00:00Hindi lahat ng laban kailangan ng armas.
00:05Minsan, ang ipinaglalaban ay isang munting pugad.
00:11May kanlungang dapat sanay nagbibigay buhay.
00:18Ngayon, nilulunod ng pasura.
00:24At mga pamilyang ang buhay ay nakasalalay sa dagat.
00:30We didn't go to the west,
00:32but we were going to the Chinese.
00:34We were going to do this,
00:35and we were going to go to the island.
00:38And some of the wild animals.
00:41We were together for one purpose,
00:43to tell the world that this is our island.
00:47All of these islands are in place
00:49for this island to be a bit of a river.
00:54At the corner of the island,
00:56At tangan ba? Ano nga ba ang dunay na itinaglalaban?
01:02Nakita mo na may environmental degradation at coral damage kasi yan tinatanggi ng China yan.
01:08Punot duno nito ay yung pagsasaya na yung dila doon sa lugar.
01:12Ang West Philippine Sea ay higit pa sa isang teritoryo.
01:21Samahan nyo kami sa isang paglalakbay ng pag-asa.
01:25Dalawa?
01:26Oo!
01:34Sa gitna ng West Philippine Sea, may isang munting pareiso na halos walang tao.
01:51Pero tahanan na libo-libong ibon.
02:02Protektado ang lugar na ito.
02:08Pero hindi sapat para maprotektahan ang mga naninirahan sa isla.
02:15Dahil ang pinakamalaking kalaban nila
02:24hindi galing sa dagat.
02:29Kung hindi sa mundo ng tao.
02:35Walang bahay, walang barangay.
02:39Kaya ang tanong,
02:43bakit may basura?
02:51Sa malawak na karagatan,
02:54may mga ibong
02:55hindi nabubuhay ng malayo sa dagat.
03:02Isa na rito ang Suti Tern.
03:11Dagat ang kanilang mundo.
03:17Pero kapag oras nang magpamilya,
03:21kailangan nilang bumalik sa lupa.
03:34Isa sa mga napili nilang nesting site o bugad,
03:38ang isla ng lawak sa West Philippines.
03:42First time pupunta ng born sa Kalayaan Island Group.
03:46Ito yung sasakin namin.
03:48You want to take us two days to get there.
03:51Sana maganda yung biyahe namin.
03:58Aabuti ng halos tatlong araw
04:00ang paglalayag mula Palawan
04:03bago marating ang isla ng lawak.
04:12Malayo man sa kabihasnan.
04:15Isa ito sa pinakamahalagang kanungan
04:18ng mga ibon
04:19sa kanurang bahagi ng Pilipinas.
04:24Kukunti pa lang ang mga
04:26hosts at saka mga journalists
04:29na nakakarating dito.
04:48Pagbaba pa lang namin.
04:52Parang nagkaroon ng sariling pulso
04:55ang langit.
05:01Dahil sa libon-libong paktak
05:03na sabay-sabay
05:05maalpas.
05:10First time to set land
05:11here in
05:12Kawak Island,
05:13Dengokadis.
05:14Ito yung bali.
05:16Ito yung bali.
05:16Ito yung bali.
05:16Ito yung bali.
05:17Ayan, dyan, dyan, dyan.
05:18Ito yung ibon
05:18kahit yan itong oras
05:19na mag-aalas 7 na
05:21ng gabi.
05:25Sa dinamin-damin
05:27na pwedeng makapareha,
05:29paano mo nga ba
05:30masasabing siya na
05:32ang makakasama mo
05:33habang buhay?
05:36Iyan ang hamon
05:37sa mga monogamous
05:39na sooty turn
05:40tuwing mating season.
05:43Sa mundo ng sooty turn,
05:46hindi sapat
05:46ang maghanap
05:47ng babaeng kapareha.
05:51Kailangan mo rin
05:53mapili
05:53ang mga lalaking
05:55ibon
05:55na nagpapakitang
05:57gilas.
06:03Sa pamamagitan
06:05ng mga tawag
06:06at sayaw na,
06:08sila lang
06:08ang nakakaunawa.
06:16Pero siyempre,
06:17hindi madali,
06:19may mga karibal din
06:20na nakikisiksik
06:22at nangugulo.
06:36Sa huli,
06:38pag-ibig pa rin
06:39ang nagwawagi.
06:44Sir,
06:45all year round ba
06:46na ganitong kadaming
06:47mga ibon dito?
06:48Every day naman
06:49na dito lang din sila.
06:50Ngayon, sir,
06:51nakasita na rin kami
06:52kasi ngayon.
06:52Season na nila
06:53na para manitlog.
06:54Pag manitlog kasi sila,
06:55kung saan-saan lang nila
06:56naging hitlog.
06:59Kasama ang
07:00Philippine Coast Guard,
07:02maingat namin
07:03nilibot
07:03ang isla.
07:07Look at the vegetation,
07:09hindi sila
07:11lumalaki.
07:12Tapos,
07:13damo siya
07:14na
07:15hindi tumataas.
07:17Ito yung ginagawang
07:18nest
07:18ng
07:19sooty terns.
