00:00At first, very skeptic ako sa gagawin natin yung experiment.
00:30This is very exciting because this is the first time that we're going to use AI
00:36with the wildlife that we have documented.
00:39Titulad ng ibang palaka na naglalabasan tuwing tag-ulan.
00:44Halos hindi na raw marinig ang huni ng critically endangered na gigantes limestone frog.
00:52Tapos titig naman yung pattern, yung mga juvenile, iba yung pattern niya sa adults.
01:00Samantala, kilalang tirahan ng mga saltwater at Philippine crocodile ang likawasan marsh.
01:10Ang nawag na itong lugar, siguro yung mga 3-kilometer radius.
01:14Pero ang lumulutan, usap-usapan, ang nagpapakita o mano na pagali o puting buhaya.
01:21Talagang puting-puting na talagang walang kulay ng brown.
01:24Siyempre, yung kanyang mata ay mapula.
01:31Wala pa rin katumbas na marinig at makita ang mga hayop sa natural nitong tahanan.
01:36Hindi rin itong mabibigyan ng buhay at kulay ng artificial intelligence kung hindi ito naunang naidokumento ng ating mga eksperto.
01:46Pagpatak ng ulan, may munting nila lang na gumigising.
02:07At kasabay ng pagtila nito, sumasabay sa hangin ang kanilang alingaw-ngaw.
02:15Pero hindi lahat ng palaka sa gubat humuhuni.
02:28Dahil may ilang uri na tila, nanganib na.
02:32At maaring hindi na muling marinig pa.
02:36Sa tulong ng artificial intelligence o AI, susubukan natin bigyan ng kulay at boses.
02:42Ang mga gigantes limestone frog.
02:58Para sa mga palaka, good weather ito para magparami.
03:03Kapag basa ang paligid, isa-isa itong naglalabasan sa bato,
03:08dahon, at puno.
03:17Makikitang lumulobo ang kanilang vocal sac sa paghuni.
03:23Paraan nila ito para maghanap ng magiging kapareha.
03:27Pero di tulad ng ibang palaka na naglalabasan tuwing tagulan.
03:40Halos hindi raw marinig ang huni ng critically endangered na gigantes limestone frog
03:47dahil paubos na ang kanilang lahi.
03:57Ang mga palaka ay bioindicators ng ating kapaligiran.
04:01Ibig sabihin, kapag marami ang endemic at native na species ng palaka sa kagubatan,
04:09malinis ang kapaligiran.
04:10Pero paano na lang kung naglalaho na ang kanilang huni?
04:25Tulad ng gigantes limestone frog na nasa South Gigantes Island sa Iloilo lang makikita.
04:31Dati ko na itong pinuntahan sa Iloilo taong 2017.
04:44Ang palakang ito, critically endangered o nanganganib ng mawala sa wild.
04:49Bukod dito, kakaunti pa lang ang pag-aaral sa kanila.
04:56Napaka-sensitive nila.
04:58Imaginin mo kung wala yung forest, masira yung mga limestone cars.
05:02Dahil sa kung anumang dahilan, either quarrying yan,
05:06or pag-quarry sa cement, or pollution, climate change,
05:11eh madali talaga silang maapektuhan.
05:13And kakaunti pa lang kasi talaga yung knowledge natin on the ecology,
05:17lalo na yung life history.
05:20Ito yung mga areas na dapat talaga natin tutukan na rin pag-aralan.
05:25Gamit ang artificial intelligence at sa tulong ng eksperto,
05:30maaaring na raw mabuo ang itsura ng mga pigirang makikitang mga palaka.
05:36Gamit ang AI, susubukan natin i-generate yung eksaktong morphology
05:41ng mga wildlife na maaaring nang maubos.
05:44Kasama ang isang AI prompter na si Arlene na isang freelance content creator
05:51at herpetologist na si Dr. Arving Jesmos,
05:55susubukan namin gumawa ng AI version ng gigantes limestone frog.
06:00This is very exciting because this is the first time that we're going to use AI with the wildlife that we have documented.
06:09And syempre, yung limestone frog, yun yung napili namin.
06:13Kasi diba parang it needs more push para makilala ng mga tao.
06:18Ayon kay Arlene, ito ang unang beses niyang gumawa ng AI ng hayop.
