00:00Mayroong Nobyembre, mahigit isang libot walong daang istorya na ang aming naibahagi.
00:14Mula sa pinakaliblib na sulok ng kagubatan, hanggang sa maalon at malalim na karagatan.
00:22Hatid namin ang mga kwento ng kalikasan at ibat-ibang buhay ilang.
00:35Dahil teritorial ang mga crocodiles, gaagawa sila sa teritory, sa pagkain.
00:44Ayan na yun, walang dala. Lahat ng pagod na ito para sa ating haring agila.
00:51Sa 18 years ng Born to be Wild, kilalanin ang dalawang matatapang ng buhay ilang.
00:58Na handang umatake, maprotektahan lang ang kanilang teritoryo at lahi.
01:08Agresibo man ang kanilang paghugali, pero ang kanilang bilang patuloy na nanganganib.
01:21Sa kanilang makulay na kultura,
01:34malalim din ang kanilang pignayan sa mga dambuhalang hari ng kanilang karagatan.
01:39Pero kung dati, sa tuwing gabi lang ito nagpaparamdam,
01:50tila nag-iba na raw ang panahon.
01:57Dahil sa sunod-sunod na pag-atake nito,
01:59at pag-abang umano, maging sa kabahayan ng mga tao.
02:19Sa pinakamalalayong isla,
02:23tahimik na naninirahan ng iba't ibang nilalang.
02:25Sa tawi-tawi,
02:31ang mga hayop o manorito,
02:33hindi basta-basta,
02:34mahahanap sa ibang parte ng Pilipinas.
02:40Malaya raw nitong nagagawa ang kanilang misyon.
02:45Dahil sa kanilang matatag na populasyon.
02:47Taong 2009,
02:57ang unang naidokumento ang pag-atake ng isa sa pinakamabangis na apex predator
03:02ng langoyan tawi-tawi.
03:05Ang Indo-Pacific Crocodile o Buwaya.
03:08Isa sa mga pinakahalagahang nilalang
03:17sa mga ilog at dalampasiga ng tawi-tawi ang mga buwaya.
03:30Nakakakita na dito ng mga buwaya,
03:32dito lang sa riverbed.
03:33Pero dahil kakaulan lang ngayon,
03:34nagpansin natin yung tubig medyo murky,
03:38maputek, brownish.
03:40So mahirap natin ma-detect yung mga crocodiles.
03:42But on a clear day,
03:43meron daw mga resident crocodiles.
03:49Itinuturing ito na ninuno o lolo at lola
03:53na mga residente rito.
03:54May pamahiin din po na itong buwaya na ito,
03:58tinatawag ng karamihan na apo
04:00o mga ancestor.
04:03Yun po ang paniniwala.
04:04Kaya malaya itong makikita
04:06na nagpapainit o nagbabask.
04:10Paraan nila ito para tunawin ang kanilang kinain.
04:17Kadalasan sa mga bakawan ito naglalagi.
04:22Binabantayan ang kanilang teritoryo.
04:24Dahil teritoryo ang mga crocodiles.
04:28And since maliit lang siya,
04:29kaagawa sila sa teritory, sa pagkain.
04:31Yung iba siguro naghahanap ng paraan
04:33para kumanap ng pagkain sa ibang lugar.
04:36Ang buwayang ito,
04:39tila may ibang pakay.
04:42Sa halip na gabi pa,
04:43ang kanyang pagkain,
04:46tila napaaga itong nabutom.
04:50Hanap niya ngayon ay umagahan.
04:57Mula sa bakawan,
04:59dahan-dahan siyang lumalangoy
05:01papuntang dagat
05:02para makatsyempo ng pagkain.
05:06Nagpapalutang-lutang
05:07na parabang may inaabangan.
05:12At nang makita niyang may paparating,
05:16bigla itong tumubog.
05:19Pero nang malapit na
05:25ang inaabangang bangka,
05:28bigla itong mangat.
05:31At sinundan ito.
05:45Hanggang sa naabot niya
05:46ang lugar kung saan siya aatake.
05:49sa mga tabahayan.
06:00Ayan.
06:00Sa mata ng buhaya,
06:12parte pa rin tayo
06:13ng kanilang teritoryo.
06:16Ang hindi nito alam,
06:17lumiliit na
06:18ang kanilang espasyo.
06:21At oras na
06:22magkasalubong
06:23ang landas ng tao at buhaya.
06:25Sino
06:26ang mabubuhay?
06:35Kung dati,
06:36malayang nakakagalaw
06:38ang mga itinuturing
06:39na ninuno
06:39o lolo at lola
06:42ng mga residente
06:43sa tawi-tawi.
06:44Ngayon,
06:45dumadalas na raw
06:46ang inkwentro nito
06:47sa mga tao.
06:50Sa katunayan,
06:52aabot na raw
06:52sa 35 tao
06:54ang naitalang
06:55nakagat nito
06:56mula 2009.
06:58Ang manging isda
07:00sa tandubas
07:01na si Alvin
07:01nakipagbunuraw
07:03sa buhaya
07:03ng halos 10 minuto
07:05sa tubig.
07:10Kuya,
07:11salam alaykum.
07:11Alaykum salam.
07:13Ayan.
