00:00.
00:00.
00:10Dahil naiiba ang anyo sa kanyang mga kasama,
00:16ang malungkot na puting uwak na si Waray
00:19na piling manirahan sa lugar ng mga tao.
00:24Yung pigment niya na itim, puti lahat dito sa kanya.
00:27Pati yung tuka, pati yung sa mata.
00:30Ayan, para po sa mga nangako dyan,
00:32na pag puti ng uwak daw, tuto pa rin nila.
00:35Eto na siya, si Waray, isang puting uwak.
00:48Welcome to Utah, isang bansa kung saan kalikasan ang pinapahalagahan.
00:54Yung personal trip ko always has something to do with wildlife.
00:59Pati kong makita ang bilan sa pinakapambihirang ayok sa mundo.
01:15Sa tahimik na gubat, may grupo ng mayingay na uwak.
01:21Lagi silang matakasama at nagtutulungan.
01:26Pero may isang kakaiba sa kanila.
01:29Siya si Waray, ang puting uwak na tila mas friendly.
01:35Pero tuwing lalapit si Waray, sa mga kauri niyang uwak,
01:39iniiwasan siya ng mga ito.
01:54Nalungkot si Waray.
01:55Ang gusto lang naman niya ay makipagkaibigan.
02:06Dahil naiiba ang anyo sa kanyang mga kasama,
02:12ang malungkot na puting uwak na si Waray na piling manirahan sa lugar ng mga tao.
02:18Waray!
02:31Sami-sami sa Oriental.
02:35Isang kakaibang uwak ang aking bibisitahin.
02:38Ayan, para po sa mga nangako dyan.
02:41Na pag puti ng uwak daw, tutuparin nila, eto na siya.
02:44Si Waray, isang puting uwak.
02:49Hindi maituturing na himala ang kaso ng Philippine Jungle Crow
02:53o uwak ang si Waray.
02:57Tinatawag itong albinese mo isang pambihirang kondisyon
03:00kung saan kulang o halos walang melanin ang kanyang balat.
03:05Ang natural na pigment na nagbibigay kulay sa katawan ng tao at mga hayo.
03:11Yung pigment niya na itim, puti lahat dito sa kanya.
03:14Pati yung tuka, pati yung sa mata.
03:18Sabig sabihin, this is an albino.
03:20Hindi naman talaga siya puti.
03:21A case of albinism sa mga ibon.
03:26Nagkataon lang na nangyari sa isang uwak kaya talagang parang imposible.
03:31Pero eto siya ngayon, pumuti na yung uwak.
03:34Nakakilala ko si Jay Bert, labing siyam na taong gulang at nag-aalaga kay Waray.
03:41Habang nangangaso si Jay Bert, nakita niya na nalaglag mula sa puno ang nanghihi ng uwak na si Waray.
03:47Gano'ng katagal mo na siyang alaga?
03:492019.
03:502019.
03:51Paano mo siya inalagaan?
03:52Sinunsan ako ipakaon na niya.
03:55Mga bukas, bukas luto.
03:57Luto ng mga pagkaon.
03:59Mga lutong pagkain na pinapakain mo.
04:02Everyday din.
04:03Twice a day.
04:05Kinulong mo ba ito?
04:06Hindi.
04:08Kahit malayang nakakalipad si Waray sa kanilang komunidad, kusa raw itong bumabalik sa bahay ni Jay Bert.
04:16Hindi rin siya kapagkakanani, makalupad din siya.
04:20Di rin siya.
04:21Di rin siya.
04:24Napansin din ni Jay Bert na may napapadpad na grupo ng itim na uwak malapit sa kanilang bahay.
04:32Nagaanid din niya yung uwak.
04:33Itom pero itom.
04:35Hindi mo niya siya dool.
04:37Galupad mo niya siya kapagkakan.
04:39Balik siya diya.
04:40Hindi siya maaway.
04:41O hindi.
04:45Samisamis oriental ang puting uwak ng si Waray.
04:47Abala sa kanilang kalmosan.
04:53Inunsa ko ah.
04:54Katot lang ha.
04:57Maya maya pa, dumerecho na siya sa palanggana para maligo.
05:05Aba, si Waray literal na bagong ligong uwak.
