- 2 days ago
Category
📚
LearningTranscript
00:00Wskutek eskalacji rosyjskich ataków na Ukrainę, część wywiadów zrealizowano jako wideokonferencję.
00:08Za 22 obudził mnie alarm.
00:14Kolega zapytał, czy wiem o eksplozji w zakładzie.
00:21Reaktor numer 4 przestał istnieć.
00:24Niektóre wspomnienia nie były dotąd publikowane.
00:31KGB zabroniło nam mówić o prawdziwej przyczynie wypadku w czarnobylskiej elektrowni jądrowej.
00:40Temperatura w rdzeniu wzrosła na tyle, że paliwo się stopiło.
00:44Powstała z niego radioaktywna lawa.
00:47Wiele osób szybko zmarło na chorobę popromienną.
00:51Nad zniszczonym reaktorem zbudowano prowizoryczny sarkofag, który mógł w końcu runąć jak domek z kart.
01:02Widzieliśmy, jak dzielni budowlańcy składają tę konstrukcję.
01:06Podziwialiśmy niemal gotową arkę.
01:18Jeden dron zniszczył kilkuletnie wysiłki tysiąca ludzi.
01:26Baliśmy się powtórki z Czarnobyla.
01:30Wystarczyło powiedzieć to słowo, a każdy wiedział, że nas nie ominie.
01:44Wybuch czwartego reaktora w Czarnobylu z 26 kwietnia 1986 roku był najgorszym wypadkiem jądrowym w historii.
01:57Na Ziemi pozostał opad, który będzie się rozkładał przez 20 tysięcy lat.
02:04Radioaktywny pył wzniósł się do atmosfery.
02:11Przez pierwsze dni, tygodnie, a nawet lata po eksplozji, lekceważono radioaktywny opad, który notowano na znacznych obszarach.
02:23Nawet setki kilometrów od reaktora.
02:31Czarnobyl to najgorszy wypadek w historii energetyki jądrowej.
02:36Władze radzieckie świadomie lekceważyły zagrożenie.
02:41Gdzieś zapadła decyzja, by nie informować obywateli.
02:50Ała Krawczuk dorastała w cieniu elektrowni, a w czasie katastrofy chodziła do szkoły muzycznej w Kijowie.
02:58Nikt nas nie poinformował o katastrofie.
03:03Dowiedzieliśmy się dopiero parę dni później.
03:08Przygotowywałam się do egzaminów na koniec roku.
03:12Ćwiczyłam śpiew.
03:14Byłam bardzo wrażliwa na uczucie suchości w gardle.
03:17Ale to nie wynikało z mojego zdrowia.
03:21W powietrzu wisiało coś niewidzialnego.
03:24Wszyscy to wyczuwaliśmy.
03:28Ała dowiedziała się, jaka jest przyczyna zjawiska, ale nie z oficjalnych źródeł, lecz od ewakuowanych z Prypeci.
03:37Dowiedziałam się od kolegów ze szkoły w Prypeci, że ktoś ich poganiał i nawoływał do porządku.
03:43Pytał, czy nie rozumieją, że nastąpił wypadek i zaraz przyjadą po nich autobusy.
03:52Pięćdziesięciotysięczne miasto dla pracowników Czarnobyla też zostało skażone.
04:00Poziom promieniowania przekraczał wszelkie normy.
04:06Pozostawienie tam mieszkańców groziło epidemią zachorowań na nowotwory.
04:15Kluczowi pracownicy, m.in. operator reaktora OXE i Breus, zgodzili się zostać, by nie doszło do awarii kolejnych bloków.
04:27Po 26 kwietnia pracowałem jeszcze dwa dni przy reaktorze nr 3.
04:35Skierowano nas do chłodzenia trzeciego reaktora.
04:39Wyłączono go zaraz po eksplozji.
04:42Musieliśmy jednak długo i stopniowo schładzać rozgrzane paliwo jądrowe.
04:48Po skończonej zmianie wróciłem do Prypeci.
04:51Miasto opustoszało.
04:53Zostali tylko pracownicy elektrowni, strażacy i milicja.
04:59W końcu postanowiono ewakuować operatorów.
05:042 maja 1986 roku.
05:08Tydzień po katastrofie.
05:11Po kilku dniach w 30-kilometrowej strefie wykluczenia
05:14pozostali tylko członkowie ekip porządkowych,
05:18zwani likwidatorami.
05:21Ze zgliszcz reaktora nr 4 wciąż wylatywały promieniotwórcze cząstki.
05:26Chemik Walerii Sulimow został ewakuowany zaraz po eksplozji.
05:31Pod koniec maja radziecki rząd zdecydował się wznieść
05:36stalową konstrukcję i jakąś kopułę nad pogorzeliskiem.
05:42Tę osłonę nazwano sarkofagiem.
05:50Wołodymyr, ojciec Ały, który pracował przy budowie elektrowni,
05:54teraz projektował sarkofag, który dostał oficjalną nazwę
05:58obiekt schronienia.
06:00Tate skierowano do tej pracy, by przedstawił stan obiektu.
06:06Jak wygląda blok po katastrofie, jakie ma wymiary,
06:10jak się kształtuje sytuacja.
