00:00.
00:00.
00:00.
00:00.
00:00.
00:00.
00:02.
00:06.
00:06.
00:07.
00:07.
00:07.
00:07.
00:07.
00:07.
00:18.
00:19.
00:19.
00:19The washing machine.
00:20Oh, wait, don't you?
00:21Hey, doctor.
00:22Ang takal pa lang ang nagdadide.
00:23Ngayon lang ako naka-experience na gano'n.
00:27Ito ba tahato eh?
00:28Parang once in a lifetime lang.
00:29Kakaka-amazed pa.
00:37Pukunti pa lang ng mga hosts at saka mga journalists na nakakarating dito.
00:49Thousands of these birds.
00:51And dito yan makikita sa Pilipinas.
00:55Mula sa West Philippine Sea.
00:58To Bataha Reefs.
01:00Ito ang 19th Anniversary Special ng Board of the Wild.
01:13Sa gitna ng napakalawak ng solusi.
01:16Narito ang isang mundo.
01:21Ang mundo na hindi basta-bastang nararating.
01:25Malayo sa kabihasnan.
01:33Pangarap ng mga maninisib.
01:35Mula pa sa iba't ibang parte ng mundo.
01:39Sa Tumataha.
01:41Hindi ikaw ang nasusunod.
01:49Pag bucket na gano'n,
01:51ayun pa na yung parapredent na siya tawag na washing machine.
01:55So, may don't data.
01:57Ang tagal pa lang ang nagdatag.
01:59Ngayon, naka po naka-experience na gano'n.
02:02Napaka-delikado.
02:04Kasi ang current dito, very unpredictable.
02:11Pero sa bawat pagsubok, may himalang kapalit.
02:17Karabi!
02:18Ang laki ng manta!
02:20Buti na lang ano.
02:21Kung ito lang magmaba pa lang namin.
02:22Nakita na namin yung manta agad.
02:24It was so fast.
02:25It was good to see one here.
02:28Nice.
02:29Nice work.
02:31Dito, ang malalaki, ay napakalaki.
02:38At ang dapat sana'y kakaunti, ay masagana pa rin.
02:47Pero ang yaman ng tupataha.
02:52Hindi lang sa ilalim ng dagat matatagpuan.
02:59Sa itaas ng dagat.
03:04May mga taong nagpoprotekta dito.
03:09Walang katumbas na sakripisyo.
03:12Pabantayan lang ang nagkukubling yaman.
03:17Walang gagalawa!
03:20Taas lang naman!
03:21May karapatan kayong manahimik.
03:23At anumang sasabihin sa inyo ay maaaring gamitin laban sa inyo.
03:27Ngayon, isasama namin kayo sa aming rinjustisyon.
03:30Ang kanilang dedikasyon,
03:34walang pinipiling panahon.
03:37Dahil ang pinaglalaban nila ay hindi lang bahura.
03:42Ito ang pinakamahalagang yaman ng Pilipinas.
03:50Isang karagatang may kayang bumuhay.
03:53Hindi lang ng mga nilalang dito,
03:55kundi ng mundo.
04:02Tubataha Reefs
04:22Sakay ng isang livaboard vessel.
04:25Sa dagat kami, maninirahan sa loob ng higit isang linggo.
04:30Mula Puerto Princesa Palawan,
04:33bumiyahe kami ng halos labindalwang oras sa dagat
04:36para marating ang gitna ng Sulusi.
04:41Pakay naming sisirin ang Tubataha Reefs Natural Park,
04:46isang UNESCO World Heritage Site.
04:47If you're a diver in the Philippines,
04:50and never been to Tubataha,
04:52parang ano eh, may kulang.
04:56Ang Tubataha Reefs ay may tuturing na
04:59pinakamalaking sanktuaryo
05:00o ligtas na tirahan ng halos
05:03lahat ng lamang dagat na may isip mo.
05:06Kaya para sa Born to be Wild Team,
05:08hindi lang ito simpleng pagsisid
05:11sa pariisong nakatago.
05:13Kung di maging matanyo
05:15para maipakita
05:16ang natatangi at natitirang sanktuaryong
05:20na ibibigay buhay sa karagatan ng buong Pilipinas.
05:27Sa isang taon,
05:30iilang buwan lang ligtas na masisilayo ng tao
05:33ang ganda ng Tubataha.
