- 10 hours ago
Category
📚
LearningTranscript
00:01W centrum Układu Słonecznego znajduje się promienista kula o masie 300 tysięcy razy większej od masy Ziemi.
00:11Słońce jest kosmicznym olbrzymem wytwarzającym energię, która podtrzymuje życie.
00:21To jednak tylko jedna gwiazda spośród bilionów innych, rozświetlających kosmos tak daleko jak sięgają teleskopy.
00:31Choć Słońce wydaje się ogromne, na tle innych gwiazd jest obiektem raczej przeciętnym.
00:38Nie jest ani szczególnie gorące, ani chłodne. Nie wyróżnia się też masą.
00:45Gwiazdy wytwarzają pierwiastki chemiczne, z których powstają różnorodne formy materii.
00:51To mechanizm napędzający ewolucję Wszechświata.
00:56Mimo to gwiazdy przechodzą niezwykle burzliwy cykl życia, oparty na zażartej walce dwóch przeciwstawnych sił.
01:06Prowadzi ona do jednych z najbardziej spektakularnych zjawisk w poznanym Wszechświecie.
01:16Zainteresowanie supernowymi i wybuchami gwiazd wynika z prób zrozumienia materii, z której jesteśmy stworzeni.
01:27To jednak nie tylko piękny spektakl, ale też niebiańskie laboratorium.
01:32Gwiazdy są kosmicznymi stwórcami.
01:53W głąb Wszechświata. Zagadki kosmosu.
01:58W 185 roku chińscy astronomowie zaobserwowali nagłe, niezwykle jasne światło widoczne gołym okiem.
02:08Nie przypominało komety ani spadającej gwiazdy.
02:11I pozostawało widoczne na niebie przez 8 miesięcy.
02:15Lecz stopniowo gasło i w końcu zniknęło.
02:22Zjawisko to nazwano w księdze późniejszych Hanów gwiazdą gościnną.
02:33Sądzono wówczas, że gwiazdy są wieczne i nieruchome, a niebo widoczne każdej nocy się nie zmienia.
02:42Pojawienie się nowej gwiazdy na kilka miesięcy było więc niezwykłym zjawiskiem.
02:48Czymś, co mogło zdarzyć się raz w życiu.
02:55Dwa tysiące lat później uchwyciliśmy pozostałości zjawiska, które zaobserwowano przed wiekami w Chinach.
03:02Barwny relikt dawnej gwiazdy.
03:12Obserwacje z użyciem promieniowania rentgenowskiego i podczerwonego
03:17ujawniły obłok rozgrzanego pyłu, oddalony o ponad 9 tysięcy lat świetlnych.
03:24Zauważono też powłokę o średnicy blisko 90 lat świetlnych,
03:28będącą pozostałością po fali uderzeniowej supernowej.
03:34Supernova jest to potężna eksplozja, kończąca życie większości gwiazd.
03:41Gdy do niej dochodzi, jest zjawiskiem niezwykle widowiskowym
03:44i nieraz jaśniejszym od połączonego światła całej galaktyki.
03:50Mimo tego trudno dostrzec odległą supernową na nocnym niebie bez teleskopu,
03:54szczególnie jeśli znajduje się bardzo daleko.
04:05Obrazy nieba nie byłyby tak barwne, gdyby obserwować je gołym okiem.
04:11Pozostałości supernowych emitują nie tylko światło widzialne,
04:14lecz także promieniowanie podczerwone i rentgenowskie.
04:19Łączymy te wszystkie dane, aby przedstawić prawdziwy charakter Wszechświata,
04:23choć uzyskany obraz rzeczywistości różni się od tego,
04:27co pozwala zaobserwować ludzka percepcja.
04:30Co roku naukowcy odkrywają w różnych galaktykach
04:44wielobarwne popioły po setkach martwych gwiazd.
04:48Ale jak do tego dochodzi?
04:50Co skazuje te ciała niebieskie na tak dramatyczny koniec?
05:01Wciąż trwają badania tych eksplozji oraz ich wpływu na kosmos,
05:06a punktem wyjścia jest zrozumienie istoty gwiazd.
05:16Dla starożytnych mapowanie nieba miało wiele celów.
05:20Część wiązała się z folklorem,
05:21ale istotne było też rozpoznawanie wzorów i powtarzalności.
05:26Układy gwiazd służyły nawigacji,
05:28a okresowe ruchy obiektów budziły fascynację.
05:39Ludzkość utożsamiała powszechne zjawiska na niebie
05:41z tym, co było jej znane.
05:44Niech za przykład posłuży konstelacja Wielkiej Niedźwiedzicy.
05:50Choć gwiazdozbiory wydają nam się układami pobliskich ciał niebieskich,
05:54w rzeczywistości ich gwiazdy nie znajdują się zbyt blisko siebie.
06:04Wyobraźmy sobie spacer w lesie.
06:07Pozycje drzew zmieniają się w zależności od perspektywy obserwatora.
06:13Podobnie jest z gwiazdami.
06:17Opuszczając Ziemię, zobaczylibyśmy inne niebo,
06:20a konstelacje straciłyby znane nam kształty.
06:29To użyteczne drogowskazy pomagające określić położenie obiektów na niebie.
06:36Astronomowie korzystają z nich do dziś.
06:42Międzynarodowa Unia Astronomiczna
06:44oficjalnie uznaje 88 konstelacji widocznych na sferze niebieskiej z powierzchni Ziemi.
06:53Część z nich znano już w II wieku,
06:56gdy astronomowie z całego świata zastanawiali się nad pozycją Ziemi pośród gwiazd.
07:04Dopiero jednak w 1543 roku Mikołaj Kopernik opublikował teorię,
07:11która nadała gwiazdom nowe znaczenie i wywołała naukową rewolucję.
07:21Mikołaj Kopernik stwierdził, że to Ziemia krąży wokół Słońca, a nie na odwrót.
07:28Teoria ta wyjaśniała zachowanie Wenus, Marsa i Jowisza,
07:32które w przeciwieństwie do gwiazd przemieszczających się tylko w jednym kierunku,
07:37okresowo cofały się na sferze niebieskiej na przestrzeni każdego roku.
07:51W starożytności nie dostrzegano związku pomiędzy Słońcem oraz innymi gwiazdami,
07:58które uważano za otwory w niebieskim firmamencie.
08:05Słońce tymczasem należało do świata bogów.
08:09Dopiero badania naukowe pozwoliły zrozumieć, że wszystkie te obiekty mają wspólną naturę.
08:17Potwierdzenie, że Słońce także jest gwiazdą zajęło nam całe wieki.
08:23Koncepcja ta utrwalała się stopniowo, kierując uwagę ku przestrzeni ponad nami.
08:32Zjawiska niebieskie budziły fascynację.
08:35Anomalie skrupulatnie notowano, lecz ich interpretacja była ogromnym wyzwaniem.