07:20Ingat tayo
07:21sa paglakad natin.
07:22You can see,
07:24you can hear,
07:26it turns.
07:27Ang dami ng grass.
07:28Usually,
07:29itong mga wild birds,
07:30mas maitsi yung
07:31kanilang incubation period
07:33para
07:34mapisa na,
07:36tapos
07:36mabilis din yung development
07:37ng chick
07:38para makalipad na
07:39kagad sila.
07:40Pero,
07:41sa libon-libong
07:42itlog,
07:43hindi lahat
07:43mapipisa ito.
07:44parang may nagtreduit
07:46na dito.
07:48Parang tinuka
07:50yung
07:50titlog niya.
07:52Tapos pa na
07:53yung mga
07:53insekto.
07:55But look at the
07:55measurement of the egg.
07:57It's about
07:58almost 6 centimeters.
08:00Basag niya siya.
08:06Sariwa po.
08:09Bukang tinuka.
08:11When it's breeding season,
08:12no time to make the nest.
08:14I just lay my eggs
08:15everywhere
08:16to be able to
08:18produce this much of birds.
08:20Kailangan mag-adapt sila
08:22sa kanilang environment.
08:24Pero,
08:24hindi itlog
08:25ang sunod namin
08:26natagpuan.
08:29Kundi,
08:29isang ibong
08:30wala ng ulo.
08:32It's headless.
08:33Hindi kumain ng ulo.
08:36There must be
08:37a predator here.
08:47Sa isla
08:48ng Lawak.
08:50Sa unang tingin,
08:52mukha itong
08:53isang
08:54napakalaking
08:55kasalang bayan.
08:57Pero,
08:59hindi romansa
09:00ang dahilan.
09:04Survival
09:07Kapansin-pansin
09:09ang masuti
09:09turn
09:10na sabay-sabay
09:12nagliligawan
09:13at
09:13nagpaparami.
09:16Pero,
09:16hindi ito
09:17nagkataon lang.
09:19Mas pinili nila
09:20mga itlog
09:20ng sama-sama.
09:23Para itaboy
09:24ang nagbabalak
09:25na manginain
09:26sa mga itlog
09:27at sisimila.
09:29Ang mukhang
09:30mas wedding
09:31sa isla,
09:32isa palang
09:33survival strategy
09:35na tinatawag
09:36na colonial
09:37nesting.
09:43Pero,
09:44may mas malaking
09:45banta pa rao
09:46na hindi
09:47kayang takasan
09:48ng mga ibon.
09:49Ang
09:50Super El Niño.
09:52Tuwing
09:53tangkaling tapat,
09:54sobrang tindi
09:55ang init
09:56sa isla.
09:57Kapag tag-ulan,
09:59malakas na
10:00hangin
10:01at alon
10:01naman
10:02ang kanilang
10:03kalaban.
10:04Yung mikita
10:05namin sa lawak
10:06during 2023,
10:07we have the El Niño
10:08during that time,
10:10but we visited
10:11October.
10:12They're still
10:13breeding,
10:14so marami pa rin
10:15active nests.
10:16Out of the
10:17almost 4,000
10:18active nests,
10:20mga 300
10:20yung nests
10:21na sira
10:22na yung mga itlog ba.
10:23So,
10:24mga 3%
10:25of those
10:25nest eggs
10:27are,
10:27kanang hindi na siya
10:28pwedeng ma-breed.
10:30Ang effect siguro
10:30ang ship lang
10:31ng breeding period
10:32for now.
10:34Tuwing
10:35may El Niño,
10:36humiinit
10:37ang dagat.
10:38Kumakaunti
10:39ang mga
10:40maliliit
10:41na organismong
10:42pinagbumulan
10:43ng buhay.
10:44Kapag
10:44gumunta ito,
10:46kumakaunti rin
10:47ang maliliit
10:48na isda.
10:49At,
10:50kapag
10:50walang isda,
10:51walang
10:52maipakain.
10:53ang mga
10:54magulang
10:54sa kanilang
10:55sisiw.
10:58Sa maliit
10:59na islam
11:00ito,
11:01makikita
11:02ang mga
11:02sugat
11:03ng mas
11:03malalaking
11:04karagatan.
11:06Dahil kahit
11:07sa pinakmalayang
11:08sulok,
11:09maabot
11:10ang bakas
11:10ng tao.
11:12Ang laban
11:13para sa
11:13West
11:14Philippine Sea,
11:15hindi lang
11:15tungkol sa
11:16kanino
11:17ang teritoryo.
11:18Hindi
11:19kung paano
11:20natin
11:20propotektahan
11:21ang mga
11:22buhay
11:23na umaasa
11:24rito.
11:25Maraming salamat
11:26sa panunod
11:27ng Born
11:27to be Wild.
11:28Para sa iba
11:29pang kwento
11:30tungkol
11:31sa ating
11:31kalikasan,
11:32mag-subscribe
11:33na
11:33sa
11:34JMA Public
11:35Affairs
11:35YouTube
11:36channel.