06:14Trudno było odnaleźć oryginalne schematy,
06:17bo znajdowały się w bloku,
06:19a przez to uległy zniszczeniu lub napromieniowaniu.
06:28Oto szkice mojego ojca.
06:33Musiał dokonać dokładnych pomiarów.
06:37Widać zmiany wynikające z wybuchu.
06:44Oto zmieciony reaktor.
06:48Trzeba było go nakryć, bo pokrywa reaktora
06:52została wyrzucona i wylądowała w dziwnej pozycji.
06:59Tata dobrze wiedział, że musi pojechać na miejsce,
07:03by zorientować się w skali zniszczeń.
07:09Najpierw należało podeprzeć blok
07:13wielkimi betonowymi sztabami.
07:17Zbudowano betonowy korpus z dachem.
07:22Skutecznie blokował ujście radioaktywnej pary i pyłu.
07:30Przeszło 90 tysięcy ludzi budowało ten obiekt.
07:36Ale nie robili tego pracownicy elektrowiń,
07:39lecz budowlańcy z całego Związku Radzieckiego.
07:43Październik 1986, pół roku po katastrofie.
07:50200 dni po wydaniu decyzji
07:53budowla była gotowa.
07:57Prace poszły bardzo szybko.
08:01Niewyobrażalnie szybko.
08:02Niewyobrażalnie szybko.
08:05Tymczasem wznowiono pracę w trzech pozostałych reaktorach Czarnobyla,
08:09by zlikwidować braki energii w regionie.
08:12Do strefy wykluczenia wrócili technicy z elektrowni,
08:15w tym chemik jądrowy Walerii i jego żona Halina.
08:24Kierownictwo powiedziało nam, że możemy jechać do Czarnobyla.
08:29Nie mieliśmy pracować przy zniszczonym reaktorze,
08:32lecz wykonywać nasze zwykłe zadania w blokach numer 1, 2 i 3,
08:37jak przed wypadkiem.
08:41Mieliśmy poczucie obowiązku.
08:43Jak nie my, to kto?
08:45Trzeba było to zrobić, więc to ogarnęliśmy.
08:51W tym czasie czwarty reaktor był przykryty tak zwanym obiektem schronienia.
08:56Nic z nim nie zrobiliśmy.
08:58Nic.
09:03Oeksyi i inni pracownicy z pierwszej linii po eksplozji
09:07nie mieli już miejsca w Czarnobylu.
09:13W połowie maja powiedziano mi,
09:15że z powodu przyjętej dawki nie mam już prawa pracować w elektrowni atomowej
09:20czy na innym stanowisku związanym z promieniowaniem.
09:23Miałem małe oparzenie popromienne pod okiem.
09:30Pojawiły się problemy z tarczycą, sercem i stawami,
09:33ale oficjalnie nie zapadłem na chorobę popromienną.
09:37Pierwsze oficjalne statystyki mówiły o dwóch ofiarach śmiertelnych,
09:41zabitych w wybuchu.
09:43Ale niedługo później do doktora Oeksandra Bugara
09:46trafili inni z poważnymi poparzeniami popromiennymi.
09:51Wówczas nie istniała choroba popromienna.
09:55Decyzją Partii Komunistycznej była zakazana.
09:59Ale ja wiedziałem swoje.
10:03Skontaktowałem się z kolegami ze szpitala.
10:06Mówili, że w maju zmarła większość strażaków oraz pracowników elektrowni.
10:17Choć teraz pracował daleko od Czarnobyla,
10:20doktor Bugar pozostał w kontakcie z wieloma ofiarami.
10:24Nazywali mnie doktorem z Czarnobyla.
10:27Popracowałem trochę i źle się czułem.
10:29Męczyły mnie migreny, słabość, mdłości.
10:33Miałem kiepską morfologię.
10:36Wciąż dostawałem kroplówki i leki.
10:46Oficjalną liczbę ofiar zwiększono do 30.
10:49Eksperci szacują, że od promieniowania zginęły tysiące,
10:53a kolejne tysiące zachorowały.
10:56Wszystkie choroby były rzekomo chroniczne i wywołane radiofobią.
11:00Wszyscy byliśmy zmartwieni i wystraszeni po wielkim stresie.
11:05Mieliśmy więc zespół chorób chronicznych.
11:09Pojawiły się dolegliwości, ból brzucha, migreny.
11:13Mama mówiła, że prawie straciłem przytomność,
11:16więc zabrała mnie na badania.
11:19Skierowano mnie na leczenie.
11:22Moja dokumentacja medyczna z dzieciństwa liczy więcej stron niż wojna i pokój.
11:30Władza radziecka próbowała ukryć nie tylko tę epidemię.
11:38W tygodniach po wypadku do akcji wkroczyło KGB,
11:42by przejąć dowody przyczyn katastrofy.
11:46KGB zabroniło naukowcom publikować te dane,
11:49a nawet rozmawiać na ten temat.
11:52Zabrało wszystkie archiwa.
11:59Po katastrofie KGB zmusiło mnie i innych inżynierów z Czarnobyla
12:04do podpisania lojalki,
12:07że nie będziemy rozmawiać o, cytuję,
12:11prawdziwych przyczynach wypadku
12:15w czarnobylskiej elektrowni atomowej.