08:42Dawniej, bez dostępu do specjalnych przyrządów,
08:46obserwatorzy musieli zapamiętywać układy gwiazd i rozpoznawać odstępstwa od wzorów.
08:52Później zaczęto używać astrolabiów i sekstantów
08:56do zapisywania położeń obiektów i odległości kątowych.
09:00Było to jednak żmudne badanie.
09:08Z biegiem czasu oko zastąpiły soczewki teleskopów kosmicznych,
09:13które rozpoczęły nową epokę odkrywania kosmosu.
09:18Urządzenia te dostarczyły nam wyraźne obrazy zadziwiających ciał niebieskich,
09:23a także odsłoniły obszary narodzin gwiazd.
09:34Oto cudowne mgławice.
09:38Kosmiczne sieci włókien o różnorodnych rozmiarach, kształtach i barwach.
09:46W głębi tych jaśniających obłoków materii rodzą się gwiazdy.
09:54Przestrzeń kosmiczna nie jest całkiem pusta.
09:57Zawsze znajduje się w niej nieco gazu i pyłu.
10:01W niektórych obszarach następuje ich akumulacja
10:04i powstaje z nich obłok zwany mgławicą.
10:13Zwykle mgławice występują w galaktykach o znacznym zagęszczeniu materii.
10:19Grawitacja występuje w całym Wszechświecie
10:22i działa na każdy obiekt posiadający masę,
10:25w tym również na najmniejsze cząstki.
10:29Ciała te przyciągają się wzajemnie,
10:30zwłaszcza tam, gdzie nie działa na nie żadna potężna siła.
10:33Wewnątrz takich skupisk materii mogą powstawać gwiazdy.
10:44Mgławice emisyjne to obszary ogrzewane promieniowaniem młodych gwiazd.
10:49W takich kolebkach mogą narodzić się ich tysiące.
10:58Aby mogła powstać gwiazda,
11:01obłok musi osiągnąć odpowiednią gęstość materii.
11:05Dzieje się to, gdy obłok oddaje ciepło w postaci promieniowania.
11:09Odpowiednie ochłodzenie, osłona i gęstość
11:11to warunki narodzin gwiazd.
11:14Jednym z najlepszych przykładów takich kolebek
11:19jest mgławica Oriona,
11:20zawierająca zarówno mgławice emisyjne,
11:23jak i gęste obszary,
11:24w których formują się protogwiazdy.
11:31Mgławica Oriona to tylko jeden
11:33spośród setek obszarów narodzin gwiazd
11:35w Drodze Mlecznej
11:36i spośród tysięcy podobnych struktur
11:39poza naszą galaktyką.
11:43Wszechświat nie zawsze był tak ożywiony.
11:46Zaczęło się od eksplozji.
11:53Choć Wielki Wybuch miał ogromny wpływ
11:55na kształt kosmosu,
11:57pierwsze kolebki gwiazd
11:58nie wykształciły się od razu.
12:00Minęło ponad 100 milionów lat,
12:03zanim zaistniały odpowiednie warunki.
12:09W oparciu o nowoczesne technologie,
12:12teorie oraz zasady fizyki,
12:14naukowcy starają się cofać w czasie
12:17i badać początki Wszechświata.
12:25Ciemne wieki to okres
12:27po pierwotnej nukleosyntezie,
12:29w efekcie której powstały
12:31głównie atomy wodoru i helu.
12:35Około trzech minut po Wielkim Wybuchu
12:37atomy te ochłodziły się do stanu,
12:40w którym nie emitowały światła.
12:47Z tych pierwotnych gazów
12:50wykształciły się najstarsze gwiazdy,
12:52które nazywamy obecnie
12:53populacją trzecią.
12:56Były znacznie masywniejsze
12:59od tych, które wykształcają się
13:01w Drodze Mlecznej
13:01i dlatego żyły stosunkowo krótko.
13:07Analiza tempa formowania gwiazd
13:10wskazuje, że we względnie
13:12krótkim okresie
13:13nastąpił gwałtowny przyrost
13:15liczby tych obiektów.
13:17Okres ten nazywamy
13:18kosmicznym południem.
13:20To właśnie wtedy powstało
13:21około 60% gwiazd,
13:23które widzimy obecnie.
13:27Od pierwszego rozbłysku gwiazd
13:30w niegdyś jałowym kosmosie
13:31ich cykl życia
13:33kształtował ewolucję Wszechświata,
13:35dostarczając nawozu
13:37dla kolejnych pokoleń
13:38gwiezdnego istnienia.
13:44Ale w jaki sposób
13:46obłoki prostych pierwiastków
13:48zrodziły najjaśniejsze ciała niebieskie
13:51we Wszechświecie?
13:55Protogwiazda to młoda gwiazda
13:58akumulująca materię
13:59ze swojego otoczenia.
14:04Przechodzi przez różne fazy,
14:07od rozproszonego obłoku gazu
14:09o temperaturze kilkuset stopni
14:11do zwartego obiektu,
14:13takiego jak Słońce,
14:15którego jądro osiąga
14:16temperaturę konieczną
14:17do reakcji termojądrowych.
14:20Aby obiekt był uznawany za gwiazdę,
14:25musi w nim zachodzić
14:26synteza termojądrowa.
14:29W jądrze takiego obiektu
14:30atomy wodoru ściśnięte
14:32przez grawitację
14:33zderzają się ze sobą,
14:34tworząc hel.
14:37Na skutek syntezy termojądrowej
14:40wydzielana jest ogromna ilość energii,
14:43która powoduje,
14:43że gwiazda zaczyna świecić.
14:46Fuzja uwalnia energię
14:48dążącą do rozszerzenia gwiazdy,
14:50a przeciwdziałająca jej grawitacja
14:52próbuje skompresować materię w centrum.
14:55Ta walka sił
14:56utrzymuje gwiazdę w równowadze.
15:00Ten proces zachodzi także w Słońcu.
15:06Po osiągnięciu tej równowagi sił
15:08powstaje gwiazda ciągu głównego,
15:10która może świecić przez miliardy lat.
15:15W tej fazie znajduje się obecnie
15:17większość gwiazd Drogi Mlecznej.
15:20Choć z powierzchni Ziemi
15:22nocne niebo wydaje się jednolite,
15:25w rzeczywistości gwiazdy
15:26są tak zróżnicowane,
15:27jak istoty zamieszkujące naszą planetę.
15:33Różnią się rozmiarem,
15:34masą i jasnością,
15:36cechami decydującymi
15:38o ich losach.
15:44Jak powstają te masywne obiekty?
15:47Mam tu kosz wypełniony
15:49kulkami ze styropianu,
15:51symbolizującymi materię w kosmosie,
15:54z której powstają
15:54najróżniejsze ciała niebieskie.
15:57Za pomocą suszarki
15:59ściągnę je do misy,
16:01tak jak grawitacja skupia
16:03materię w gwiazdy.
16:13Sprawdźmy teraz,
16:14jakiego rodzaju obiekty
16:15udało się nam stworzyć.
