00:04May mga cute na nila lang na akalain mong sa cartoons lang makikita.
00:10Pero sa Pilipinas, totoo sila at kung saan saan sila kumagala.
00:16May wild deer o usa na may sariling asyenda sa bukid nun.
00:21Minsan din itong inakalang extinct sa Marinduque.
00:26Pero matapos ang ilang dekada, may awesome comeback.
00:32Pati sa golf course sa Maynila, nakikipaglaro sila.
00:40Kilalaan natin ang mga dear best friends.
00:47Sinong mag-aakala na ang paboritong bestie ng ating usa ay isang kalabaw?
00:56Sa Marinduque, inseparable talaga ang dalawang ito.
01:04Magkasamang nakatambay sa damuhan, pati sa kainan, sabay din silang magmeryenda.
01:13Sarapano o rin ang kanilang friendship goals.
01:19Sa laum ng dalawang dekada, itinuturing na locally extinct ang mga usa sa Marinduque.
01:26Pero noong nakaraang taon, muling nakunan ang kanilang pagbabalik.
01:34Ito ang natatanging Philippine deer.
01:37Nakita ko ko yung usa, March 15, 2025.
01:42Namastang kung abutit, kala ko kang binit.
01:44Ay ko pala.
01:46Ilaan mo, napakakita na ko sa akin.
01:47Di sa sobrang toon ako po yung aking kinapalohod.
01:50Ay, ito pa ko kahulino. Talam po yun ay bawat.
01:53Likas na mailap ang mga usa.
01:56Tinagamit ito ang mga habang binti para mabilis na makatakbo at makapagtago.
02:02Ayon sa protected area ng Marinduque Wildlife Sanctuary,
02:06posibling bunga ito ng tuloy-tuloy na conservation efforts ng mga ahensya ng pamahalaan.
02:12Kasama ang komunidad.
02:14Paniniwala ng mga desidente dito sa Marinduque.
02:18Hindi naman siya tinalaga ng DNR na talagang locally extinct dito sa Marinduque.
02:23Pero noong 2022, mayroong lumabas na isang Philippine deer, isang lalaki.
02:29Laki ang sungay niya.
02:31At ito ay nabalita sa pangpublikong telebasyon.
02:35And noong sumunod na taon, 2025,
02:39mayroong pumuling nakita sa barangay Malibago, isa pong deer din.
02:43At siya po ay na doon po sa tinatawag namin na lugar ng balagbag range po ng Marinduque Wildlife Sanctuary.
02:50Hindi roo bababa sa sampung usa ang namataan sa barangay Makulapnit.
02:56May mga nakita rin bakas ng mga usa sa bawak at iba pang kalapit na lugar.
03:02Senyales na posibling dumalawak ang kanilang tirahan at makakainan sa isla.
03:09Para hindi na maulit ang pagkawala ng Philippine deer sa Marinduque,
03:14malaking hamon sa mga residente at lokal na pamahalaan
03:17ang mahigpit na pagpapatupad ng Wildlife Resources Conservation and Protection Act.
03:22At ganun din naman po ang paglalagay namin ng mga tarpaulin o yung mga babala
03:29para po sa namalaman ng mga lahat ng tao at ganun din naman po ang mga bumibisita dito sa Marinduque.
03:38Ang mga lugar na pinaglagyan po namin ay unang-una po sa bala na kantier.
03:42Dalawa pong tarpaulin na nakalagay doon.
03:44And yung po lahat ng mga nabanggit ko na pinagkakitaan ng mga Philippine deer
03:50ay naglagay po kami ng mga tarpaulin.
03:54Kung sa Marinduque, sa likas nitong tirahan mo Ling nakita ang Philippine deer,
04:03sa Maynila naman, may mga usanan na padpad sa lugar na hindi mo inaakalang makikita sila.
04:13Sa loob mismo ng isang golf course, ang mga usa, unbothered sa kanila pwesto.
04:20Parang golfer na may sariling T-marker.
04:29Ang may ilap ng usa, hindi lang pagtakbo at pagtatago ang ginagawa.
04:37Ang lahing ito, na aming nakuna sa bukid noon, may sariling me time.
04:44Parang may beauty routine.
04:47Tingnan nyo ito.
04:50Didilaan pa niya ang sariling likod.
04:54Parang simple lang na pag-grooming.
05:00Taong 1975 nang mabili ang isang daang ektaryang lupain ito.
05:06Isang patag at malawak na kogon grassland pa ang makikita dito noon.
05:12Pero makalipas ang ilang dekada na pagtatanim na mga puno,
05:17malaki na ang ipinagbago ng lugar.
05:2170% ng lupain ngayon ay napalilibutan na ng kagubatan.