06:24Mahirap po siya dahil po napaka-unti yung resources sa internet.
06:29Unti na lang po yung mga images at mga videos po.
06:32For me po yung pinakamahirap po is yung hayop, especially po if endangered wildlife po.
06:38So, let's see kung anong magagawa mo base dun sa mga materials na binigay namin sa inyo para pag-aralan mo.
06:46Yes bro, kayo po.
06:47Mga ilang minutes mo ito magagawa?
06:4915 to 30 minutes.
06:5115 to 30 minutes.
06:52Wow.
06:53Actually, na-excite nga ako eh. So, let's do it. Let's do it.
06:59Almost finished.
07:00Stay.
07:01Gamit ang detalye mula sa video na nakuna ng Born to be Wild at maging sa description ng mga pag-aaral ng saintipiko,
07:12inabot ng halos tatlong subok o prompt para makuha ang itsura at habitat ng palaka.
07:24Meron na?
07:31Oh, wow. That's amazing.
07:41So, yung mga details ba na nakuha ni Arlene?
07:46Well, based kung ano yung knowledge natin sa morphology, nakuha nito, nitong rendering ng species.
07:55And actually, this is excellent.
07:57Pati yung form niya sa wild, no?
08:03Kung ano yung itsura niya sa wild.
08:05And of course, yung habitat na.
08:06Wow.
08:07Mukhang accurate actually yung rendition niya, no?
08:10So, pwede siya siya magamit for, you know, I guess for scientific studies.
08:14Ang maganda dito yung texture ng kanyang skin, no?
08:18Nakuha siya.
08:19And of course, yung coloration pattern, no?
08:21Yung may mga bands, sa paa, sa kamay, nakuha siya.
08:27Pati yung mata niya, yung typical na platy mantis ito, eh, no?
08:31Na nakuha siya.
08:32Siguro yung paa lang may need some work dahil may mga nakaangat na ganon.
08:37Hindi talaga siya nakalapat, no?
08:39Wow!
08:52That's amazing!
08:54Ang galeng!
08:59Isa sa kakaibang katangian ng palakang ito, wala silang tadpole stage.
09:04Paglabas nito sa itlog, isa na agad itong palaka o froglet.
09:11Maging galaw at huni ng palaka, hindi pinalagpas ng AI.
09:17Actually, yun yung maganda sa ganitong tool, dahil marami kang aspeto sa science na pwede mag-aralan.
09:30Ang tawag sa ganito ay kinematics, yung mga movements, no?
09:34Bihira mag-aralan ito, eh.
09:35Bihira mag-aralan ito, eh.
09:36Parang muling nabuhay at dumami ang mga limestone frog dahil sa AI.
09:53Nakita ko yung advantage nitong AI technology, ano?
09:56Dahil using this one with the wildlife na pinag-aaralan natin at ang mga scientists,
10:06it can help in the conservation.
10:08Dahil mas lalong maintindihan at makikita nila ang ganda ng ating mga endemics.
10:14May mga possibility rin na ganon, ya-abuse yung tool, yung AI.
10:21Hanggat nun dyan yung information, pwede naman natin i-compare kung ano yung scientific and valid information
10:29versus AI generated.
10:32I'm sure meron pa rin tayong mga safeguards.
10:34Pero, siyempre, there's more!
10:37Wow!
10:44Parang ano ako dyan, ah, superhero.
10:47Dito, halata akong ano.
10:50Halata akong iba yung texture ng ano, no, ng body.
10:55Pero, it's nice.
11:01Mahirap man silang makita sa wild, itong ganitong teknolohiya ay makagamit
11:06sa digital memory, lalo na kung dumating ang panahon na hindi na natin sila makikita.
11:13Kaya maging aral ito sa atin na noon.
11:15At huwag na natin hintayin pa na umabot sila
11:18na maging digital memory na lang ang mga wildlife natin.
11:23Sa panahon ngayon, makapangyarihan ang teknolohiya.
11:27Kaya nang makalikha ng imahe na mga hayop na pwedeng maging daan
11:32para higit itong mapangalagaan.
11:34Lalo na't, wala pa rin katumbas ang marining ang kanilang natural na humi
11:41sa mga kuweba at kagubatan.