16:26Powstało coś pomiędzy
16:28gwiazdą małą, a wielką.
16:32W rzeczywistości
16:33gwiazdy formują się
16:35w seriach o różnych typach,
16:37przy czym gwiazdy
16:38o małej masie
16:38powstają znacznie częściej.
16:42Masa gwiazdy
16:43to jej kluczowy parametr.
16:45Decyduje o jej długości życia,
16:47jasności,
16:48ewolucji
16:49i sposobie śmierci.
16:55Masa obiektu
16:57odgrywa zatem
16:58fundamentalną rolę
16:59w długości i jakości
17:00jego istnienia
17:01we Wszechświecie.
17:05Jak zmierzyć
17:07obiekty znajdujące się
17:08tysiące lat
17:09świetlnych od nas?
17:13Od XIX wieku
17:14astronomowie
17:15polegają głównie
17:16na spektroskopii.
17:18Spektroskopia polega
17:21na rozszczepianiu
17:22światła na składowe
17:23długości fal
17:24i analizie
17:25ich intensywności.
17:28linie widm
17:29absorpcji
17:30i emisji
17:31są chemicznym
17:32odciskiem palca
17:33identyfikującym
17:34pierwiastki
17:35i cząsteczki
17:36w obserwowanym
17:37obiekcie.
17:39Widma
17:40absorpcyjne
17:41pozwalają ustalić
17:42jakie substancje
17:43występują w atmosferze
17:44gwiazdy
17:45lub w obłoku
17:46gwiazdotwórczym.
17:50Wynika to
17:51z fizyki kwantowej.
17:53Rodzaj światła
17:54emitowanego
17:55przez różne atomy
17:56zależy od
17:57przeskoków
17:57i elektronów
17:58między poziomami
17:59energetycznymi.
18:05Do lat 20.
18:06ubiegłego wieku
18:07nie wiedzieliśmy
18:08zbyt wiele
18:08o składzie gwiazd,
18:10przez co nasze
18:11pojmowanie tych obiektów
18:12było ograniczone.
18:16Dopiero astronomka
18:18Cecilia Payne
18:19z Uniwersytetu
18:20Harvarda
18:21odmieniła
18:22współczesną
18:22astrofizykę
18:23dzięki swoim
18:24analizom
18:25spektroskopowym.
18:30Wcześniej uważano,
18:32że gwiazdy
18:33są zbudowane
18:34z tych samych
18:34substancji
18:35co Ziemia,
18:36a ich barwa
18:37zależy od
18:37składu chemicznego.
18:43Widma Słońca
18:44wskazywały
18:45na obecność
18:46nie tylko
18:46wodoru i helu,
18:48ale też innych
18:49pierwiastków
18:49występujących
18:50na Ziemi.
18:52Dzięki swoim
18:54dokładnym obserwacjom
18:55Payne odkryła jednak,
18:56że wodór i hel
18:58zdecydowanie
18:59dominują
19:00w składzie
19:01chemicznym
19:01Słońca
19:04i stwierdziła,
19:05że jest ono
19:06w istocie
19:07fabryką,
19:08przekształcającą
19:09wodór
19:10w hel.
19:16Odkrycie
19:18Payne ujawniło,
19:19z czego składa się
19:20większość
19:21Wszechświata.
19:22A wiedza ta
19:23pozwoliła nam
19:24zrozumieć,
19:25skąd pochodzą
19:25światło,
19:26promieniowanie
19:27i energia
19:28wytwarzane
19:28przez gwiazdy.
19:32Barwa tych
19:34obiektów
19:34okazała się
19:35wskaźnikiem
19:36ich
19:36temperatury.
19:43Odkrycie
19:44to umocniło
19:45pogląd,
19:46że Słońce
19:46nie jest
19:47gasnącą
19:48kulą ognia,
19:49lecz potężnym,
19:50samowystarczalnym
19:51źródłem energii.
20:00Obecnie
20:01naukowcy
20:01wykorzystują
20:02spektroskopię
20:03do śledzenia
20:04ewolucji gwiazd
20:05poprzez
20:05nanoszenie
20:06ich jasności
20:07i temperatury
20:08wyrażonej barwą
20:09na diagram
20:10Hetzpranga-Russella.
20:15Przywykliśmy,
20:16że gorącą wodę
20:16oznacza się
20:17na czerwoną,
20:18na zimną,
20:18na niebieską.
20:20Ale gdybyśmy
20:21zaczęli nagrzewać
20:21żelazny pręt,
20:23w miarę wzrastania
20:24jego temperatury,
20:25obserwowalibyśmy
20:26barwę czerwoną,
20:28pomarańczową,
20:29żółtą,
20:30białą,
20:31a w końcu
20:32niebieską.
20:34Tak samo jest
20:35z gwiazdami.
20:37Niebieskie
20:37są gorętsze
20:39od czerwonych.
20:42Rozmieszczenie gwiazd
20:42na diagramie
20:43nie jest przypadkowe.
20:45Istnieje wyraźna
20:46korelacja
20:46między gwiazdami
20:47gorącymi,
20:48jasnymi
20:48lub masywnymi,
20:49a gwiazdami chłodnymi,
20:52słabiej świecącymi
20:53czy lżejszymi.
20:54Porządek ten
20:55nazywamy
20:56ciągiem głównym.
20:59Większość gwiazd
21:00można rozmieścić
21:01na diagramie
21:01w obrębie
21:02tego dominującego trendu.
21:04Rodzą się gorące
21:05i umierają chłodne,
21:07a ich położenie
21:08na diagramie
21:09wskazuje,
21:10na jakim etapie
21:11życia są obecnie.
21:19W jaki sposób
21:20gwiazdom
21:21udaje się utrzymać
21:22w ciągu głównym,
21:23przekształcając masę
21:24w energię
21:24przez tak długi czas?
21:28I co wywołuje
21:29kolejne stadia
21:30ich ewolucji?
21:35Gwiazdy ciągu głównego
21:37zużywają w swoich
21:38jądrach wodór,
21:39a proces ten
21:40odgrywa zasadniczą rolę
21:41w utrzymaniu
21:42równowagi
21:43hydrostatycznej.
21:45Czas przebywania
21:46gwiazdy w ciągu głównym
21:48jest związany
21:48z jej masą.
21:49Im cięższa gwiazda,
21:51tym szybciej
21:52przetwarza wodór
21:53i żyje krócej.
21:55Gwiazdy lżejsze,
21:57takie jak
21:57Słońce,
21:58utrzymują się
21:59w ciągu głównym
22:00dłużej.
22:04Najmniejsze gwiazdy,
22:05czyli czerwone karły,
22:06stanowią ponad
22:0770% gwiazd
22:08w Drodze Mlecznej
22:09i mają
22:10najdłuższą
22:11żywotność.
22:12Wciąż istnieją
22:13czerwone karły,
22:14które narodziły się
22:15tuż po
22:16Powstaniu
22:16Wszechświata.