12:23Trzy miesiące po wypadku
12:25radzieccy śledczy przekazali ustalenia
12:27Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej
12:30i wskazali winnego.
12:34Związek Radziecki ogłosił całemu światu,
12:38że przyczyną wypadku były naruszenia i błędy
12:41spowodowane decyzjami personelu.
12:54Wszyscy byliśmy wściekli,
12:57że propaganda zrobiła z operatorów kozły ofiarne.
13:04Oprócz błędów załogi,
13:07raport wskazywał też na wady projektu reaktora.
13:09To był specyficzny radziecki reaktor.
13:16Lekkowodny, z moderatorem grafitowym,
13:20czyli model RBMK.
13:25W każdym reaktorze neutrony rozbijają
13:29atomy sprętów paliwowych, wyzwalając ciepło.
13:32Woda wrze, a para napędza generatory.
13:36W większości projektów woda
13:38zapewnia stabilny przepływ neutronów
13:40i utrzymuje reakcję.
13:45Bywałem na wycieczkach w elektrowni.
13:48Mówiono nam, że to najbezpieczniejszy sposób
13:51generowania energii elektrycznej.
13:54Opisywano go przez analogię do czajnika.
13:57Co się może stać z czajnikiem?
13:59Najwyżej wygotuje się woda.
14:01Każdy reaktor ma pręty kontrolne
14:04do wyłapywania neutronów
14:05i spowalniania reakcji.
14:08Gdy wysunie się pręty kontrolne,
14:11moc wzrośnie,
14:11a gdy się je zanurzy, to spadnie.
14:14To jak prowadzenie auta.
14:16Trzeba korygować tor.
14:18Nieco w lewo, nacisnąć na gaz, na hamulec.
14:21Tak samo jest z reaktorem.
14:24Nietypowo w RBMK stosowano grafit
14:27do regulowania przepływu neutronów.
14:30Grafitowe bloki umieszczano
14:31na każdym pręcie paliwowym
14:33i na czubku każdego pręta kontrolnego.
14:38Połączenie wody i grafitu było nietypowe.
14:42Na Zachodzie badano tę sprawę
14:44i dobrze znano tę technikę
14:46przed 1986 rokiem,
14:49ale uznano za niebezpieczną.
14:52Gdyby nie dało się wprowadzić
14:54prętów kontrolnych dość szybko do reaktora,
14:56mechanizm wyhamowania reakcji by nie zadziało.
15:04To dotyczyło też wypadków,
15:06gdy trzeba użyć przycisku SCRAM
15:08wyłącznika awaryjnego.
15:09W niektórych wypadkach,
15:14gdy operator naciśnie czerwony przycisk
15:16i nakaże awaryjne opuszczenie prętów kontrolnych,
15:19moc nie spada,
15:21lecz najpierw idzie w górę,
15:22a dopiero potem w dół.
15:24To niedopuszczalne.
15:25To fatalne rozwiązanie.
15:32Operatorom z Czarnobyla nie powiedziano o tej wadzie,
15:35bo projekty reaktorów były objęte tajemnicą państwową.
15:41Radzieckie władze obeszły problem,
15:44wprowadzając instrukcje i nakazując ich przestrzegania.
15:48Tam rozkaz był świętością.
15:5325 kwietnia przed planowanym testem
15:56w skutek nieoczekiwanych wypadków
15:58instrukcja stała się bezwartościowa.
16:01Na koniec kwietnia w Czarnobylu
16:04zaplanowano eksperyment,
16:06jak przywrócić stabilność reaktora
16:09po odcięciu zasilania.
16:17Przed wypadkiem
16:19redukowano moc
16:21z 6200 megawattów
16:23o połowę.
16:27Nagle zadzwonił telefon.
16:30To był ktoś
16:31z zarządu rejonu energetyki w Kijowie.
16:34W związku z awarią
16:35konwencjonalnej elektrowni
16:37nakazano zaprzestać zmniejszania mocy.
16:44Tego nie było w planie.
16:46Instrukcja nie przewidywała
16:48takiego scenariusza.
16:50Gdy usunięto awarię,
16:52powrócono do testu.
16:56Przywrócono konfigurację reaktora
16:58przewidzianą do testu.
17:01Ale przez te zmiany
17:03procesy w reaktorze
17:04straciły stabilność.
17:10Reaktywność reaktora się zwiększyła,
17:12przez co wciąż
17:13zwiększał moc.
17:20Widząc, że reaktor
17:22wymknął się spod kontroli,
17:23operator Leonid Toptunow
17:25nacisnął wyłącznik.
17:27I tu ujawniła się
17:28katastrofalna wada reaktora.
17:30Po naciśnięciu przycisku
17:33SCRAM
17:33wszystkie pręty kontrolne
17:35powinny opaść,
17:36zanurzyć się
17:37i wyłapać neutrony.
17:39Niestety,
17:40jako pierwsze
17:41do reaktora
17:42wpadały grafitowe
17:43końcówki prętów,
17:45a grafit tylko
17:46zwiększył ilość
17:46wolnych neutronów
17:47w rdzeniu.
