00:00In a village in Cebu,
00:03there are some unggoy that is like a human being.
00:15The locals know where the unggoy is.
00:19They lead us to one unggoy.
00:23What is it?
00:24They have to leave their parents.
00:27They have to hide.
00:30No, it's been a few years ago.
00:31They have been playing o'clock.
00:35They have to play with the water.
00:40They have to play with the water.
00:45They have to rub their hands.
00:49And sometimes they have to play with the auto-consumption.
00:51But the station's feelings go through the streets.
00:55When they are left, they must be scared.
00:57They must be scared of them.
00:59Of course they did?
00:59They must be scared of them.
01:00on the top of the island.
01:06It's around the island of the island of Alcoy,
01:11the island is not a part of this island.
01:17This is the island where the dolomite is made.
01:24It is often used to use steel making
01:31It is also used to use the sand in the cement of mga gusali at kalsada.
01:38It is also used to be able to avoid the acid in the water and get rid of the water.
01:46It is the reason why it is used to use Dolomite Beach at Dolomite Beach in Rojas Boulevard.
01:56Bago pa ito maging solusyon sa Kamaynilaan, nabulabog umano nito ang isang komunidad sa Cebu.
02:12Balita namin, merong mga unggoy na nagbababaan daw dito galing bundok.
02:18Masadya pa yung mga prutas. Kahaon sila, lagkaon nun. Karo hindi lang mag-ayo. Manguan na lang ang mga lubi.
02:26Sa di kalayuan, isang musmos na long-tailed makak ang aking inabutan.
02:35Pag nagtatanong-tanong ka, yung mga locals, alam nila kung saan may unggoy.
02:41Pero ang hinahanap namin yung unggoy na nakakawala, isaid na lead kami sa isang may alagang unggoy.
02:48Ano daw ito? Parang naiwan ng magulang, mahina.
02:53Anong palagay niyo kung bakit sila bumaba na?
02:56Wala na makain sa bulo.
02:58Wala na makain? Bakit kaya?
03:01Wala naman nagtatanim ng mga maisto.
03:02Ano ba ito? Babae, lalaki?
03:04Lalaki.
03:05Ako, pag lalaki nito, problema to.
03:10Tatapang yan. Tapos pag pinakwala niyo, mas magiging problema yun kasi.
03:14Ang problema sa ating tao, maawain tayo. Pag nakakita tayong wildlife, tutulungan natin.
03:20Mabuti man ang hangarin, pwede rin maging problema ang pag-aampon ng isang wild animal.
03:28Arn, Arn!
03:29Sa ngayon, mabait pa lang itong si Arn, Arn.
03:33Darating ang araw na itong si Arn, Arn ay magiging matapang kasi yung kanyang hormones, magiging barako na siya.
03:47Ito, bigyan mo lang ng isang taon to.
03:51Masikip na yung tali na yan, kaya lampaltan.
03:55Or, isurrender lang sa DNR.
03:59Ang nakapagtataka, yung mga kasamahan niyang unggoy, hindi siya pinupuntahan.
04:04I'm just speculating na kaya ito iniwan. Baka meron itong, you know, mahina, hindi siya makaka-survive sa wild.
04:12Kaya iniwan na siya.
04:21Kilalang pinagkukuna ng dolomite ang Alcoy, Cebu.
04:25Ang malalaking makina, nagsilbing instant playground na maunggoy.
04:31Okay, so, finally, nakita na natin yung mga unggoy na nandito sa komunidad.
04:40Nandyan siya sa planta ng dolomite and nandun siya sa ibabaw ng conveyor belt.
04:46Dyan lang sila.
04:48Nakakapahinga dahil pag sarado yung planta, tahimik.
04:53Dyan sila tumatambay.
04:54Wala pang nakakaranas ng perwiso na maunggoy.
04:58Pero habang maaga, kailangan na maturuan natin sila.
05:03Sa kanilang komunidad, hindi ibon ang naglalagi sa mga puno at bubong.
05:11Mapaumaga man o hapon, may maunggoy.
05:14O, lala!
05:15Hindi naman nila.
05:16O!
05:18O!
05:19Kali na, o!
05:20So, yan ang ano, masakit, maaawa tayo sa kanya.
05:26Huwag natin papakainin kasi pag nasana yan, lalo na yung mga anak, magiging ugaling na nila yan.
05:33Minsan sa't kasi, sir, pag hindi na namin pinapakain, hindi umalis.
05:37Tapos, nakatalo-talon doon.
05:39Nasisira na kang niya waran niya po.
05:42Ang grupo ng maunggoy galing daw sa itaas na bahagi ng bundok, sa loob ng kwari.
05:48Sa aming pagsunod sa maunggoy, dinala kami nito sa Dolomite Mining Corporation.
05:54Ang kumpanyang ito, may 25-year mineral production sharing agreement sa gobyerno hanggang taong 2030 sa Alcoy at Dalagete Cebu.
06:05Pinayagan nila kaming makapasok at makunan ang maunggoy.
06:09So, according sa taga-DMC, dito sila mahilig magtambay kasi may mga fruits, o.
06:16Sa rib-leaf na bahagi ng planta, naglalagi ang maunggoy.
06:21Ayan o.
06:22Kito mo yung typical na behavior ng mga long-tailed macaques.
06:26Dito natin ma-assess yung behavior ng mga macaques.
06:30Why am I walking backwards?
06:32You're trying to avoid confrontation.
06:34You don't look at them eye to eye.
06:39Pag nagkakaroon ng mga blasting, natatakot ba sila?
06:43Basat-blasting niyo?
06:45Siguro, but then...
06:46Hindi niyo pa na-observe yung behavior nila?
06:49Hindi pa na-observe, yes.
06:49Kung during actual blast.
06:50Bawal mong galawin.
06:54Ayon sa operations manager ng planta, hindi nila inaalis ang mga unggoy at iba pang buhay ilang sa loob ng
07:02minahan.
07:04Ang bawat bahagi ng kanilang tinitibag, muli raw nilang tinataniman.
07:09Isa sa mga programa natin sa RE-7942 na kailangan mag-reforest.
07:15Yung mga quarry, ang intention is progressive rehabilitation na kailangan mag-tanim.
07:22So this one is, this was planted mga 80s pa.
07:25Pero have you considered planting fruiting trees as a source of food?
07:30Doon sa quarry, concept is para yung unggoy ay doon na sila.
07:35At least papunta sila doon dahil maraming diaba plumb na yung mga tanim.
07:38Pero sa ngayon, ang liit pa.
07:40Saging papaya at least.
07:42Yung i-attack nila sa likod ng office.
07:44Sa kasalukuyang, wala pang kongkretong pag-aaral sa direktang epekto ng dolomite sa maunggoy.
07:51Pero sa kabilang banda, iyak ang epekto sa kanilang tirahan.
07:56Maraming salamat sa panunod ng Born to be Wild.
08:00Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
08:04mag-subscribe na sa JMA Public Affairs YouTube channel.
Comments