22:21Dla porównania,
22:24Słońce jest
22:24w połowie
22:25swojego życia,
22:26które potrwa
22:2710 miliardów lat.
22:31Niezależnie od tego,
22:32jak długo
22:32świeci gwiazda,
22:34jej ostateczna
22:35śmierć
22:35jest
22:36nieunikniona.
22:38Po zakończeniu
22:41syntezy
22:42określonego
22:43pierwiastka,
22:43siła grawitacji
22:44musi skompresować
22:45jądro i podnieść
22:47jego temperaturę,
22:48aby zainicjować
22:49syntezę
22:50pierwiastków
22:50cięższych.
22:52Zbyt mała gwiazda
22:53nie zapoczątkuje
22:54syntezy
22:54pierwiastków
22:55innych niż
22:56hel,
22:57ale większe gwiazdy
22:58tworzą węgiel,
22:59azot,
22:59tlen
23:00i tak dalej,
23:01aż po żelazo.
23:04Gdy gwiazda
23:05opuszcza ciąg
23:06główny
23:06i rozpoczyna
23:07fazę czerwonego
23:08olbrzyma,
23:08w jej zewnętrznych
23:10warstwach,
23:10które powstały
23:11wcześniej z wodoru,
23:12zaczyna się
23:13inna reakcja
23:14termojądrowa.
23:15A uwalniana
23:16wtedy energia
23:17powoduje
23:18ekspansję
23:18tych warstw.
23:20Może to trwać
23:21miliardy lat.
23:24W końcu
23:26gwiazda
23:26stanie się
23:27białym karłem.
23:28Lecz zanim
23:29to nastąpi,
23:30będzie nadal
23:31się rozszerzała
23:31i wyrzucała
23:33część materii,
23:34tworząc
23:35piękną
23:36mgławicę
23:36planetarną.
23:39Pozostały
23:39po niej
23:40biały karzeł
23:40jest niczym
23:41serce
23:42dawnej gwiazdy.
23:46Białe karły
23:47są niezwykle
23:48gęste.
23:49Mogą to być
23:49obiekty o masie
23:50Słońca,
23:51lecz o rozmiarach
23:52Ziemi.
23:56Mimo olbrzymiej
23:58gęstości,
23:58białe karły
23:59pozostają stabilne
24:00dzięki ciśnieniu
24:01zwyrodnienia
24:02kwantowego.
24:04Zgodnie z tą
24:04zasadą,
24:05pewne rodzaje
24:06cząstek
24:06nie mogą
24:07znajdować się
24:07w tym samym
24:08stanie kwantowym.
24:11W miarę
24:12ich zagęszczania
24:13ich pęd
24:13musi się zmieniać.
24:15Dzięki temu
24:16białe karły
24:17opierają się
24:17grawitacji.
24:20Nowo powstałe
24:21białe karły
24:22są bardzo gorące,
24:23ale z upływem
24:24czasu stopniowo
24:25stygną
24:26i gasną,
24:27stając się
24:27tak zwanymi
24:28czarnymi karłami.
24:34Przez wieki
24:35sądzono,
24:35że wszystkie
24:36gwiazdy
24:37wiodą
24:37długie
24:37i stabilne
24:38życie,
24:39lecz
24:39w końcu
24:40pęczniają
24:40i stopniowo
24:41gasną.
24:46W 1930
24:47roku
24:49Subramanian
24:50Chandrasekar
24:51ustalił jednak,
24:52że niektóre
24:52białe karły
24:53czeka inny
24:54koniec.
24:58Indyjski
24:59astronom
25:00wykazał,
25:00że w przypadku
25:01gwiazd
25:01o masie
25:02przekraczającej
25:03określoną
25:04granicę
25:04ciśnienie
25:05degeneracji
25:06elektronów
25:07nie zdoła
25:08przeciwdziałać
25:08sile
25:08grawitacji.
25:10Tak zwana
25:11granica
25:12Chandrasekara
25:13wynosi około
25:141,4
25:15masy
25:16Słońca.
25:19Co się
25:19zatem dzieje
25:20z masywnymi
25:21gwiazdami,
25:22które przekraczają
25:22granice
25:23Chandrasekara?
25:27Pewną
25:27koncepcję
25:28zaproponował
25:29szwajcarski
25:29astronom
25:30Fritz
25:30Zwicky.
25:33Stwierdził,
25:33że gwiazdy
25:34tego rodzaju
25:34ulegają
25:35gwałtownym
25:36przemianom,
25:36takim jak
25:37supernova.
25:42Przed
25:43teorią
25:43Zwickiego
25:44termin
25:44nova
25:44oznaczał
25:45wyrzut
25:45materii
25:46z gwiazdy.
25:50Supernova
25:51jest podobnym,
25:52lecz
25:52znacznie
25:53silniejszym
25:54zjawiskiem.
26:00Obecny stan
26:01wiedzy
26:01wskazuje,
26:02że gwiazda
26:03musi być
26:03co najmniej
26:048 razy
26:05cięższa
26:05od Słońca,
26:06by jej
26:07żywot
26:07zakończył się
26:08supernova.
26:11Jądra gwiazd
26:12o dużej masie
26:13mogą osiągać
26:14ekstremalnie
26:14wysokie
26:15temperatury,
26:16dzięki czemu
26:17przechodzą
26:17przez kolejne etapy
26:18syntezy
26:18termojądrowej
26:19i tworzą
26:20coraz cięższe
26:21pierwiastki.
26:23W toku
26:25kolejnych
26:25syntez
26:26jądro
26:26ciągle się
26:27kurczy,
26:28a zewnętrzne
26:29warstwy
26:29ulegają
26:29ekspansji
26:30i gwiazda
26:31staje się
26:32czerwonym
26:32nadolbrzymem.
26:35Faza ta,
26:35choć podobna
26:36do czerwonego
26:36olbrzyma,
26:37trwa znacznie
26:38krócej.
26:44Kolejne etapy
26:45syntezy
26:46zużywają
26:46paliwo
26:47jądrowe
26:47coraz szybciej.
26:49Każdy kolejny
26:50proces trwa
26:51krócej,
26:51ponieważ ilość
26:52dostępnego
26:53paliwa
26:53jest
26:54coraz
26:54mniejsza.
27:02dopóki
27:03w jądrze
27:04zachodzi
27:04synteza
27:05kolejnych
27:05cięższych
27:06pierwiastków,
27:07wytwarzana
27:07energia
27:08podtrzymuje
27:09równowagę
27:09hydrostatyczną.
27:11W końcu
27:12jednak
27:12zaczyna się
27:13synteza
27:13żelaza,
27:14która pochłania
27:15energię,
27:16a przez to
27:16nie może
27:17już
27:17podtrzymywać
27:18tej równowagi.
27:25prawa fizyki
27:26skazują
27:27olbrzymie
27:27gwiazdy
27:28na zapadnięcie
27:29się,
27:29a katalizatorem
27:31tego procesu
27:31jest synteza
27:32żelaza
27:33w ich
27:33jądrze.