17:49Nastąpił
17:50gwałtowny skok temperatury.
17:52Powstało mnóstwo pary,
17:53szybko się rozprężała.
17:55Wygenerowana siła
17:56podniosła i wyrzuciła
17:58pokrywę reaktora.
18:06Zajdujące się tam
18:07pręty paliwowe
18:08i substancje radioaktywne
18:10wyleciały w powietrze.
18:23Toptunow umarł
18:25po dwóch tygodniach.
18:26był jedną z kilku
18:27oficjalnych ofiar
18:28choroby popromiennej.
18:32Operatorzy reaktorów
18:33do śmierci
18:34nie rozumieli,
18:35co zaszło,
18:36a robili wszystko
18:38zgodnie z procedurami.
18:44Po ujawnieniu tych danych
18:47Agencja Energii Atomowej
18:48opublikowała
18:49poprawiony raport,
18:50zarzucając Moskwie
18:52ukrywanie wad
18:53projektu reaktora.
18:57W Czarnobylu
18:59zadziałał czynnik ludzki,
19:00jak również wada projektu.
19:04Eksplozja nastąpiła
19:06w skutek próby
19:07zatrzymania reaktora
19:08przyciskiem awaryjnym.
19:10Z powodu błędnej
19:12konstrukcji reaktor
19:13nie zmniejszył mocy,
19:14lecz eksplodował.
19:19operatorzy reaktora
19:21uważali, że
19:22cokolwiek robią,
19:23zawsze mają skuteczne
19:24rozwiązanie
19:25na każdy kłopot,
19:26czyli przycisk awaryjny.
19:31Konstruktorzy wiedzieli o tym,
19:33ale nie zmienili instrukcji
19:35i nie poinformowali
19:36operatorów.
19:42stałem w pomieszczeniu sterowania,
19:45w odzieży ochronnej
19:46i masce.
19:47Położyłem rękę
19:49w miejscu,
19:49gdzie znajdował się
19:50przycisk awaryjny.
19:51To zmieniło
19:52moją perspektywę.
19:55Oni wtedy nie wiedzieli,
19:56że wciśnięcie
19:57przycisku awaryjnego
19:58wywoła katastrofę.
20:03Doskonale wiedzieliśmy,
20:04że nie zawinił tu błąd technik.
20:07Było jasne,
20:08że podane przez władze
20:09przyczyny katastrofy
20:10były nieprawdziwe,
20:12a o prawdziwych przyczynach
20:13musieliśmy milczeć.
20:18Gdy komuniści
20:19zwalali winę
20:20i ukrywali prawdę,
20:22wiatr rozniósł
20:23promieniowanie po Europie.
20:26Gdy ujawniono
20:27kwestię tuszowania,
20:28świat stracił wiarę
20:29w energię atomową.
20:34Czarnobyl był wielką,
20:36PR-ową katastrofą
20:38dla energetyki jądrowej.
20:43Sprawa wpłynęła
20:44na cały świat.
20:46Niektóre państwa
20:47wstrzymały swoje
20:48elektrownie atomowe.
20:50Baliśmy się
20:51powtórki Czarnobyla.
20:52Wystarczyło powiedzieć
20:53to słowo,
20:54a każdy wiedział,
20:55że nas nie ominie.
20:56To groziło
20:57napromieniowaniem
20:58i zachorowaniami na raka.
21:02Kryzys pogłębił
21:04nieufność obywateli
21:05wobec radzieckiej władzy.
21:09Nie wyobrażaliśmy sobie,
21:11że może dojść
21:12do czegoś takiego.
21:13To było
21:14ogromne zagrożenie.
21:15Nie znałem nawet
21:17poziomu promieniowania.
21:20Katastrofa Czarnobylska
21:22wywołała na Ukrainie
21:23i Białorusi obawy
21:25i sprzeciw,
21:26jak Moskwa sprawuje
21:28władzę nad republikami.
21:31Proces zabezpieczania
21:33po katastrofie czarnobylskiej
21:35jeszcze spotęgował
21:37potrzebę niepodległości.
21:40Katastrofa Czarnobylska
21:41była kroplą,
21:42która przelała
21:43czarę goryczy
21:44i przyspieszyła
21:45upadek Związku Radzieckiego.
21:49Sierpień 1991
21:51pięć lat po katastrofie.
21:58Związek Radziecki upadał.
22:00W nadziei na poznanie prawdy
22:02wyzwalające się republiki
22:04zaprosiły zachodnich ekspertów.
22:08W tamtych czasach
22:10przyjazd międzynarodowych
22:11obserwatorów był kluczowy,
22:13bo narody były zmęczone
22:15kłamstwami i półprawdami.
22:21W 1991 roku
22:24dostałem zaproszenie
22:25do Czarnobyla
22:26na badania.
22:27Miałem mierzyć
22:28promieniowanie
22:29i efekt tarczy
22:30w budynkach Prypeci.
22:40Pierwszy raz
22:41wszedłem do strefy wykluczenia
22:43i zebrałem próbki.
22:49Zobaczyłem
22:50przede wszystkim
22:51opuszczone domy.