05:36Lalo na't ang kalaban sa pagpunta rito,
05:40ang nagtataasang alon
05:42at pabago-bagong panahon.
05:45For so many years,
05:47ang dami na namin beses na
05:48inattempt na pumunta sa Tubataha
05:50but could not.
05:52So, cost is number one
05:53and yung distance.
05:57Kinakabahan ako.
05:59Dahil sa malalakas na hangin at ulan,
06:03posibleng kasi kaming pabalikin
06:05kung ito ay mas lumalapa.
06:10Okay,
06:11kung piniti na yun, piniti.
06:17Si Basko, oh.
06:19Ayun!
06:20Pag may mga ganyan, squall yan.
06:23Galing, oh.
06:23Kita mo talaga, oh.
06:24Mamaya, di ba?
06:26Bubuo siya.
06:27Kapag may squall na padating,
06:29kagaya niya,
06:29nakikita natin, oh,
06:30may namubuong mga clouds dyan
06:32tapos may ulan na bumabagsak.
06:35Kita pala yan dito.
06:36Pero nung nalagpasan na namin yan,
06:42bumuha sa amin ang nakatagong paraiso
06:44sa gitna ng napakalawak na karagatan.
06:50Kinabukasan,
06:51Welcome to Tubataha!
06:53I was that excited.
06:55Meron kaming briefing
06:56just to mentally prep yourself
06:59kung ano yung pwede makita,
07:01ano yung pwede i-expect.
07:03Parang feeling ko yung parang
07:04nasaba ka sa gera.
07:13Ang pinaka-importanting bilid,
07:16huwag lalayo sa grupo at divemaster.
07:22Dahil ang ago sa ilalim,
07:24hindi pwedeng pagkatiwalaan.
07:26One, two, three, go!
07:35Pagsisid namin
07:36sa ari-saring isda na agad ang bumungad.
07:42Makulay at puno ng buhay.
07:45Para bang na-teleport ako sa ibang dimensyon.
07:50Sa gitna ng banayan na agos
07:55at malapyestang eksena sa ilalim,
08:03Naamataan namin ang pagdating
08:05ng isa sa mabangis na residente ng karagatan.
08:09Ang mga pating.
08:13Nasa blue na kami.
08:14Medyo may konting kaba ng takot ng konti.
08:20Dahil maliliit pa,
08:21mainit sila sa mata ng malalaking isda
08:24katulad ng iba pang pating.
08:27Mas malakas na parrot,
08:29mas pabor sa kanila.
08:31So sinundan ko yung isang group ng baby sharks.
08:33Andami!
08:34Siguro mga 30 yun, mga baby sharks.
08:37The first time ko nakakita noon
08:39na isang school sila dumaan sa gilid mo.
08:42Dito sa tubata,
08:43nasa dagat sila.
08:45And then you see schools of these sharks
08:48all over.
08:52Pero di ko akalain na ang tagpong yun.
08:57Malalagay pala ako sa alanganin.
09:00Dahil sa isang iglap.
09:08Binaikot-ikot ako ng malalakas na agos o current sa ilalim.
09:23Ang lugar na ito,
09:25sikat sa tawag na washing machine.
09:28Buti na lang nakita ako ni Roy.
09:30Inuwa ka na akong ganyan.
09:32And then samorphous kami.
09:41Ang danging baby sharks.
09:43Isang group ko.
09:44Oo.
09:45Kaso ko, di yun nabal ko.
09:47Pagpaket na gano'n.
09:49Ayun pala yung current tiyatawag na washing machine.
09:56Ang tagal pa lamang nag-detect.
09:58Ngayon lang ako naka-experience na gano'n.
10:00Huwag ka gumating siya.
10:01Habit niya.
10:02Oo.
10:02Okay.
10:04Kinabahan na ba yun dito na?
10:05Saan?
10:08Wash your machine up, guys.
10:11Talagang makikinig ka sa mga sinasabi ng DM mo.
10:15Kasi they know the topography.
10:18They know the place.
10:19They know how Tumataha behaves.
10:23Ang current dito, very unpredictable.
10:26Dumadating tapos nawala.
10:28Kaya doble ingat talaga.
10:31Kakaiba ang pawelcom sa akin ng Tumataha.
10:36Pinakabaman,
10:38hindi naman niya ako binigo sa aking pangarap.