27:37Wybuch ten
27:38nazywamy
27:39kolapsem
27:40jądra
27:40lub
27:41supernową
27:41typu
27:42drugiego.
27:43Nowa
27:44ma się
27:45do
27:45supernowej,
27:46jak
27:47fajerwerki
27:48do
27:48bomby
27:48atomowej.
27:50Materia
27:51wyrzucana
27:52w trakcie
27:53eksplozji
27:53supernowej
27:54porusza się
27:55z prędkością
27:56do 10 tys.
27:57km na sekundę.
28:00Odpycha też
28:01materię
28:02znajdującą się
28:02w pobliżu,
28:03co może
28:04zainicjować
28:05powstanie
28:06nowych gwiazd.
28:12Gwiazdy
28:13to gigantyczne
28:14piece jądrowe,
28:16w których
28:16atomy
28:17lżejszych
28:17pierwiastków
28:18łączą się
28:19w coraz
28:19cięższe.
28:21W jądrze
28:22masywnej
28:22gwiazdy
28:23gromadzi się
28:24coraz więcej
28:24żelaza.
28:26Załóżmy,
28:27że ta piłka
28:28to część
28:28jądra,
28:29a blat
28:30to
28:31środek
28:31gwiazdy.
28:34Grawitacja
28:35przyciąga
28:35materię
28:36ku środkowi,
28:37podczas gdy
28:38energia cieplna
28:39dąży
28:39do rozszerzenia
28:40gwiazdy.
28:43Tymczasem
28:44zewnętrzna
28:45otoczka
28:45materii
28:46pozostaje
28:46w równowadze
28:47z pierwiastkami
28:48jądra.
28:54Dopóki gwiazda
28:55płonie,
28:56panuje równowaga.
29:01Ostatecznie
29:02jednak paliwo
29:02gwiazdy
29:03się wyczerpuje.
29:06Gdy
29:06żelazne jądro
29:07osiąga
29:08masę krytyczną,
29:09grawitacja
29:10przyciąga
29:10wszystko do środka,
29:12a zewnętrzne
29:13warstwy
29:13zostają
29:14gwałtownie
29:15wyrzucone.
29:18Wygląda to
29:19mniej więcej tak.
29:22Jądro
29:23imploduje,
29:24a lżejsze
29:25warstwy
29:26materii
29:26zostają
29:26wyrzucone
29:27we wszystkich
29:28kierunkach
29:28tak jak
29:30piłka
29:30pingpongowa,
29:31która odbiła się
29:32od tenisowej.
29:35Oprócz
29:36wyrzutu materii
29:36następuje również
29:37potężny
29:38rozbłysk.
29:42Przez kilka
29:43dni
29:44supernowa
29:44może być
29:45jaśniejsza
29:46od całej
29:47galaktyki.
29:51Mamy zatem
29:52do czynienia
29:52z dwiema
29:53zupełnie innymi
29:54skalami czasowymi.
29:56Po bardzo
29:57krótkiej
29:57syntezie
29:58następuje
29:58błyskawiczna
29:59eksplozja.
30:00To
30:01zadziwiające
30:02zjawisko.
30:05Grawitację
30:06postrzegamy
30:07jako siłę
30:08stabilizującą
30:08świat.
30:09Ale
30:11w największej
30:11skali
30:12dominująca
30:13grawitacja
30:13nabiera
30:14niszczycielskiego
30:15charakteru.
30:23Akceptacja
30:24teorii
30:24o supernowych
30:25nie wyjaśniała
30:26jednak,
30:27dlaczego
30:27nie wszystkie
30:28eksplozje
30:28oznaczały
30:29koniec
30:29masywnych
30:30gwiazd.
30:32Źródłem
30:33niektórych
30:34wybuchów
30:34okazały się
30:35białe karły
30:36zbliżające
30:37się do
30:37granicy
30:38Chandrasekara.
30:39A wynikało to
30:40z ruchów gwiazd
30:42w układach
30:42podwójnych.
30:4970% gwiazd
30:51we wszechświecie
30:52znajduje się
30:53w układach
30:53podwójnych,
30:54w których
30:55dwie gwiazdy
30:56są powiązane
30:56grawitacyjnie
30:57i krążą
30:58wokół siebie
30:59nawzajem.
31:01mogą mieć
31:02różne właściwości
31:03i znajdować się
31:05na różnych
31:05etapach
31:06ewolucji.
31:07Układ taki
31:08może zatem
31:09składać się
31:10z białego
31:10karła
31:11i czerwonego
31:12olbrzyma
31:13lub gwiazdy
31:14ciągu głównego.
31:17Jeśli są
31:19dostatecznie
31:20blisko
31:20siebie,
31:21materia
31:21jednej gwiazdy
31:22może opadać
31:23na drugą.
31:24W krótkim czasie
31:26prowadzi to
31:27do okresowych
31:28wybuchów jądrowych,
31:29czyli nowych,
31:30ale długotrwałe
31:32gromadzenie materii
31:33pogłębia jej
31:34kompresję
31:34do momentów,
31:36aż ciśnienie
31:37degeneracji elektronów
31:38nie wystarcza
31:39już do
31:39przeciwdziałania
31:40grawitacji.
31:43Gdy biały karzeł
31:44osiągnie masę
31:45graniczną,
31:47kosmiczny
31:47taniec gwiazd
31:48ustaje,
31:49a proces
31:50przenikania materii
31:51kończy się
31:51gwałtownym
31:52wybuchem.
31:56Zjawisko to
31:57nazywamy
31:58supernową
31:59typu
31:591A.
32:03Teoria o tym,
32:04co następuje
32:04po przekroczeniu
32:05masy krytycznej
32:06odmieniła nasze
32:07głęboko zakorzenione
32:08wyobrażenie
32:09o względnie
32:10spokojnym
32:11wszechświecie.
32:19Dziś
32:20wiemy już,
32:20że to
32:21scena
32:21niezliczonych
32:22gwałtownych
32:23wybuchów.
32:28Obserwacja
32:29tych zjawisk
32:30ma ogromne
32:31znaczenie
32:31naukowe.
32:33Odłamki
32:34gwiezdnej
32:35materii
32:35pozwalają
32:36badać i
32:36mierzyć
32:37rozmiary
32:37wszechświata.
32:40Piękno
32:41supernowych
32:42typu
32:421A
32:43polega na tym,
32:44że eksplozja
32:44następuje
32:45po tym,
32:46jak biały karzeł
32:47osiągnie
32:47ściśle
32:48określoną
32:48masę krytyczną
32:49i ma ona
32:50stałą jasność
32:51absolutną.
32:52Na podstawie
32:54obserwacji
32:54jasności
32:55takiej supernowej
32:56można wyliczyć,
32:57w jakiej
32:58nastąpiła
32:58odległości
32:59od Ziemi.
