00:01In every region of the world,
00:05you can see the different ways of living.
00:08You can see the color of the pack.
00:12You can see the color of the pack.
00:14You can see the color of the pack.
00:17Sometimes,
00:18we know that when we are in the same way,
00:22or when we are in the same way.
00:26But now,
00:27one thing is,
00:29it's not there's a team.
00:32While the pack and the pack are wrong,
00:34while the pack is right,
00:35the pack is wrong,
00:36and they're not wrong.
00:37We are on the list of one insect apocalypse.
00:47When the pack is available,
00:49there are many flowers.
00:52They are hanging from the parks.
00:59Inaamoy kung alin ang mga pinang masarap na nectar.
01:04Sa paligit ng boleyn sa kanilang katawan,
01:09nakatudulong sila para ikalat ang mga bagong halaman ng kutas.
01:17Pinagamit din ang paro-paro ang kanilang makukulay ng pot para makahanap ng kapariha.
01:24At kapag handa na silang magparami, maingat na inikiwa ng inang paru-paro ang kanyang maliliit na itlog sa napiling
01:37halaman o kusta.
01:40Sa loob ng ilang araw, ang mga itlog ay mapipisa at magiging isang gutom na uod o caterpillar.
01:51Kailangan niya kumain ang kumain ng mga dahon para lumakas hanggang sa magiging isang pimpah.
02:06Pagdibas ng ilang ligo, lalabas ang isang bagong gising at napakagandang paru-paro.
02:17Sa dalawang dekade ng pag-aaral sa Amerika, bumaba ng mahigit 20% ang dami ng mga paru-paro mula
02:25noong 2000 hanggang 2020.
02:27Ang pagkasira ng kanilang kirahan sa buwan, collusion, pesticide at mabilis na pagbabago ng lima o climate change
02:36ang itinuturing na mga pangunahing banta sa kanilang buhay.
02:40May mga research na ginagawa siya long term.
02:44So meron silang in-establish na either plot or sampling location kung saan minomonitor nila continuously diversity ng insects.
02:53Doon nila nalalaman kung merong pagbabago yung abundance.
02:57Pero normally, ang kanila pong studies ay sa temperate region.
03:01Pero pagdating sa tropical, yung mga studies po ng insect decline na merong long term na data ay wala pa
03:09as of this mode.
03:11Hindi lahat ng mga insekto ay may pakpak para makapagpalipat-ipat.
03:18Gamit ang kanilang malalakas at matitibay na paa.
03:25Kaya nilang gumapang sa mga sanga at dahon.
03:46Araw mahanap ng pagkain.
04:02Kaya nilang mahanap ng mga masasangunod na.
04:10Pagkain na nyo ang gano'ng Beatles na ito.
04:14Apalang at apalang para sa susunod na henerasyon.
04:19Pero katulad ng mga parang-parang ay sinyalis niya ng paglaba ng kanilang dami.
04:26Bumagsak dami ng mga Beatles sa doob ng mahigit apat na dekada.
04:30Ayon sa pag-aaral ng Biological Conservation.
04:33Unang-una yung global farming.
04:35So sa mga temperate countries, may silang winter, may mga autumn, spring.
04:39Pagdating ng summer season nila, doon talaga nag-emerge yung mga insekto.
04:44So yun yung optimal na temperature para sa kanilang pagiging adult.
04:50So yung halimbawa na ang temperature niya ay uminit na,
04:53nagiging optimal na din siya para mabuhay yung ibang insekto doon.
05:04Ang tinaguriang salat po ng Pilipinas.
05:08May malamig na klima at malalawak na taniman na gulay.
05:13Dito, nagmumula ang ikit walumpung prosyento ng gulay sa bansa.
05:21Dito rin matyagang nakahanap na pagkain ang mga film worker bees.
05:27At sa kanilang grupo, sila ang unang lumalabas sa bahay.
05:34Kahit malayo ang niliparin,
05:39kaya nilang tandaan ang dahil kabanik.
05:45Pero bago sila makapasok,
05:48kailangan muna nilang tumaan sa gawin.
05:51Ang rule sa pituan,
05:54ang food, no and leave.
05:57Sa loob ng maliit na kahon,
05:59may kaharian na pinaglalagyan ng larva.
06:02Bawat bumuyok,
06:03may mahalagang trabaho.
06:06May cleaner bees na nililinis ang arena,
06:09pati na rin ang butas na pinaglalagyan ng larva.
06:17Kailangan nilang galingan para ma-promote sila at maging nursing bee na nagpapakain ng baby bees.
06:26Nakapasok yung buong ulo niya.
06:28Bighead niya mismo doon sa loob niyang butas.