10:45Dahil ang pinakamalalaki at may ilap na nilalang sa ilalim ng karagatan.
10:53Nagpakita.
10:56Makikilala niyo ba ang Big Four ng Tumataha?
11:00Abangan sa susunod na linggo sa 19th Adiversary Special ng Born to be One.
11:07Hindi lahat ng laban kailangan ng armas.
11:11Minsan, ang ipinaglalaban ay isang munting pugad.
11:18May kanlungang dapat sanay nagbibigay buhay.
11:25Ngayon,
11:27nilulunod ng pasura.
11:31At mga pamilyang ang buhay ay nakasalalay sa dagat.
11:36Hindi rin kami makapunta dito sa west natin eh.
11:40Nandiyan yung mga Chinese.
11:42Nangyayari, dito na lang kami nagkakagawa ng isla sa paikot ng isla.
11:45Pati, mga tahimik na bayani.
11:48Nagsama-sama kayo for one purpose,
11:51to tell the world that this is our island.
11:54Nahanda ang lahat isugal para manatiling malaya ang mga islang ito.
12:01Sa gitna ng alon at pangamba.
12:05Ano nga ba ang dunay na ito naglalaban?
12:09Nakita mo na may environmental degradation at coral damage
12:13kasi ang tinatanggi ng China yan.
12:15Punot-dunod ito ay yung pagsasaya na yung dila doon sa lugar.
12:19Ang West Philippine Sea ay higit pa sa isang teritoryo.
12:28Samahan nyo kami sa isang paglalakbay ng pag-asa.
12:33Dalawa?
12:41Sa gitna ng West Philippine Sea,
12:44may isang munting pareiso na halos walang tao.
12:59Pero tahanan na libo-libong ibon.
13:10Protektado ang lugar na ito.
13:15Pero hindi sapat para maprotektahan ang mga naninirahan sa isla.
13:23Dahil ang pinakamalaking kalaban nila
13:31hindi galing sa dagat
13:37kundi sa mundo ng tao.
13:42Walang bahay.
13:44Walang barangay.
13:47Kaya ang tanong,
13:50bakit may basura?
13:59Sa malawak na karagatan,
14:01may mga ibong
14:02hindi nabubuhay ng malayo sa dagat.
14:10Isa na rito ang Sufi Tern.
14:15Isa na rito ang Sufi Tern.
14:19Dagat ang kanilang mundo.
14:24Pero kapag oras ng magpamilya,
14:28kailangan nilang bumalik sa lupa.
14:41Isa sa mga napili nilang nesting site o pugad,
14:45ang isla ng lawak sa West Philippine Sea.
14:51First time pupunta ng Bourne sa Kalayaan Island Group.
14:56Ito yung sasakyan namin.
14:57If you wanna take us two days to get there,
15:00sana maganda yung biyahe namin.
15:07Aabuti ng halos tatlong araw ang paglalayag mula Palawan bago marating ang isla ng lawak.
15:22Malayo man sa kabihasnan.
15:24Isa ito sa pinakamahalagang kanungan ng mga ibon sa kanurang bahagin ng Pilipinas.
15:33O konti pa lang ang mga host at saka mga journalist na nakakarating dito.
15:57Pagbaba pa lang namin,
16:01parang nagkaroon ng sariling pulso ang langit.
16:11Dahil sa libon-libong paktak na sabay-sabay maalpas.
16:19First time to set land here in Rawak Island,
16:23in Lugad Giza.
16:24It really is amazing ha.
16:26Ayan, dyan, dyan.
16:27Ang ibon kahit ganitong oras na mag-aalas 7 na ng gabi.
16:34Sa dinamin-damin na pwedeng makapareha,
16:39parang mo nga ba masasabing siya na ang makakasama mo habang buhay?
16:45Iyan ang hamon sa mga monogamous na sooty turn tuwing mating season.
16:51Sa mundo ng sooty turn,
16:55hindi sapat ang maghanap ng babaeng kapareha.
17:01Kailangan mo rin mapili ang mga lalaking ibon na nagpapakitang gilas.
17:12Sa pamamagitan ng mga tawag at sayaw na, sila lang ang nakakaunawa.
17:25Pero siyempre, hindi magali, may mga karibal din na nakikisiksik at nangugulo.
17:45Sa huli, pag-ibig pa rin ang nagwawagi.