33:05Na podobnej
33:07zasadzie
33:07możemy dać
33:08komuś
33:09świecącą
33:09lampkę
33:10i kazać
33:10mu się
33:11oddać.
33:13Znając
33:14natężenie
33:14światła
33:15i moc
33:15żarówki
33:16określimy,
33:17jak daleko
33:18się znajduje.
33:23Stosunkowo
33:24rzadkie
33:24supernowe
33:25w naszej
33:25galaktyce
33:26występują
33:27średnio
33:27raz na
33:27stulecie.
33:29Badanie
33:29tych
33:30kataklyzmów
33:30wymaga
33:31więc
33:31poszukiwania
33:32utrzymujących
33:33się śladów
33:33dawnych
33:34gwiazd.
33:45Z uwagi
33:46na ogrom
33:47Wszechświata
33:48obserwacja
33:49supernowej
33:49również
33:50w obrębie
33:50Drogi Mlecznej
33:51nie oznacza,
33:52że wybuch
33:52nastąpił
33:54niedawno.
33:55Możemy
33:56widzieć
33:56coś,
33:57co miało
33:57miejsce
33:5810 czy
33:59nawet
33:59100 tys.
34:00lat temu.
34:08Naukowcy
34:09analizują
34:09szczątki
34:10martwych
34:11gwiazd,
34:11aby poznać
34:12przyczyny
34:12ich zniszczenia.
34:19astronom
34:20Fritz
34:20Zwicky
34:21był pionierem
34:22tej dziedziny.
34:23Jako jeden
34:24z pierwszych
34:24postulował,
34:25że istnieją
34:26małe,
34:27gęste
34:27gwiazdy
34:28neutronowe,
34:29które są
34:29pozostałościami
34:30po nadolbrzymach.
34:39Aby gwiazda
34:40stała się
34:40neutronową,
34:41jej masa
34:42musi wynosić
34:43od 8 do
34:4420 mas
34:45Słońca.
34:47Zużywa
34:47pierwiastki
34:48aż do
34:49żelaznego
34:49jądra,
34:50po czym
34:50wybucha
34:51jako
34:51supernowa.
34:53A to,
34:54co po niej
34:54zostaje,
34:55to właśnie
34:55gwiazda
34:56neutronowa.
34:59Jej równowagę
35:01podtrzymuje
35:01ciśnienie
35:02degeneracji
35:02neutronów.
35:04Grawitacja
35:05kompresuje
35:05rdzeń gwiazdy
35:06do tego stopnia,
35:07że elektrony
35:08łączą się
35:09z protonami,
35:09a w jądrach
35:10atomowych
35:11pozostają
35:11tylko neutrony.
35:13Wymaga to
35:14gęstości
35:14tak olbrzymiej,
35:16że masa
35:16całego Słońca
35:17zmieściłaby się
35:18w obiekcie
35:18o rozmiarach
35:19nie Ziemi,
35:20lecz
35:20przykładowo
35:21wyspy
35:22Manhattan.
35:27Gwiazdy
35:28neutronowe
35:29trudno wykryć.
35:30Nie świecą
35:31intensywnie,
35:32lecz ze względu
35:33na bardzo silne
35:34pola magnetyczne
35:35emitują
35:36relatywistyczne
35:37dżety.
35:40Ponadto
35:41obracają się
35:41nawet setki
35:42razy na sekundę.
35:44Gdy taki dżet
35:45jest przez chwilę
35:46skierowany
35:47dokładnie
35:47w stronę
35:47Ziemi,
35:48dostrzegamy
35:49gwałtowny
35:49rozbłysk.
35:51Takie obiekty
35:52nazywamy
35:52pulsarami.
36:00Pola magnetyczne
36:01najsilniejszych
36:02gwiazd
36:03neutronowych
36:03czasami ulegają
36:04gwałtownym
36:05transformacjom.
36:08Mimo, że
36:08znajdują się
36:09tysiące lat
36:09świetlnych
36:10od nas,
36:11mogą wywoływać
36:12na Ziemi
36:12wyraźne,
36:13wykrywane
36:14zakłócenie
36:15sygnałów
36:15radiowych.
36:19Gwiazdy
36:20neutronowe
36:20należą do
36:21najgęstszych
36:21obiektów
36:22we Wszechświecie.
36:23łyżeczka
36:24ich materii
36:24ważyłaby
36:25na Ziemi
36:25ponad
36:26miliard
36:26ton.
36:29Stan ten
36:29ma jednak
36:30swoją granicę.
36:35Jądro
36:36gwiazdy
36:36neutronowej
36:37może mieć
36:38masę
36:38najwyżej
36:39trzech
36:39słońc.
36:41Po przekroczeniu
36:42tej wartości
36:43krytycznej
36:43obiekt
36:44zapada się
36:45w głąb
36:45czarnej dziury.
36:51W rzeczywistości
36:53nie jest to
36:54dziura
36:54nie jest
36:55czarna.
36:57Teoria
36:57względności
36:58Einsteina
36:58wskazuje,
36:59że materia
37:00zakrzywia
37:00czasoprzestrzeń,
37:02a w czarnej dziurze
37:03jest ona tak
37:04mocno skoncentrowana,
37:05że to zakrzywienie
37:07przyjmuje
37:07skrajne wartości.
37:12Wykrycie
37:13czarnej dziury
37:13jest bardzo
37:14trudne,
37:15ale jej
37:15osobliwość
37:16otacza
37:16horyzont
37:17zdarzeń.
37:18Obszar,
37:18w którym
37:19grawitacja
37:19staje się
37:20tak silna,
37:20że nic
37:21nie zdoła
37:21z niego
37:22uciec.
37:24Możemy
37:24jednak
37:25rozpoznawać
37:25czarne dziury
37:26na podstawie
37:27zachowania
37:28otaczającej
37:29je materii.
37:35Wbrew
37:36obiegowej
37:36opinii
37:37czarna dziura
37:37nie jest
37:38pustką,
37:38lecz skupiskiem
37:39niezwykle
37:40zagęszczonej
37:41materii
37:41o gigantycznej
37:42grawitacji,
37:43z którego
37:44nie wydostaje
37:45się nic,
37:46nawet
37:46światło.
37:52Istnieje
37:53też
37:53możliwość,
37:54że
37:54supernova
37:54nie pozostawi
37:55po sobie
37:56jądra.
37:58Dotyczy
37:58to
37:59eksplozji
37:59białych
38:00karłów
38:00w układach
38:01podwójnych,
38:02supernowych
38:03typu
38:031A.
38:05W takim
38:06przypadku
38:07znika
38:08cała
38:08gwiazda.
38:12Jednym
38:13ze
38:15sposobów
38:15uzyskania
38:16informacji
38:16o
38:16protogwieździe
38:17jest
38:17analiza
38:18pierwiastków
38:18w pozostałościach
38:20po supernowej.
38:22Można wtedy
38:23ustalić,
38:23której populacji
38:24była to gwiazda,
38:26a także
38:26czy składała się
38:27głównie z wodoru,
38:28czy też
38:28zawierała pierwiastki
38:29powstające
38:30w kolejnych
38:31etapach
38:31syntezy.