05:18Nang dalhin ni Jay Bert si Waray sa kanilang bahay,
05:22natakot daw ang mga magulang ni Jay Bert.
05:24Kaya inutos nila na ibalik si Waray sa gubat.
05:29Pag nakita ko nga pumunta na hawak siya ng puti ng uwak.
05:33Di pa.
05:35Babalik ko sa gubat.
05:37Kaya akala ko basing kanto.
05:41Puti man.
05:42Iba-iba ang kahulugan ng uwak sa ating kultura.
05:46Sa mga alamat,
05:47ang pagputi ng uwak ay itinuturing na ang isang bagay ay imposible nang mangyari.
05:54Samantala,
05:55sa ilang paniniwala,
05:57inuugnay ang mga uwak sa masamang kapalaran o maging sakamatayan.
06:03Takot din.
06:04Hmm.
06:05Anong sinabi mo? Pinagalitan mo?
06:07Hindi.
06:08Ako tunggi ko na akong bata nga.
06:11Ibalik siya.
06:12Baka dili bitaw, ingo nato bitaw nga.
06:14Oan kay.
06:16Gatoto obyasad sa unsay mga istoryahon sa mga tingulang ba.
06:23Sa alin na taon,
06:24nakasama ng pamilya ibalang si Waray,
06:27naging parte na ito ng kanilang pamilya.
06:29Nung makain namin na ulam,
06:31kumain siya.
06:32Bukod sa pagkain ng sabay-sabay,
06:35naging paborito rin liba nga ng pamilya ang pakikipaglaro sa kanya.
06:58May mga nag-alok umano na 20,000 piso para bilhin ang kakaibang uwak na si Waray.
07:05Pero tumanggi ang pamilya na ibenta si Waray.
07:09Hindi namin ipagkakay.
07:12Napagmahal naman namin siya.
07:14Sa mga tao dito,
07:16nagpagmahal na siya sa mga tao.
07:19Masaya ang mga tao pag naas siya dito.
07:21Meron man pumunta mga tao,
07:23masaya man pag makita siya.
07:26Paliwanag ng ornithologist o eksperto sa mga ibon na si Jelaine Gunn,
07:31kasama sa pinuprotektahan ng batas ang mga ibon gaya ni Waray.
07:36Doon sa RA 9147 natin,
07:38o yung Wildlife Act natin,
07:40ay hindi naman problema yung nangyari kay Waray.
07:43Kasi nga nakawala naman siya,
07:45at libre naman siyang umalis at bumalik.
07:47So wild pa rin siya.
07:48Ngunit nga lang,
07:49itong condition,
07:50or itong nangyari kay Waray ay
07:52technically,
07:52para siyang nag-groom na.
07:54Kasi nung sumula pa lamang nung,
07:56I guess nung medyo bata pa siya,
07:57ay pinapakain na siya.
07:59So nasani na siya maging isang pet.
08:01Kaya ngayon,
08:01kahit na pinakawalan natin siya,
08:03ay paral pa rin naman siyang pet.
08:05Kasi hindi nga naman alam
08:06paano na maging wild na isang uwak.
08:09Tinatayang umaabot sa hanggang dalawang dekada
08:12ang lifespan
08:12o buhay ng mga uwak.
08:15Samantala si Waray ay umabot na
08:17ng 6 na taon sa pakakalaga ni Jaybird.
08:22Yung albino na crow,
08:23medyo mababa yung kanilang survival chances, no?
08:26Kasi una,
08:27napakaputi nila.
08:28So kung may predator itong ibon na to,
08:30ay madali lang silang madagit
08:32at madali lang silang mapatay.
08:33Dahil malabo yung mata nila,
08:35ay mas hindi sila nakakahanap ng pagkain.
08:37Kaya in general,
08:38mas mababa yung lifespan
08:40ng mga albino na crow.
08:43Pero ang lalaking uwak na si Waray
08:45may tuturing na
08:46isang pambihirang uwak.
08:49At kahit makipagpare siya
08:51sa mga babaeng hitim na uwak,
08:53mananatiling itim pa rin
08:54ang mga supling nito.
08:57Dahil yung gene na nagkakos
08:59ng albinism
09:00ay recessive,
09:01so kailangan may dalawang puting uwak
09:03para makagawa ng
09:05puting uwak na anak.