22:53Pracownicy tam
22:54już nie mieszkali,
22:55ale mogli bezpiecznie
22:57przyjechać na kilka godzin
22:58pracy dziennie
22:59i przyjąć niskie dawki
23:01dopuszczalne
23:02przez standardy.
23:03W końcu
23:04nasza praca
23:04zawsze wiąże się
23:06z ryzykiem.
23:11Przy tych zadaniach
23:13miałem mieszane uczucia.
23:16Wchodziłem do mieszkań.
23:18Widziałem lalki
23:20i przedmioty
23:21należące do dzieci,
23:22które nagle wywieziono.
23:24Dziwnie się czułem
23:25w opuszczonym mieście.
23:29W 1992 roku
23:32Ołeksand Syrota
23:33już szkolący się
23:34na dziennikarza
23:35po raz pierwszy
23:36po katastrofie
23:37odwiedził Prypeć.
23:39Poszedłem na spacer
23:40po mieście.
23:41Miejsca,
23:42które zapamiętałem
23:43i były dla mnie ważne.
23:47Wtedy nastąpił przełom.
23:50Dopiero wtedy
23:50zrozumiałem,
23:51że nigdy tu nie wrócimy.
23:59W 1993 roku
24:02uczestniczyłem
24:04w wyprawie
24:04do Czarnobyla.
24:07Jak widać,
24:08Prypeć to bardzo
24:09śmutne miasto.
24:10Ani żywej duszy.
24:14Mierzyliśmy promieniowanie
24:16w powietrzu
24:17w 30-kilometrowej strefie
24:19wykluczenia,
24:19by ustalić poziom zagrożenia.
24:22Lecąc ze Sztokholmu
24:24do Kijowa
24:25notowałem wyższe promieniowanie
24:27niż w strefie wykluczenia.
24:35Za to przy sarkofagu
24:37poziom wzrósł
24:38dziesięciokrotnie.
24:44Żelbetowy sarkofag
24:46zbudowany w celu
24:47ochrony reaktora numer 4
24:48popadał już w ruinę.
24:56Czarnobylski sarkofag
24:57miał wytrzymać
24:5830 lat,
24:59ale już po dziesięciu
25:00się zsypał.
25:05Sarkofag był
25:07prowizorycznym budynkiem
25:08jak domek z kart.
25:09miał dziury.
25:13Z czasem
25:13jego stan się pogarszał.
25:17Zauważono,
25:18że jego czas się kończy
25:19i pewnego dnia
25:20konstrukcja runie.
25:23Zawalenie się bryły
25:24wzbiłoby w powietrze
25:26nową porcję
25:26odpadów z reaktora.
25:29Promieniowanie
25:30znów rozeszłoby się
25:31po Europie.
25:33Z powodu niszczenia
25:34obiektu schronienie
25:35postanowiono nakryć je,
25:37by do atmosfery
25:38nie wzbiły się
25:39już skażone cząstki.
25:44W drugiej połowie
25:47lat 90.
25:48świat zauważył,
25:49że Ukraina jest narażona
25:51i wciąż nie pozbierała się
25:52po katastrofie.
25:54W akcie solidarności
25:56z nią
25:56postanowiliśmy
25:57pomóc
25:58i stworzyć
25:59trwałe rozwiązanie.
26:02Tym rozwiązaniem
26:04był ogromny
26:05łukowy hangar
26:05zwany Nową Bezpieczną Powłoką.
26:08Kosztował 1,7 mld dolarów.
26:11Simon Evans
26:12nadzorował projekt
26:13z ramienia
26:13Europejskiego Banku
26:14Odbudowy i Rozwoju.
26:17ARCA spełnia
26:19dwie podstawowe funkcje.
26:20Po pierwsze
26:21osłania resztki
26:22zniszczonego
26:23czwartego reaktora,
26:24a po drugie
26:25zapewnia
26:25infrastrukturę
26:26i sprzęt
26:27do długoterminowej
26:28utylizacji
26:29skażonych odpadów.
26:32Wrzesień 2010,
26:3424 lata
26:35po katastrofie.
26:38Poznałem
26:39Simona Evansa
26:40na początku budowy
26:41Nowej Bezpiecznej Powłoki.
26:44Był menedżerem z banku,
26:45a ja pracowałem
26:46dla wykonawcy.
26:47Miałem koordynować
26:50prace projektowe
26:51i wspólnie
26:51stworzyliśmy dokumentacje.
26:57Najważniejsze było
26:58bezpieczeństwo pracowników
26:59i ochrona
27:00przed promieniowaniem.
27:01W jednym rejonie
27:03promieniowanie
27:04było tak wysokie,
27:05że pracownicy
27:06mogli tam przebywać
27:07tylko cztery minuty dziennie.
27:09Dlatego powłokę
27:11zbudowano
27:11w bezpiecznej odległości
27:13400 metrów
27:14od sarkofagu.
27:20Wróciłam do
27:21Prypeci
27:21w 2015 roku.
27:25Nowa bezpieczna powłoka
27:27była prawie gotowa.
27:30To był niezwykły,
27:31emocjonujący czas.
27:35Chcieliśmy zobaczyć to
27:36na własne oczy.
