badania
45:47tej przeszłości
45:47zajmuje
45:48obecnie
45:48pozycję
45:49w punkcie
45:49równowagi
45:50grawitacyjnej
45:51pomiędzy
45:51Ziemią
45:52i Słońcem.
45:53Jest nim
45:54Teleskop
45:55Webb'a.
45:58Najnowsze
45:59technologie
46:00pozwalają
46:00odczytywać
46:01historię kosmosu
46:02z niespotykaną
46:03dokładnością.
46:05Sięgają one
46:05poza naszą
46:06galaktykę
46:07i odkrywają
46:08sekrety
46:09miliardów lat
46:10dziejów
46:11Wszechświata.
46:14Teleskop
46:15kosmiczny
46:15Jamesa
46:16Webb'a
46:16jest
46:16najbardziej
46:17zaawansowanym
46:18obserwatorium,
46:19jakie wystrzelono
46:20w kosmos.
46:23Jego zadaniem
46:24jest uzyskanie
46:25dokładniejszego
46:26obrazu
46:26galaktyk
46:27we wczesnym
46:28Wszechświecie
46:29oraz wgląd
46:30w kosmiczny
46:31świt.
46:37Obserwacje
46:38prowadzone
46:38przy jego
46:39użyciu
46:39można porównać
46:40do ekstremalnie
46:41długiego
46:42naświetlania
46:43fotograficznego.
46:44Gdy otworzymy
46:46przesłonę kamery
46:47na wiele dni,
46:47ujrzymy
46:48ledwo
46:49widoczne
46:49obiekty.
46:50Obecne
46:51obserwacje
46:52obejmują
46:52większe
46:53obszary
46:53nieba.
46:54Dzięki
46:55temu
46:55uzyskujemy
46:56precyzyjne
46:57informacje
46:57o każdym
46:58z takich
46:58rozmazanych
46:59punktów
47:00na niebie.
47:01To
47:02najwcześniejsze
47:03i
47:03najodleglejsze
47:04galaktyki
47:05we Wszechświecie.
47:10Nie
47:11cofniemy
47:12czasu,
47:12żeby zobaczyć
47:13Drogę Mleczną
47:145 czy
47:1510 miliardów
47:16lat temu.
47:17Poprzez
47:18analizę
47:19danych
47:19z teleskopu
47:20Webba
47:20w pewnym sensie
47:21spoglądamy
47:22we własną
47:22przeszłość
47:23i lepiej
47:24rozumiemy
47:25jak powstały
47:26galaktyki
47:26takie jak
47:27nasza.
47:30Od
47:31wystrzelenia
47:32w
47:322021
47:33roku
47:34teleskop
47:35Webba
47:35ujawnił
47:35opowieść
47:36kwestionującą
47:37naszą
47:37dotychczasową
47:38wiedzę
47:38o ewolucji
47:39galaktyk
47:40podobnych
47:40do
47:41Drogi Mlecznej.
47:45Jednym z najbardziej
47:47ekscytujących
47:47odkryć jest fakt,
47:49że galaktyki
47:49są starsze
47:50niż przypuszczano.
47:55Teleskop
47:56Webba
47:56wykazał,
47:57że niektóre z nich
47:58powstały
47:58około
47:59240
47:59milionów
48:00lat
48:01po Wielkim
48:03Wybuchu.
48:04To wyzwanie
48:07dla modeli
48:07formowania się
48:08struktur
48:09kosmicznych,
48:09które zakładały,
48:11że potrzeba
48:11znacznie
48:12więcej czasu,
48:13aby powstały
48:14tak wielkie
48:15i złożone
48:15galaktyki.
48:17W pracy
48:19astronoma
48:20fascynujące
48:21jest to,
48:22że dane
48:23z teleskopu
48:23Webba
48:24dowodzą,
48:24jak niepełna
48:25jest nasza
48:26wiedza.
48:29Cieszę się
48:30z odkrywania
48:31układów,
48:32które kwestionują
48:33nasze modele.
48:34Prowadzi to
48:35do lepszego
48:36zrozumienia
48:36mechanizmów
48:37ewolucji
48:38galaktyk.
48:43To niezwykłe,
48:45że teleskop
48:45Webba
48:46odkrył
48:46obiekty,
48:47które mogą
48:48być dużymi,
48:49złożonymi
48:49galaktykami,
48:50powstałymi
48:51mniej niż
48:51miliard
48:52lat
48:52po Wielkim
48:53Wybuchu.
48:55Gdy
48:56istnieją
48:57niewyjaśnione
48:57zagadki,
48:58obserwacje
48:59nie dają się
49:00łatwo
49:00wytłumaczyć,
49:01a my
49:02poszukujemy
49:02odpowiedzi,
49:04ma to
49:04kluczowe
49:05znaczenie
49:05dla rozwoju
49:06nauki
49:06i wzbudza
49:07kolejne
49:08dociekania.
49:11Właśnie
49:12tak
49:12wygląda
49:13nauka.
49:13To
49:14niekończący
49:15się
49:15cykl
49:15poszukiwań.
49:16To
49:17również
49:17istota
49:18człowieczeństwa,
49:19a więc
49:20ciekawość
49:21i dociekliwość.
49:27Opracowanie
49:28w
49:28w
49:28w