17:53Sir, all year round ba na ganitong kadaming mga ibon dito?
17:58Everyday naman na dito lang din sila.
18:00Ngayon sir, nakakita na rin kami kasi ngayon.
18:02Season na nila na para maitlog.
18:03Pag maitlog kasi sila, kung saan saan lang nila nanginitlog.
18:09Kasama ang Philippine Coast Guard,
18:11maingat naming nilibot ang isla.
18:17Look at the vegetation ha.
18:19Hindi sila lumalaki.
18:21Tapos damo siya na hindi tumataas.
18:26Ito yung ginagawang nest ng sooty terns.
18:30Ingat tayo sa paglakad natin.
18:32You can see, you can hear the terns.
18:37Ang daming nila.
18:38Usually itong mga wild birds,
18:40mas maiksi yung kanilang incubation period para mapisa na,
18:44tapos mabilis din yung development ng chick para makalipad na kagad sila.
18:49Pero sa libon-libong itlog,
18:52hindi lahat mapipisa ito.
18:54Parang may nagpredrate na dito.
18:58Parang tinuka yung itlog niya.
19:01Tapos pa na yung mga insekto.
19:04But look at the measurement of the egg.
19:06It's about almost 6 centimeters.
19:10Basag niya siya.
19:15Sariwa po.
19:18Bukang tinuka.
19:20When it's breeding season,
19:22no time to make the nest.
19:23I just lay my eggs everywhere
19:25to be able to produce this much of birds.
19:29Kailangan mag-adapt sila sa kanilang environment.
19:33Pero hindi itlog ang sunod namin natagpuan.
19:38Kundi isang ibong wala ng ulo.
19:41It's headless.
19:44Hindi kumain ng ulo.
19:46There must be a predator here.
19:56Sa isla ng Lawak.
20:00Sa unang tingin,
20:01mukha itong isang napakalaking kasalang bayan.
20:07Pero hindi romansa ang dahilan.
20:14Survival.
20:17Kapansin-pansin ang mga sooty turn
20:19na sabay-sabay nagliligawan at nagpaparami.
20:24Pero hindi ito nagkataon lang.
20:28Mas pinili nila mga itlog ng sama-sama.
20:32Para itaboy ang nagbabalak
20:35na manginain sa mga itlog at sisiyo nila.
20:38Ang mukhang mass wedding sa isla,
20:41isa palang survival strategy.
20:45Na tinatawag na colonial nesting.
20:52Pero may mas malaking banta pa raw
20:55na hindi kayang takasan ng mga ibon.
20:58Ang Super El Niño.
21:01Tuwing tangkaling tapat,
21:04sobrang tindi ang init sa isla.
21:07Kapag tag-ulan,
21:08malakas na hangin at alon naman ang kanilang kalaban.
21:14Yung nakita namin sa lawak during 2023,
21:17we have the El Niño during that time.
21:20But we visited October.
21:22They're still breeding.
21:23So marami pa rin active nests.
21:25Out of the almost 4,000 active nests,
21:29mga 300 yung nests na sira na yung mga itlog ba.
21:33So mga 3% of those nest eggs
21:36or kanang hindi na siya pwedeng ma-breed.
21:39Ang effect siguro ang ship lang ng breeding period for now.
21:43Tuwing may El Niño,
21:46humiinit ang dagat.
21:48Kumakaunti ang mga maliliit na organismong
21:52pinagbumulan ng buhay.
21:53Kapag kumunta ito,
21:55kumakaunti rin ang maliliit na isda.
21:58At kapag walang isda,
22:01walang maipakain ang mga magulang sa kanilang sisiw.
22:07Sa maliit na islang ito,
22:10magigita ang mga sugat ng mas malalaking karagatan.
22:15Dahil kahit sa pinakmalayang sulok,
22:18maabot ang bakas ng tao.
22:21Ang laban para sa West Philippine Sea,
22:24hindi lang tungkol sa kanino ang teritoryo,
22:27hindi kung paano natin propotektahan
22:31ang mabuhay na umaasa rito.
22:37Ako si Doc Wilson Donato.
22:40Ako si Doc Furtz Resyo,
22:42Born to be Wild.
22:46Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
22:49Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
22:52mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
22:56Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
22:59Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
23:03mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
23:07Maraming salamat sa panonood ng whoo.
23:07Ga-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a.