38:35Wyniki
38:36pomiarów
38:37nie zawsze
38:37są jednoznaczne.
38:40W
38:41ostatnich
38:41latach
38:42odkryto
38:42pozostałości
38:43po supernowych
38:44z kolapsem
38:45jądra,
38:45którym uległy
38:46niewystarczająco
38:47masywnych
38:48gwiazdy.
38:52Czy
38:54istnieją
38:55inne
38:55mechanizmy
38:56tych eksplozji?
38:58Wskazówka
38:58może kryć się
38:59w naszej
38:59galaktyce.
39:05W 1054 roku
39:07astronomowie
39:08z Azji
39:09opisali
39:09nową gwiazdę
39:10w konstelacji
39:11Byka.
39:12Tak jasną,
39:13że przez
39:14trzy tygodnie
39:15widziano ją
39:15nawet w ciągu
39:16dnia.
39:20Z nocnego nieba
39:22zniknęła
39:22po kolejnych
39:2321 miesiącach.
39:27Dziś
39:28już wiemy,
39:29że nie były to
39:30narodziny,
39:30a śmierć
39:31gwiazdy
39:32w Drodze Mlecznej.
39:35Pozostałością
39:36po tym wydarzeniu
39:37jest
39:37mgławica
39:38Kraba.
39:44Znajduje się
39:45ona
39:466,5 tysiąca
39:47lat
39:47świetlnych
39:48od Ziemi
39:49i jest
39:50niezwykle
39:50istotna
39:51dla naszego
39:52pojmowania
39:52supernowych.
39:55Należy
39:55do
39:56najlepiej
39:56zbadanych
39:57pozostałości
39:57po gwiazdach,
39:58jakie ludzkość
39:59zaobserwowała.
40:01Zachwyca
40:02włóknami
40:03wskazującymi
40:04na obecność
40:04różnych
40:05pierwiastków.
40:08W centrum
40:11pozostałości
40:12znajduje się
40:13gwiazda
40:13neutronowa,
40:14co wskazuje,
40:15że jej
40:16prekursorem
40:16była
40:17masywna
40:17gwiazda.
40:18Mamy zatem
40:19do czynienia
40:20z supernową
40:21typu drugiego.
40:21modele
40:23wskazują
40:24na masę
40:24około
40:2410
40:25słońc,
40:26lecz
40:26suma materii
40:27w mgławicy
40:28i gwieździe
40:28neutronowej
40:29jest mniejsza.
40:32Pozostaje
40:33więc pytanie,
40:34gdzie się
40:35podziała
40:35reszta?
40:37Obserwacje
40:40mgławicy
40:40Kraba
40:41sugerują,
40:42że
40:42prekursorem
40:42supernowej
40:43była gwiazda
40:44szczególnego
40:45typu,
40:46określana
40:46mianem
40:47AGB,
40:48czyli gwiazda
40:49na
40:49asymptotycznej
40:50gałęzi
40:50olbrzymów.
40:52Takie obiekty
40:53charakteryzują się
40:54silnymi wiatrami
40:55gwiazdowymi,
40:56a także
40:57wytwarzaniem
40:57olbrzymich
40:58obłoków
40:58pyłu
40:59i gazu.
41:03Obłok
41:03wokół
41:04takiej gwiazdy
41:04byłby niewielki
41:05w porównaniu
41:06z pozostałością
41:07po supernowej,
41:08a ślady
41:09tej interakcji
41:10znajdowałyby się
41:11blisko jej
41:11centrum.
41:13Trudno
41:13byłoby je
41:14dostrzec
41:14po przejściu
41:15przez nie
41:16pali
41:16uderzeniowej.
41:19W
41:202018
41:20roku
41:21odkryto
41:22ślady
41:22supernowej
41:23SN
41:242018
41:25ZD
41:26o podobnych
41:27nietypowych
41:28cechach.
41:32Wybuch ten
41:33okazał się
41:34na tyle świeży,
41:35że umożliwił
41:35analizę
41:36archiwalnych
41:36zdjęć
41:37jego rzadkiej
41:38gwiazdy
41:38macierzystej
41:39typu
41:39Super
41:40AGB.
41:43Naukowcy
41:43uznali to
41:44odkrycie
41:44za możliwy
41:45przykład
41:45trzeciego
41:46rodzaju
41:46wybuchu
41:47supernowej
41:48z wychwytem
41:49elektronów.
41:55Dla gwiazd,
41:56które są w stanie
41:57wywołać
41:57supernową
41:58typu
41:58drugiego,
41:59zaproponowano
42:00mechanizm,
42:01w którym
42:02magnes,
42:03neon
42:03i inne
42:04pierwiastki
42:04o podobnej
42:05masie
42:05atomowej
42:06wychwytują
42:06elektrony.
42:09Skutkuje to
42:10redukcją
42:10ciśnienia
42:11wewnętrznego
42:12i narastającą
42:13przewagą
42:14grawitacji.
42:17Może to
42:17prowadzić
42:18do
42:18zaistnienia
42:19gwiazdy
42:20neutronowej,
42:20mimo że
42:21w jądrze
42:22jeszcze
42:22nie powstały
42:23żelazo
42:24i nikiel.
42:29Tego rodzaju
42:30zjawisko
42:31określa się
42:32niekiedy
42:32mianem
42:32supernowej
42:33Goldilocks,
42:34ponieważ
42:35wymaga
42:35ściśle
42:36określonych
42:36warunków
42:37masowych.
42:39Okazało się,
42:40że gwiazda,
42:40która umarła
42:41jako ta
42:41supernowa
42:42spełniła
42:43wszystkie
42:43kryteria
42:44niezbędne
42:45do
42:45zaistnienia
42:46supernowej
42:46z wychwytem
42:47elektronów.
42:48Miała
42:49jądro
42:49gwiazdy
42:50neutronowej,
42:51nietypowy
42:51skład
42:52chemiczny
42:52i prawdopodobnie
42:53była gwiazdą
42:54typu
42:55super
42:55AGB.
42:58Obserwując
42:59Wszechświat
43:00dostrzegamy
43:01wiele typów
43:01gwiazd
43:02i eksplozji.
43:03Nasza wiedza
43:04o gwiezdnych
43:05wybuchach
43:05jest niepełna.
43:07Z pewnością
43:08istnieją
43:08rzadsze
43:09rodzaje
43:09supernowych,
43:10które
43:10zaburzyły
43:11nasze statystyki,
43:12zwłaszcza
43:13w najstarszych
43:14obszarach
43:14Wszechświata.
43:22Pozostałości
43:23posupernowych
43:23mogą rozpraszać się
43:24przez miliony lat.
43:27To skarbnica
43:28pradawnej
43:28historii kosmosu.