09:10Dahil social at territorial bird
09:12ang mga uwak,
09:13may sarili itong paraan
09:14para makilala ang isa't isa
09:16kasama na
09:17ang itsura at gulay nito.
09:20At para maprotektahan
09:22ang mga kasama nito,
09:23posible rin itong itaboy
09:25kapag may naiiba
09:27sa kanilang grupo.
09:28Very curious sa paligid.
09:31Very observant sa mga tao
09:35sa paligid niya.
09:40Kakaiba man si Waray.
09:42Para sa pamilya ni Jaybird,
09:44itinuturing nilang
09:45pamilya ito
09:45at handa silang
09:47protektakan si Waray.
09:54Sa bansang nito,
10:00walang traffic lights,
10:03pero kapag may tatawid sa kalsada,
10:07hindi tao ang unang pinapadaan,
10:11kundi mga hayop.
10:14Welcome to Gutan,
10:17isang bansa kung saan kalikasan
10:19ang pinapahalagahan.
10:21Yung personal trip ko
10:23always has something to do
10:25with wildlife.
10:27Tuwing pista at ritual
10:29ng mga monghe,
10:31mga simbolo ng kalikasan
10:34at hayop ang makikita
10:35sa kanilang kasuotan
10:37at tradisyon.
10:38Ang ganda ng timing namin,
10:40maraming mga monks
10:41around the world
10:42na pupunta doon
10:43para mag-celebrate.
10:44Yung mga costume nila,
10:47yung mga rituals nila,
10:50so colorful.
10:51May makikita ka na parang
10:52images of animals.
10:55Kaya sa bansang ito,
10:57ilan sa mga bihira
10:59ng hayop sa mundo
11:00ay patuloy pang nabubuhay
11:02at nagpaparami.
11:11Sa butan,
11:13malalim ang kaugnayan
11:15ng budismo at wildlife conservation.
11:23Kaya karamihan sa mga hayop dito,
11:25hindi basta sinasaktan.
11:30Pakay kong makita
11:32ang ilan sa pinakapambihirang
11:34hayop sa mundo.
11:37Yung guide namin
11:38na na-meet si Sangay,
11:41ang galing din ng mata niya,
11:43mag-spot.
11:44Nag-stop kami
11:45sa may river area.
11:48Doon kami nagtagal
11:50dahil parang
11:51it's an easy birding.
11:53Ang tour guide namin
11:55na si Sangay,
11:56parang sanay na sanay na.
11:58How long have you been a bird guide?
12:00It's almost like
12:0110 plus years.
12:0310 plus years.
12:05Dinala niya kami
12:06sa kinilang ilog
12:07sa paro
12:08o paro chew
12:08na tambahin
12:09ng iba't ibang uri
12:11ng ibon
12:11gaya ng ibis beel.
12:13That time,
12:15may nakita kaming
12:16yung ibis beel.
12:18Yung tuka niya,
12:19medyo mahaba na
12:21pakurbada din.
12:23Kitang-kita namin
12:24doon sa mga
12:25riverbeds
12:26na doon
12:27siya nagpapahinga.
12:28Medyo gray
12:29yung katawan niya
12:30tapos maiksi yung paan niya.
12:32Pag-gala-gala siya doon.
12:35Mukhang sagana ang ilog
12:36sa pagkain.
12:38Dahil grupo ng ibong hupo
12:39ay sumusuyod naman
12:41sa mga batuhan.
12:42They like
12:43searching for food
12:44sa ilanim ng mga bato,
12:46sa ilanim ng lupa.
12:48Doon nila kinukuway
12:49yung mga food din.
12:50A hupo
12:50is a beautiful bird.
12:53Meron siyang crest
12:54tapos
12:55mahaba din yung tuka niya.
12:57Minsan,
12:58sa Pilipinas,
12:59pagkapanahon ng mga
13:00migration nila,
13:02eh,
13:02nakikita din natin
13:03itong hupo na ito.
13:06Samantala,
13:07ang aquatic songbird
13:08na brown dipper naman
13:09kayang sumisin.
13:11Itong brown dipper,
13:13ibon ito,
13:15na sumisisid siya
13:17sa ilalim.
13:18Hindi siya webfoot.