27:39Mogliśmy bezpiecznie
27:41wjechać do strefy
27:42wykluczenia.
27:43Widzieliśmy
27:44dzielnych budowlańców
27:46na rusztowaniach
27:46wznoszących powłokę.
27:49Pierwszy raz
27:50od dziesięcioleci
27:51Czarnobyl
27:51znów tętnił życiem.
27:56Również w pobliskiej
27:58Prypeci
27:58pojawili się ludzie.
28:05Koniecznie musiałam zapytać,
28:07czy zawiozą mnie
28:08do mojego dawnego domu.
28:11Odparli, że rośnie
28:12tam teraz gąszcz
28:13i nie da się dotrzeć.
28:16Obiecali podjechać
28:17jak najbliżej.
28:27Widziałam
28:28ruiny centralnej
28:29sali muzycznej
28:30dokąd chodziłam
28:31na różne koncerty.
28:36Wciąż zdobią
28:37piękna mozaika,
28:38ale wszystkie okna
28:39wyleciały.
28:42Strefa wykluczenia
28:44przypomina scenografię
28:45do filmów o zombie.
28:47Przyroda szybko
28:48przejmuje te tereny.
28:52Na ten widok
28:53serce chciało mi pęknąć.
28:56Szłam
28:56opustoszałymi ulicami,
28:58gdzie niegdy
28:59były parki,
29:00skwery,
29:02kwitły róże.
29:03Drzewa
29:04przebiły asfalt.
29:05Flora
29:06odzyskiwała
29:07ten obszar.
29:11To mocne przypomnienie,
29:14że ludzkie społeczności
29:15są bardzo kruche.
29:19To było miasto duchów.
29:23Nie przypominało
29:24pięknej osady
29:25z mojego dzieciństwa.
29:2914 listopada
29:302016 roku,
29:3230 lat po katastrofie.
29:35Sześć lat po rozpoczęciu
29:37budowy
29:37nowa bezpieczna powłoka
29:39była gotowa.
29:42Żeby przykryć
29:43radioaktywne ruiny,
29:44Arka musiała
29:45przejechać na miejsce,
29:46co zajęło
29:47dwa tygodnie.
29:51inżynierowie powtarzali,
29:53by ich nie poganiać,
29:54bo liczy się precyzja.
29:56Przestaliśmy naciskać.
29:59To naprawdę było
30:01niesamowite.
30:04Powstała największa
30:05na świecie
30:06mobilna budowla
30:06i powoli
30:07wjechała na miejsce.
30:08To było
30:09widowisko.
30:13Udało im się.
30:15Olbrzymia konstrukcja
30:16wjechała na miejsce
30:17i została zamocowana.
30:19Emocje były
30:20ogromne.
30:27Projekt był skomplikowany,
30:30ale się udało.
30:31Gdy pokrywa
30:33wjechała
30:33nad reaktor,
30:34ludzie mówili,
30:35że na ranę
30:36nałożono opatrunek,
30:38dzięki któremu
30:39Ukraina się wyleczy
30:40i z nadzieją
30:41spojrzy w przyszłość.
30:43Wreszcie ma
30:44infrastrukturę,
30:45by się pozbyć
30:46spuścizny Czarnobyla.
30:48Nowa bezpieczna
30:49powłoka
30:50ma przetrwać
30:51100 lat.
30:51To dość czasu,
30:52by powoli
30:53i ostrożnie
30:53rozmontować
30:54skażone ruiny
30:55w środku.
30:59Proces utylizowania
31:00odpadów
31:01z Czarnobyla
31:01przypomina
31:02jedzenie mamuta.
31:04Może się to udać,
31:05jeśli będziemy brać
31:06na widelec
31:06po małym kawałku.
31:09Zaplanowano
31:10użycie robotów
31:11na suwnicach,
31:11które będą
31:12sięgać w dół,
31:13rozbierać elementy
31:15sarkofagu
31:15i dalej
31:16fragmenty rdzenia.
31:17W ten sposób
31:18powoli usuną
31:19osady z grafitu
31:21i rdzeń paliwowych.
31:25Bez tej osłony
31:26wszelkie aerozole
31:27z odpadów
31:28wzbiłyby się
31:29w powietrze
31:30i wiatr
31:30zabrałby je
31:31nie wiadomo dokąd.
31:35Rok później
31:36Tom Scott
31:36wprowadził do
31:37oczyszczania
31:38najnowszą technologię.
31:42To jest Spot,
31:44nasz czworonożny
31:45robotyczny przyjaciel.
31:46Jako pierwsi
31:47wysłaliśmy go
31:48do pracy
31:49w skażonym terenie.
31:50Trafił do
31:51Czarnobyla,
31:52najgorszego
31:52z pogorzelisk.
31:58Zatrudniamy tu roboty,
31:59by dotarły
32:00do niebezpiecznych miejsc,
32:01dokąd nie wyślemy ludzi.
32:09Zaprowadziliśmy
32:10Spota pod
32:10arkę
32:11w przestrzeń
32:11wokół sarkofagu.
32:15Możemy nim sterować
32:17i odczytywać
32:18dane z jego
32:18mierników.