06:31Tapos may minuluwanan niya yung malakuha niyang nightfire.
06:35But they're all very busy.
06:37Pagkatapos maging nursing bee,
06:39ready lang silang maging builders na magtatayo at magpapinang pulo niya.
06:43Mayroong mga bees na naandun lang sila sa paligod ng butas.
06:48Parang nililinis sila yung paligod ng butas.
06:50That's the bee's way of cleaning the area, disinfecting it.
06:55Pagkatapos ay handa na silang maging matatapang na guard bees.
07:01Mahigit dalawang taon ng backyard beekeeper si Julius.
07:06Para sa kanya, challenging ang buhay ng mga buguyog.
07:11Lalo na't may dalang panganib sa paghahanap nila ng pagkain.
07:15Ang Bagu Benguet ay maraming mga vegetable farm.
07:18Mga vegetable farmers po natin na nag-i-spray sila ng pesticides.
07:24And then na-affect yung ating mga honeybees.
07:27Kasi especially yung mga flowering plants.
07:31And then, pumupunta itong mga honeybees natin para kumuha ng nectar.
07:35And then, nakukuha na nila yung pesticide.
07:38Ang kemikal nito sa pesticide, isang matinding lasod para sa mga buguyog.
07:43At maaaring makabuwag ang kanilang buong colony.
07:47Halimbawa, mga honeybees na umubuyo sa colony.
07:49And naiuwi nila yung pesticide, maraming mamamatay.
07:53Noong 2023, 70-80% ng mga buguyog ang namatay sa kanilang bee farm.
08:02Ayon sa United Baguio Beekeepers Association,
08:06posibleng lumala pa ito kung patuloy ang paggamit ng matatapang na kamikans sa mga pananib.
08:11Sa ngayon po, marami pong tinatawag na cases of beehive poisoning.
08:17Hindi minsan naiiwasan na yung mga halaman na nasprayhan po ng highly toxic pesticide
08:24ay nakukuha po ng ating mga alagang bubuyog during their pollination activity.
08:30Ayon sa ISEAN Red List,
08:32halos 40% ng mga bubuyog ang kasalukuyang nanganganib na maubos.
08:38Kaya may pandaygdigang layunin na pababain ang paggamit ng nakalalasang pesticide
08:45bago sumapit ang taong 2028 ayon sa United Nations.
08:54Sa ilang bahagi ng Benguet,
08:56Organic Farming ang nakikitang magandang solusyon.
09:01Ito mga pechay na ito, mas natitinda nila ng mas mahal at mas safe
09:07kasi nga yung pagpapalaki dito sa pechay, hindi nila ginamitan ng pesticide.
09:13Malaki ang papel na ginagampanan ng mga insekto sa ating kalikasan.
09:18Sila ang tumutulong para magkaroon ng bunga at ating mga puno at flama sa pamamagitan ng pollination.
09:27Sila rin ang responsable sa pagpapataba ng ating lupa
09:31kapag kinakain nila ang mga nagubulog na bagay.
09:36May mga insekto rin tumuntulong sa mga magsasaka sa pamamagitan ng pagkain,
09:41sa mga pesteng na kasisira sa pananin.
09:45Kung mawawala ang mga insekto, damay ang mga kalikasan,
09:51pwede na tayo mga tao.
09:53As of this moment sa records ng mga described species,
09:57meron ng approximately 21,000 of species records sa Pilipinas.
10:03Pero this is actually underrepresented.
10:05We are biodiversity hotspots.
10:08So ibig sabihin, dahil sa napakalawak ng Pilipinas,
10:12marami pa rin tayong forest spots.
10:14So therefore, itong 21,000 na approximation,
10:17I think probably times 5 pa ito ng ating actual na insect species.
10:22Pero hindi pa huli ang lahat.
10:25May magagawa tayo para maprotegnahan sila.
10:28Sa pagpili ng likas na paraan sa pagsasaka,
10:32pag-iwas sa labis na paggamit ng pesticide,
10:34at pagpapanatili ng mga halaman at irahan kung saan sila makakapamuhay.
10:42Dahil sa bawat marparo,
10:45buyo, at sa lagubang na nililigtas natin,
10:49may isang maliit na bahagi ng ating kalikasan na patuloy natin makuprotektahan.
10:55Kaya huwag natin silang hayaang mawala.
10:58Dahil kung may magagawa tayo para sa kanila,
11:00ay magagawa rin tayo para sa ating sarili.
11:06Maraming salamat sa panunood ng Born to be Wild.
11:09Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
11:13mag-subscribe na sa JMA Public Affairs YouTube channel.
11:17Kaya huwag natin silang.