13:19Parang siya mga
13:20normal na ibon,
13:22pero,
13:22kaya niyang sumisid
13:23sa ilalim ng tubig
13:24na may current.
13:27Kaya napaka-amazing
13:29nitong brown dipper na ito.
13:32It's a lifer.
13:33That means,
13:34it's the first time you've seen
13:35this type of bird.
13:36So, I think in Bhutan,
13:38we'll have a lot of
13:40new lifers
13:41pagdating sa mga ibon.
13:43Pero,
13:43higit pa sa lifer
13:44ang aking sunod na nakunan.
13:47Ang pamilya
13:48ng grey langor.
13:50Nung naghahanap kami ng birds,
13:53biglang
13:54first time namin
13:55makakita ng
13:56grey langor.
13:58Nandun sila sa isang puno.
14:00At doon, nakita namin
14:01yung mga langor.
14:02Nandun sila isang pamilya.
14:05Sagrado sa Bhutan
14:06ang mga langor.
14:07At pinapaniwala
14:08ang may belang swerte
14:10o positive omen
14:12kapag nakakita nito.
14:15Ang swerte namin
14:17ilan na doble?
14:19The golden langor.
14:22Isang pamilya
14:23ng endangered golden langor
14:25ang naabutan naming
14:26naglalambitin sa puno.
14:28May nakita kaming
14:30pamilya ng langor
14:31na parang
14:32naglalaro,
14:33tumutulay sa mga
14:34kable ng kuryente,
14:36may mga anak
14:37na
14:38the younger they are
14:40mas
14:41ginto
14:42ang itsura nila.
14:44Ang ilang batang
14:45golden langor
14:47halos mahulog na
14:48sa kakalambitin
14:49sa mga puno.
14:50Very similar
14:52sila sa mga
14:53behavior ng tao.
14:55They're grooming each other,
14:56they're caring.
14:57Pag tinignan mo yung muka nila,
15:00amazing yung mga muka
15:01ng mga langors na ito.
15:03And
15:03they have a specialized
15:05type of diet.
15:06Mostly leaves
15:07but they'll also
15:08eat fruits.
15:09Ang kanilang uri,
15:11itinuturing na
15:12world's rarest primate.
15:15Lalo na sa mga
15:17protektadong lugar lang
15:18sa South Central Bhutan
15:20at Asam, India
15:21ito nabubuhay.
15:27Isa ang butan
15:28sa bansang may
15:29mahigpit na batas
15:30para sa kalitasan.
15:32Sa katunayan,
15:34obligasyon
15:35ng pamahalaan nila
15:36na
15:36panadatingin
15:38hindi bababa
15:39sa 60%
15:40ang forest cover
15:42ng bansa.
15:43Dahil dito,
15:45masagana pa rin
15:46ang kailangkagubatan.
15:48Nag-ikot-ikot kami
15:50tapos may
15:52kina-flashlight sila
15:53dun sa
15:54puno.
15:55Sa isang walk,
15:57may napansin kaming
15:59kakaibang galaw
16:00sa puno.
16:02Isang squirrel
16:03ang nakuna namin
16:05naglilinis
16:05sa kanyang katawan.
16:07Pero,
16:08hindi ito
16:09nag-iisa.
16:10Pagsilip ko,
16:12ano pala ito?
16:13Yung giant
16:13squirrel.
16:16Nakaramdam
16:17na nakatingin kami
16:18sa kanya.
16:19Kaya,
16:20halos hindi na ito
16:21gumalaw
16:22sa kanyang pwesto.
16:22At ng
16:24makabuelo,
16:27agad itong nagtago.
16:30Sa kanilang gubat,
16:32bilang ito
16:33ang higante na aming
16:35nakunan.
16:36May narinig ako,
16:37parang ano,
16:39hornbill.
16:40Biglang,
16:42may nakita kong lumipad.
16:44Hornbill!
16:44Hornbill!
16:47Yung great
16:49hornbill
16:49ang nakita namin.
16:50Pares!
16:52Ang isa sa dalawang
16:54hornbill
16:54abalang naglinis
16:57ng kanyang katawan.
16:58It's ready to fly.
17:00Oh,
17:00clean it,
17:01swings.
17:03Protektado man ito sa butan,
17:06nananatiling vulnerable
17:07ang estado ng
17:09Great Hornbill
17:10sa International Union
17:11for Conservation
17:12of Nature Red Beasts
17:14of Threatened Species.