32:20To było
32:21niesamowite
32:22doświadczenie.
32:24Za każdym razem
32:25czuliśmy się,
32:25jakbyśmy wchodzili
32:26do katedry.
32:27Obiekt jest
32:28taki wielki
32:28i cichy.
32:30To historyczne miejsce.
32:32Zginęli tu ludzie.
32:33Sam rozmiar
32:34gmachu
32:34i panująca tu cisza
32:35robią ogromne wrażenie.
32:38Znajduje się tu
32:39zagrzebany obiekt,
32:40który tylko robot
32:40może bezpiecznie zbadać.
32:44Temperatura w reaktorze
32:45wzrosła tak,
32:46że paliwo się stopiło.
32:48Ta substancja
32:49spływa jak lawa
32:50i jest bardzo radioaktywna.
32:54Nazywa się ją
32:55korium,
32:56bo powstała z rdzenia,
32:58po angielsku
32:58kor.
32:59Materia spłynęła
33:01do podziemi
33:01i utworzyła formację
33:02zwaną nogą słonia.
33:04To niezmiernie
33:06radioaktywny twór.
33:08Wystarczy spędzić
33:09przy nim kilka minut,
33:10a z pewnością
33:10dostanie się
33:11choroby popromiennej.
33:16Mamy przed sobą
33:18ten twór.
33:20Pomaga nam
33:20zrozumieć,
33:21jak zdegradowały się
33:22pręty
33:22i jak można je wydobyć,
33:24zutylizować,
33:25a dzięki temu
33:26zmniejszyć ryzyko.
33:32rozwalony reaktor
33:34to tylko jedno
33:34źródło promieniowania,
33:36które trzeba zlikwidować.
33:39Tom z ekipą
33:40badał kilka innych
33:41w strefie wykluczenia.
33:45Gdy likwidatorzy
33:46skończyli pracę,
33:47porzucili swoje pojazdy
33:49i śmigłowce
33:50na cmentarzysku.
33:52Do dziś tam tkwią.
33:55Stoją tam cysterny,
33:56w których zbiornikach
33:57wciąż znajdują się
33:58radioaktywne ciecze.
34:00To najbardziej
34:01skażone obiekty w strefie.
34:03Utylizacja tych odpadów
34:05zajmie wiele dziesiątek lat.
34:13Dzięki międzynarodowej
34:15współpracy
34:15przy oczyszczaniu
34:16i arce
34:17Czarnobyl
34:18stał się symbolem nadziei,
34:19a nie strachu.
34:2524 lutego 2022 roku,
34:2836 lat po katastrofie.
34:32Obudził mnie telefon z Rosji.
34:35Dzwoniła moja przyjaciółka
34:37i najmocniej mnie przepraszała.
34:41Nie zrozumiałam,
34:43o co jej chodzi.
34:45Mówiła, że to się na pewno
34:47skończy i będzie dobrze.
34:50Prosiła o wybaczenie.
34:53Zapytałam, co się stało,
34:54a tego dnia
34:55rosyjskie wojska
34:56wkroczyły na Ukrainę.
35:02W lutym 2022 roku
35:05armia rosyjska
35:06zaatakowała Ukrainę
35:07i ruszyła w stronę Czarnobyla.
35:13Zadzwonił mój syn z Kanady.
35:15Pytał, czy śpię.
35:17Była 6 rano.
35:20Powiedziałem, że mnie obudził.
35:23Odparł, że wybuchła wojna.
35:29Mój człowiek w Czarnobylu
35:31pokazał mi nagrania z kamery
35:33przy głównym wejściu
35:34do budynku administracji elektrowni.
35:39Zobaczyłem rosyjskie czołgi
35:41na placu przed elektrownią.
35:48Czarnobyl był jednym z pierwszych
35:50okupowanych miejsc,
35:51bo Rosjanie weszli przez Białoruś,
35:53skąd mieli prostą drogę do Kijowa.
35:58Budowle jądrowe nie ucierpiały.
36:01Za to wojna
36:02zniszczyła zwykłą infrastrukturę,
36:04drogi, mosty.
36:06Zlikwidowano dojazdy do elektrowni.
36:08Na jeźdźcy splądrowali zakłady,
36:11ukradli komputery,
36:12sprzęt przeciwpożarowy itd.,
36:15co bardzo naraziło obiekty.
36:22Rosjanie zajęli też miasto Sławutycz,
36:25gdzie mieszkała większość
36:26pracowników Czarnobyla,
36:28w tym Walerii i Halina Sulimowie.
36:33Po zdobyciu elektrowni czarnobylskiej
36:36Rosjanie odcięli zasilanie
36:38biegnące do Sławutyczy.
36:43Przez pięć dni byliśmy
36:44odcięci od prądu, wody i ogrzewania.
36:47Było zimno, ciemno, strasznie.
36:5425 marca do miasta
36:56wmaszerowała rosyjska piechota,
36:58pojazdy opancerzone,
37:00samochody i czołgi.
37:07Przyjaciele napisali
37:08w mediach społecznościowych,
37:10by się zebrać na placu
37:11i protestować.
37:14Przekazywaliśmy to dalej.