43:32Im starsze
43:33pozostałości,
43:34tym trudniej
43:34je badać
43:35z uwagi
43:36na rozprzestrzenianie
43:37się tych szczątków
43:38pośród pozostałej
43:39materii
43:39międzygwiezdnej.
43:43Z tych cudownych
43:45mieszanin
43:45powstają jednak
43:46całkiem nowe gwiazdy,
43:48a być może nawet
43:49nowe życie.
43:56Eksplozje
43:57supernowych
43:58są niezwykle istotne,
44:00bo
44:00wybuchające
44:01gwiazdy
44:02pozostawiają po sobie
44:03wszystko,
44:04co wytworzyły.
44:04Z biegiem czasu
44:08ich materia
44:09może połączyć się
44:10w dysk
44:10wirujący
44:11wokół
44:11formującej się
44:12gwiazdy,
44:13a ciężkie
44:14pierwiastki
44:15mogą stać się
44:16budulcem
44:16nowych planet
44:17skalistych,
44:18takich jak
44:19Ziemia.
44:24Z blasku
44:26supernowych
44:26wyłoniły się
44:27ziarna życia,
44:28związki chemiczne
44:29niezbędne
44:30dla ewolucji
44:31ziemskich
44:31organizmów.
44:33Niemal wszystko,
44:34co widzimy,
44:35czego dotykamy
44:36i co wdychamy
44:37stanowi pozostałość
44:38po tym,
44:39co astronom Carl Sagan
44:40nazwał
44:41gwiezdnym pyłem.
44:44Carl Sagan
44:46stwierdził
44:47w słynnych słowach,
44:48że jesteśmy zbudowani
44:49z gwiezdnego pyłu.
44:51I oczywiście
44:52miał rację.
44:53Wapni i węgiel
44:54w naszych ciałach
44:55czy tlen,
44:56którym oddychamy,
44:57to wszystko
44:58zostało stworzone
44:59przez pradawne gwiazdy.
45:03Odkryliśmy niedawno,
45:05że układy planetarne
45:06są zjawiskiem
45:07dość powszechnym,
45:08co ma znaczące
45:09implikacje
45:10dla prawdopodobieństwa
45:11powstawania życia
45:12podobnego do ziemskiego.
45:18Gwiazdy
45:19to laboratoria
45:20badań reakcji
45:21jądrowych,
45:22których nie możemy
45:22odtworzyć na Ziemi.
45:26Dzięki nim
45:27pogłębiamy wiedzę
45:28o fizyce.
45:30Wraz
45:31z ekspansją
45:31Wszechświata
45:32ilość gazu
45:33i pyłu
45:34będzie stopniowo
45:34maleć,
45:35aż do wygaśnięcia
45:36procesów gwiazdotwórczych.
45:40Co zatem
45:41czeka ludzkość?
45:42W jaki sposób
45:43dojdzie do
45:43nieuchronnej śmierci
45:45Słońca?
45:49Nasze Słońce
45:50jest żółtym karłem,
45:51więc stanie się
45:52czerwonym olbrzymem.
45:54Rozrośnie się tak bardzo,
45:56że pochłonie
45:56Merkurego i Wenus,
45:58a być może
45:59także Ziemię,
46:00ale nastąpi to
46:01dopiero za
46:025 miliardów lat.
46:06Na razie
46:07nie musimy się
46:08przejmować Słońcem.
46:10Ale co z gwiazdami
46:12w naszym sąsiedztwie?
46:14Czy ich wybuchy
46:15mogą rozprzestrzenić
46:16fale uderzeniowe,
46:17które przetoczą się
46:19przez Układ Słoneczny?
46:21Betelgeuse to bliski
46:25Ziemi Czerwony nad Olbrzym,
46:26700 razy większe
46:28od Słońca.
46:29To pomarańczowa gwiazda
46:31w konstelacji Oriona,
46:33oddalona od Ziemi
46:33o 725 lat świetlnych.
46:44Ziemia znajduje się
46:4626 tysięcy lat świetlnych
46:48od centrum galaktyki,
46:49a odległość
46:51od Betelgezy
46:52do naszej planety
46:53jest 50 razy mniejsza.
46:56W 2019 roku
46:58jasność Betelgezy
46:59spadła na kilka miesięcy.
47:02Przypuszczaliśmy,
47:03że przygotowuje się
47:04do eksplozji supernowej.
47:06Dziś już wiemy,
47:07że zjawisko to
47:08nazwane wielkim przyciemnieniem
47:09wywołało gigantyczny
47:11wyrzut masy,
47:12który tymczasowo
47:13przesłonił
47:14światło gwiazdy.
47:19Eksplozja Betelgezy
47:20nie zagrażałaby Ziemi,
47:22ale byłaby doskonałą okazją
47:24do szczegółowych
47:25badań supernowej.
47:33Zważywszy na to,
47:34że jest oddalona
47:35o ponad 700 lat świetlnych,
47:37możliwe, że Betelgeza
47:39już wybuchła,
47:40ale jej światło
47:41jeszcze do nas
47:42nie dotarło.
47:47Naukowcy niecierpliwie
47:49czekają na to
47:50nieuniknione zdarzenie,
47:51jednocześnie
47:52oszukując
47:53innych eksplozji.
47:55W chwili wybuchu gwiazdy
47:58nie da się przewidzieć.
47:59Dlatego każdej nocy
48:01współczesne teleskopy
48:03skanują
48:03całe widoczne niebo
48:05i dostarczają
48:06liczne obrazy
48:07wszystkich jego obszarów,
48:09umożliwiając
48:10szybkie wykrywanie
48:10wszelkich zjawisk
48:12przejściowych.
48:19W Chile
48:21powstaje
48:21obserwatorium
48:22imienia
48:23Verry Rubin,
48:24którego teleskop
48:25posiada
48:26jedno z największych
48:27pól widzenia.
48:33Naukowcy
48:34wciąż
48:34wpatrują się
48:35w niebo
48:36badając
48:36nasze kosmiczne
48:37dziedzictwo,
48:38aby odkryć
48:39tajemnicę przyszłości.
48:43Jako mistrzowie
48:44tworzenia
48:45i zniszczenia
48:46gwiazdy
48:47dzierżą być może
48:47najpotężniejszą moc
48:49w znanym wszechświecie.
48:50A jednocześnie
48:52przypominają,
48:54że nawet
48:54w najburzliwszym
48:55chaosie
48:55kryje się
48:56obietnica
48:57wspaniałych
48:58możliwości.
49:03Do refleksji
49:05skłania mnie
49:05choćby
49:06noszona
49:06biżuteria
49:07czy powietrze,
49:08którym oddycham.
49:12to wszystko
49:14wchodziło
49:14kiedyś
49:14w skład gwiazd.
49:16Zresztą
49:17my sami
49:17też jesteśmy
49:18gwiezdnym pyłem.
49:21Warto
49:21czasem o tym
49:21pomyśleć,
49:23bo
49:23to po prostu
49:24niesamowite.
49:27Opracowanie
49:28pomyśleć,