05:27Ang natitirang bahagi naman ay ginagamit nila para sa kanilang permaculture farming.
05:36Habang namalago ang mga puno at muling sumisigla ang kagubatan,
05:41may isang lahi ng usa na pa may pamilyang nag-check-ead sa kanilang farm.
05:47Mayroon ba kayong mga encounters nyo na kikita sa mga usa?
05:51Are they very elusive?
05:54Noong una, mailap sila pero sa katagalan hindi na sila masyadong mailap.
05:59Minsan kung makikita mo, tumatakbo sila pa, ano pala yun,
06:02nasa mga 10 to 20 meters, tumitigil din sila.
06:08Araw-araw, makikita ang mailap na usa na malayang gumagala at nanginginain.
06:16Ayon sa nangangalaga ng lugar,
06:19nasa humigit kumulang 80 Philippine Barking Deer daw ang naninirahan dito.
06:24Dito yung sa tingin lang namin, usual na kinakain nila, yung taro.
06:30Pero yung leaves lang nila yung kinakain nila, yung dahon.
06:34Gaano man sila karami,
06:36isang maling hakbang lang sa labas ng farm,
06:39posibli raw silang mapunta sa pangalim.
06:43Lalo na't ang tingin sa kanila ng ilang mga residente,
06:47pagkain.
06:48Yung mga locals po,
06:49pag natingin nila sa mga usa dito?
06:51Are they okay with it?
06:52Are they, are indifferent sila?
06:54Dito sa loob, ang alam ng mga ano, yung mga nasa paligid na inaalagaan dito sa loob.
07:00Pero kung sa labas, ang tingin ng tao dyan, pagkain talaga, nakikita din.
07:06Nagkakasira din kasi ng ano, palanit sa labas.
07:09So, kaya hinahanting ng mga ano, tao.
07:13Paglilinaw ng katutubong talaandig,
07:16hindi lang sila ang mga nangangaso ng usa sa kanilang lugar.
07:21Para sa kanilang tribo,
07:22higit pa sa pagkain ang kahulugan ng isang usa.
07:27Bahagi ito ng ilang kultura at tradisyon.
07:30Mag-ritual kami para mangyayok kami ng hayok para sa mga espiritu ng gubat.
07:40Ang grupo ni Jerry, dating hunter ng mga usa.
07:44Pero ngayon, nagtatrabaho na sila bilang kitang lad guard volunteer.
07:50Pakain nilang protektahan ang mga usa sa mga gusto itong kulihin, katayin at kainin.
07:56Karoon hindi na binabawal naman sa DNR kay
08:01Di-protektahan na ang kuwan kalasangan.
08:05Bawal na pakuha ang mga babo-ihalas.
08:09Isang-ansang langgam, hayop sa lasang,
08:13di na ipakuha sa pagkakaroon.
08:15Protektahan na diyon ang kinayahan para huwag daghan.
08:22Pagkakat ng dilim, isa-isa nang naglalabasa ng mga usa.
08:26Ayun, dalawa, dalawa, dalawa.
08:28At malapit lang sila sa mga kabahayan.
08:32Dito, papunta kami doon.
08:33Ito yung area na pupuntahan na.
08:35Makatabing kalsada lang.
08:36Nandito siya sa kaliwa.
08:37Nandito siya kanina,
08:39pero yung dumating tayo medyo nabulabog ng konti.
08:42Umisod lang siya ng konti.
08:44Sa hindi inaasang pagkakataon,
08:47usa mismo ang lumapit sa aming mubo.
08:50Friendly naman.
08:52Ayun!
08:54Siyan, nalapit lang oh.
08:55My God, this is the closest we've ever been.
08:58Ayan oh.
08:59Ayan, nandit.
09:01Woo!
09:03Nice.
09:06Ayun.
09:07Ayun pa isa sa likod oh.
09:09And this one,
09:11ayun.
09:12Grabe, nalapit ito.
09:13Itong area na pinangin nila,
09:15mga kandamong,
09:16mga karabaw gras.
09:17Matatataas ng karabaw gras.
09:18Tapos,
09:19bahay yan oh.
09:21Bahay ng tao.
09:22May ilaw, may...
09:24Malamang, may nakatira.
09:26So, hindi sila bothered.
09:27Ayun yung isa.
09:28Halos a few feet away from the house na
09:32ito yung bahay na nakikita natin,
09:34bahay kubo, may ilaw.
09:35Maraming salamat sa panunod ng Born to be Wild.
09:38Para sa iba pang kwento,
09:40tungkol sa ating kalikasan,
09:42mag-subscribe na
09:44sa JMA Public Affairs YouTube channel.