37:20Zabraliśmy się w jednym miejscu
37:22i rozwinęliśmy wielką flagę Ukrainy.
37:27Podeszliśmy do rosyjskich żołnierzy.
37:36Usłyszeliśmy wystrzały
37:38i ogień maszynowy.
37:43Wyciągnęli granaty.
37:50Wyszli oficerowie.
37:52Wstaliśmy naprzeciwko
37:53i krzyczeliśmy do nich
37:54wracajcie do siebie, do domu.
37:56i idziecie do domu.
37:58Do domu!
37:59Do domu!
38:02Do domu!
38:04Do domu!
38:05Do domu!
38:06Do domu!
38:07Zaczęli rzucać gaz łzawiący,
38:10granaty kukowej,
38:12strzelali nad naszymi głowami.
38:14Strzelali nad naszymi głowami.
38:15Dwie osoby odniosły rany,
38:18a my dalej krzyczeliśmy
38:19wracajcie do siebie.
38:26Trzy, cztery dni później
38:28oni odjechali.
38:33Uciekający Rosjanie
38:34splądrowali Czarnobyl.
38:36Nawet ukradli mi czajnik.
38:38Tak nas wyzwolili.
38:44Mnie wyzwolili od mojego biurka
38:47i komputera.
38:48Zostawili stary telefon,
38:50który przywiozłam z domu.
38:52Nie mogę.
38:54Cholerni wyzwoliciele.
38:58Rosjanie zostawili w spokoju
39:00arkę i jej śmiercionośną zawartość.
39:03Jednakże w kolejnych latach wojny
39:05zmienili taktykę.
39:0614 lutego 2025
39:0939 lat po katastrofie.
39:2114 lutego
39:23we wczesnych godzinach porannych
39:25rosyjski dron
39:25uderzył w północną ścianę powłoki.
39:31Zaatakowali dronem.
39:32Byłem zdruzgotany.
39:38To było przerażające.
39:40Dron uderzył w arkę
39:42i podpalił membranę w izolacji.
39:47Ogień rozszedł się po całej
39:49północnej ścianie hangaru
39:50i dalej na południową.
39:52Zniszczył membranę
39:53pod sklepieniem powłoki.
40:01Wnętrze arki
40:02Wnętrze arki jest utrzymywane
40:04w podciśnieniu, by powietrze
40:06z niej nie wylatywało
40:07i jak najmniej radioaktywnych cząstek
40:09opuściło obiekt.
40:17Po wyrąbaniu dziury
40:19i podłożeniu ognia
40:20płomienie były zasysane do środka.
40:23To oznacza poważne uszkodzenia
40:26ogniowe we wnętrzu.
40:33Pojawiło się więcej
40:34krytycznych punktów
40:35oprócz samego miejsca trafienia.
40:38Straż pożarna musiała wyciąć
40:40300 otworów w stalowej powłoce.
40:44To mogło doprowadzić
40:46do skażenia radioaktywnego.
40:50Powłoka straciła swoje
40:52zasadnicze funkcje.
40:54Zniszczono obiekt,
40:55który miał przetrwać 100 lat.
41:02Czułem najróżniejsze emocje.
41:04Ściekłość, szok.
41:06Nie wiedziałem, co robić.
41:08Co możemy zdziałać
41:10i jakie to będzie miało konsekwencje.
41:16Rzesze ludzi
41:17wznosiły tę powłokę.
41:20Wystarczył jeden dron,
41:21by zniszczyć
41:22wieloletni wysiłek
41:24tysiąca ludzi.
41:29Nie sądzę, że powłoka
41:33odzyska dawną funkcjonalność,
41:35ale zrobimy wszystko,
41:36by przywrócić jej szczelność.
41:41To, co robią Rosjanie,
41:44to nie tylko głupota,
41:46ale i barbarzyństwo
41:47oraz przemoc.
41:52to jest nieludzkie.
41:54Arka to jeden z niezliczonych
41:55obiektów, które oni
41:57zniszczyli na Ukrainie.
41:59Dlatego trzeba o tym mówić,
42:01rozmawiać
42:02i używać odpowiednich słów.
42:12Uderzenie drona i wojna
42:14podkopały przyszłość
42:15Czarnobyla
42:16i ludzi, którzy od 40 lat
42:18żyli w jego cieniu.
42:24W roku katastrofy
42:27byliśmy znacznie młodsi.
42:31To przypominało przygodę.
42:36Wcale nie czuliśmy strachu.
42:46Jestem dumna,
42:47że uczestniczyłam
42:48w tych wydarzeniach.
42:50Cieszę się,
42:50że nasza praca
42:51pomogła zlikwidować
42:53skutki katastrofy.
43:00Udział w katastrofie czarnobylskiej
43:03w jej krytycznej fazie
43:05w pierwszych godzinach po wybuchu
43:07był tragicznym,
43:09ale kluczowym
43:11rozdziałem mojego życia.
43:14To dar od losu,
43:16że mogłem uczestniczyć
43:18w takim kataklizmie,
43:20który
43:21bez nadmiernej przesady
43:23miał
43:24wręcz biblijne rozmiary.
43:31Wersja polska
43:33z