11:47Sa ligawasan marsh.
12:00Hindi raw pangaraniwang buwaya ang nagpapakita.
12:02Kulay puti at mapapula ang mga mata.
12:06Paniwala nila, galing umano ito sa kanilang mga ninuno.
12:11Minsan, makita mo may kwintas na yelo.
12:17May yelo sa liig.
12:19Tapos mayroong puti.
12:21Ganyan sila.
12:22Hindi siya maputi lang, patalagang puting-puti na talagang walang kulay ng brown.
12:27Siyempre yung kanyang mata ay mapula.
12:30Sa tulong ng Artificial Intelligence,
12:33susubukan naming bigyan ng buhay ang pinaniniwala ang puting buwaya ng ligawasan.
12:39Pinakamalaking peatland o latian sa Pilipinas ang ligawasan marsh.
12:56Kaya paborito itong stopover ng mga migratory bird,
13:00gaya ng black-necked stilt bird.
13:03Habang ang mga residente,
13:10abala sa kanila paging isda.
13:12Mga tilapia na kukuha nila dito,
13:15medyo maliit pa daw ito.
13:17Depende rin sa panguli nila.
13:19At saka yung taruk.
13:21Lahat yung yan, galing lang dito sa ligawasan marsh.
13:25Pero hindi lang mga ibon at isda ang naninirakan sa ligawasan marsh.
13:33Nakatera rin dito ang mga saltwater at Philippine crocodile.
13:40Dagdag pa ng mga matatandang residente,
13:44gaya ni By Rumina Pendaton Alley,
13:47hindi lang dalawang uri ng buwaya ang naririto.
13:51Dahil mayroon din daw nagpapakita na puting buwaya.
13:56Sa tulong ng Artificial Intelligence,
14:02susubukan naming bigyan ng buhay
14:04ang pinaniniwala ang puting buwaya ng ligawasan.
14:08So, yun pong belief dito sa ligawasan mo.
14:11Meron kasi madipang karinoang buwaya sa amin.
14:13Ano yung ibig sabihin ng pagkakita?
14:14Yung Guardian ng Mars.
14:15Minsan, makita mo may kwintas na yelo.
14:21May yelo sa liig.
14:23Tapos mayroong puti.
14:25Ganyan sila.
14:26Kung may market day, pumapanhikyan sila.
14:30Pansin namin na walang mga chinelas, nakasalakot.
14:34Okay, as humans.
14:36As humans sila.
14:37Pagali ang tawag sa mga taga Maguindanao sa puting buwaya.
14:41Ibig sabihin, kami lang ito sa kanilang mga ninuno.
14:46Kaya malaki ang respeto nila sa pagali.
14:49Susubukan kong kilalanin ang pagali o puting buwaya.
14:55Lawak na itong lugar, siguro yung mga 3km radius itong area.
15:05Na-covered nyo itong mga lawat ng dotus.
15:08Hindi nyo na-expect.
15:09Kasi pag sinabi mo yung marsh, parang mga bakawan.
15:13Usually yung mga nalimito natin.
15:15Full of water leaves.
15:17Some migratory birds, they're still here.
15:19Pero, ang lumulutang na usap-usapan,
15:23ang nagpapakita umano na puting buwaya.
15:27Wala pa raw nakukuna na larawan ito.
15:31Basa sa paglarawan ng mga residente,
15:34mas malaki sa tao at kulay puti.
15:37Ayon kay Dr. John Tabora,
15:40isang crocodile researcher mula sa University of Southern Mindanao,
15:43nakita na raw niya ang puting buwaya.
15:46Hindi siya maputi lang, pat talagang puting-puti,
15:49na talagang walang kulay ng brown.
15:51Siyempre, yung kanyang mata ay mapula.
15:54Dahil nga sa walang melanin,
15:58nakikita yung parang blood vessels sa kanyang mata.
16:01Kahit na nasa ilalim siya ng tubig na maraming lumot,
16:04nakikita mo pa rin.
16:05Pusible naman daw sa mga buwaya ang maging kulay puti.
16:09Albino crocodile ang tawag sa ganitong itsura ng mga buwaya.
16:13Yung albino crocodile, tutu po yan.