17:15O bunga baba
17:17ang populasyon nito
17:18dahil sa pagkasira
17:19ng gubat.
17:21Maya-maya pa,
17:23isang grupo
17:25ng mga langor
17:26ang aming nakita.
17:28May nakita kaming
17:29mga langors ulit
17:30na may kakaibang behavior.
17:33They were
17:34at the ridge
17:35tapos
17:36dinindilaan nila
17:37yung ano,
17:38yung,
17:39yung lupa.
17:40Sa pagkakataon ito,
17:43nasa gilid sila ng bundok
17:45at tila
17:46may tinutuklas sa lupa.
17:48Ang sabi ni Sangay,
17:51ito yung mga langor
17:52na they were
17:53leaking salt
17:54and that's where
17:55they get their minerals
17:56para yung mga buto nila,
17:59matitibay.
18:00Ang diet nila
18:01is usually mga leaves,
18:02mga fruits,
18:04pero
18:04kailangan din nila
18:05ng minerals
18:06para mas malakas
18:07yung kalilang pangatawan.
18:08Yung golden langor,
18:10is I think
18:11one of the most beautiful
18:13langor
18:13na nandun
18:14sa country
18:16na yun,
18:16sa butan.
18:17Kita namin eh.
18:18Kasi parang
18:19golden siya
18:21pero may mga konting
18:22gray-gray
18:23sa katawan
18:23so baka nagko-crossbreed
18:25na raw
18:25itong mga langor
18:27na ito
18:27which
18:28kailangan pa nilang
18:30pag-aralan.
18:31Pinag-aaralan pa
18:33ng mga eksperto
18:34ang lawak
18:35ng hybridization
18:36o pagkakahalong
18:38ng lahi
18:38sa pagitan
18:39ng ibat-ibang uri
18:40ng langor
18:41sa butan.
18:43Pusibleng umanong
18:45dahil ito
18:45sa pagkasira
18:46ng kanyang tirahan
18:47sa pagitan
18:48ng butan
18:49at Assam India.
18:52Bakit na ulit kami
18:54ng area?
18:56Ang traffic.
18:57Tapos
18:58nagtata kami
18:59kung bakit traffic.
19:00Habang papalapit
19:01nang papalapit kami
19:02nakita namin ano
19:04may pamilya
19:06ng elepante
19:07tumatawid
19:08sa karsada
19:08mga wild elephants
19:10you know.
19:11Ang tagal,
19:11siguro more than
19:1230 minutes kami
19:13nandun sa traffic.
19:14nakita mo
19:16yung
19:17yung
19:18attitude
19:19ng mga tagabutan
19:21for the respect
19:22for wildlife.
19:23Bigyan natin ang
19:24wildlife corridors
19:26yung mga animals
19:27to allow the
19:28coexistence of
19:30the community
19:32and the wildlife.
19:34Just protect them
19:35and it will draw
19:39tourists
19:40locally
19:41at saka
19:41around the world
19:42and it will bring
19:43a good economy
19:45pagka ginagawa natin yan.
19:47Tulad na lang
19:47ng butan.
19:48You know,
19:49it's helping
19:49with their economy
19:51when they preserve
19:52their environment.
19:54Sa butan,
19:57pinapatunay nilang
19:58posible ang balanse
19:59sa pagitan ng tao,
20:01kultura,
20:02at kalikasan.
20:04Ako,
20:05si Doc Nielsen Donato.
20:07Ako,
20:07si Doc Fertz Resyo.
20:08Born to be Wild.
20:11Maraming salamat
20:12sa panonood
20:13ng Born to be Wild.
20:14Para sa iba pang kwento
20:16tungkol sa ating kalikasan,
20:17magsubscribe na
20:18sa GMA Public Affairs
20:20YouTube channel.
20:21Maraming salamat
20:22sa panonood
20:23ng Born to be Wild.
20:24Para sa iba pang kwento
20:26tungkol sa ating kalikasan,
20:28magsubscribe na
20:29sa GMA Public Affairs
20:31YouTube channel.
20:32GMAO.
20:32GMAO.
20:33GMAO.
20:33GMAO.
20:33GMAO.
Comments