16:16That is really existing among crocodiles and even other vertebrates.
16:22Tutu po yan na nagkakaroon po ng albino na crocodile.
16:24Ako ay nakakita personally ng isang albino crocodile.
16:28Nakita niya raw ang albino crocodile sa isang crocodile farm sa Davao City noong 2008.
16:35Mula noon, wala na raw naitalang puting buwaya sa Mindanao.
16:40Kung sa iba, advantage ang pagiging maputi,
16:44hindi para sa mga albino crocodile.
16:47Kung eto po'y nasa wild,
16:50ang perspective naman po namin yan,
16:52ang isang albino crocodile ay mahirap po na mag-survive sa wild.
16:56Dahil ang number one, madali siya makikita ng kanyang predator.
17:00Pagka maliit pa kasi yung mga crocodile,
17:02hindi sila predator, prey pa sila.
17:04Dagdag pa ni Dr. Jerome Montemayor, isang peatland expert at director ng ASEAN Center for Biodiversity.
17:12Espesyal ang ligawasan marsh para sa mga buhay ilang, gaya ng mga buwaya at ibon.
17:18Yung kanyang characteristics na magsipsip ng organic matter,
17:24aka carbons, na ini-store niya sa loob ng pitlands.
17:29So kung may imagine nyo sa bahay, meron kayong palanggana.
17:32May tubig siya sa ibabaw.
17:34Punoon nyo ng tubig, tapos lagyan nyo ng mga dahong na bubulok.
17:38Papansin nyo, matagal bago sila mabulok pag nado sila sa ilalim ng tubig.
17:42Kung magpapatuloy raw ang matinding pag-init sa mundo,
17:46posibleng matuyo at masunog ang buong ligawasan marsh ayon sa mga eksperto.
17:52Dahil umano ito sa methane gas,
17:55mula sa naimbak na nabubulok na halaman at patay na hayop sa ilalim ng tubig.
18:00Sa ligawasan marsh, dahil pitlan siya, masusunog yung mga vegetation sa taas,
18:06damo, halaman, at kung ano pa mang greens na makatagpaon doon pag natuyo yun,
18:12pwedeng masunog.
18:13Pero ano yung nasa ilalim?
18:15Lahat yun ay flammable.
18:17So pag nasunog yan nasa ibabaw, susuot yung apoy,
18:22yung mga ningas, yung mga bagas sa ilalim,
18:25at kakalat siya sa ilalim.
18:27Hindi mo na makikita ngayon kung nasaan sila.
18:30Kapag ito'y nasunog, sila ang unang maapektuhan.
18:33Yung haze, yung usok,
18:36ay maka-apekto sa kalusugan ng napakaraming tao doon sa paligid.
18:40Bukod doon, yung biodiversity,
18:44yung mga iba't ibang anyong buhay na nandoon,
18:47at yung kabuhayan ng mga tao sa paligid ng ligawasan marsh,
18:51lahat yan damay-damay ang masisiran.
18:54Ang magandang, may isa ilalim siya sa isang batas na nagpoprotekta sa kanya
18:59bilang isang protected area,
19:01na pakikinabangan hindi lang ng mga probinsya, munisipyo
19:06na nakakasakop sa ligawasan marsh,
19:09kundi ng buong Mindanao, ng buong Pilipinas, at ng buong mundo.
19:12Hindi man namin makakaharap ang puting buwaya,
19:15binigang buhay naman ito ni Norman.
19:18Ang dapat natin tandaan is, yung AI-generated videos
19:22is something na representation lang.
19:26It's more of something na para mag-visualize lang.
19:30Binisita rin niya ang isang rescue center para makakita ng aktual na buwaya.
19:35Iba yung pakiramdam, iba yung tagitaw, yung feel na yung nasa harapan mo na mismo, yung crocodile.
19:45Sa artificial intelligence, hindi lahat ay perfecto.
19:48Pero ang sigurado, kapag dapat natiling protektado ang lugar
19:53gaya ng ligawasan marsh,
19:55hindi na kakailanganin ang AI
19:58para bigang buhay ang mga kwento tungkol sa puting buwaya.
20:03Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:06Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:09mag-subscribe na sa GME Public Affairs YouTube channel.
Comments