07:14Namamana ka ng isda,
07:15ayun ang hanabuhay mo.
07:22Dito na lang?
07:23Ah,
07:23mababaw lang.
07:24Ah,
07:24mababaw lang.
07:25Na,
07:25pinaragan ni Binu
07:26ako in a cowt.
07:27So,
07:28unang kang kinagad
07:28dito sa braso.
07:29Maka ano,
07:30kupitundam ito
07:31yakiketi
07:31pasaw nangge ya.
07:33Mangan.
07:34Ah,
07:34dalawang beses kang kinagat.
07:36Isa dito
07:37at saka
07:37isa dito sa paa.
07:39Ito yung kamay niya,
07:40nakalabas pa yung
07:40condiles dito.
07:41Tapos parang
07:42may nginig pa ng konti.
07:43Ano?
07:43Ito,
07:43uncontrolled shivering.
07:47Nasa 10 feet daw
07:48ang buhaya
07:49na kanyang nakaharap.
07:51Dito ka dinala sa...
07:52Ah,
07:52dito na lang.
07:52Dito na yung...
07:53So,
07:54parang yung kagat?
07:55Nandito yung ulo?
07:56Dito na.
07:57Dito na yung
07:58buha na yan.
07:59Ilembo na ko eh,
08:00na batin na matay na ko.
08:01Okay.
08:01Ang sabi na ko,
08:04kapag umatake ang buhaya,
08:08hindi nito binibitawan
08:09ang kanyang biktima.
08:12May pagkakataon na
08:14lulunuri niya ito
08:15hanggang sa mamatay.
08:17Pero minsan,
08:19idinadaan nito
08:20sa isang death roll.
08:23Kung saan,
08:24magpapaikot-ikot
08:25ang buhaya
08:26hanggang sa
08:27mabalian
08:28ang kanyang biktima.
08:32Pinakita sa akin ni Alvin
08:34ng x-ray
08:34ng kanyang kamay.
08:37Bali pala yung
08:38kanyang radio
08:39soul na.
08:40Nilagyan ng bakal
08:41sa labas.
08:42Ito yung kaputol.
08:44Tsaka,
08:45ito yung isa.
08:46Ito yung naputol,
08:47yung lumabas.
08:49So,
08:49nagkaroon na siya
08:50ng callous formation.
08:52Kahit ganito
08:52ang sinapit ni Alvin,
08:54hindi raw siya galit
08:55sa buhaya.
08:56Hindi ka galit.
08:58Bakit?
08:59Napasamang
08:59yabono ko.
09:00Muno ako.
09:02Nabalian man siya
09:03sa pakipagbunong
09:04sa buhaya,
09:05babalik pa rin daw siya
09:06sa dagat
09:07para mang isda.
09:11Aabod daw
09:12sa apat na munisipyo
09:13na ang naitalang
09:14tirahan o manong
09:15ng mga Indo-Pacific
09:16crocodiles
09:17sa tawi-tawi.
09:20So,
09:20dito sa magsagaw,
09:22ayan ang
09:22karaniwa
09:23na nire-report
09:24ng mga locals dito.
09:25Minsan,
09:26mula dito
09:26sa isang
09:27lawa na ito,
09:28around 8 of them.
09:29And who knows,
09:30baka nag-multiply na sila
09:32and there are more.
09:36Ayan,
09:37ganun yan,
09:37galaw-galaw.
09:41Ay,
09:42kumagalaw nga dun ha.
09:46Usually kasi
09:47yung mga crocodiles,
09:48kapag
09:49nasa ilalimang tubig,
09:50nakalabas lang
09:51yung mata nila.
09:52Maya-maya pa,
09:54lumutang
09:55ang isang
09:56batang buhaya.
09:58Ayan o,
09:58maliit pa,
10:02baby pa.
10:04Meron din po tayong
10:05three main factors
10:07kung bakit tayo
10:08nagkakaroon
10:09ng human-procodile conflict.
10:10Nandyan po yung ating
10:11territoriality,
10:13breeding season,
10:14and time of the day.
10:15So,
10:15sa territoriality po,
10:17yung mga crocodiles po natin,
10:18kahit bata pa po yan
10:19o mga maliliit pa lang po sila,
10:21mga hatchlings,
10:22yearlings,
10:23naghahanap na po yan
10:23ang areas
10:24kung saan sila pwede magtabo
10:25or mag-establish
10:26na kanilang territories.
10:27Sa dinami-rami
10:41ng ibon
10:42sa kagubatan,
10:45chapat daw
10:46kapag ang ibong nito
10:47ang nasilayan.
10:49Sir,
10:52dito pa sir,
10:52dito pa sir.
10:53Oh my gosh!
10:56Digit pitong libong
10:57ektarya ng gubat
10:58ang teritoryo
10:59ng kada pamilya
11:01ng Philippine Eagle.
11:03Sa lawak nito,
11:04susubukan naming
11:05makita ang pugad
11:07ng isang pamilya
11:08ng agila
11:08sa Maragusan,
11:09Davao de Oro.
11:10Itinuturing na ancestral domain
11:23na mga katutubong
11:25mansaka
11:26ang bundok
11:27ng kandalaga.
11:30Sinusulong din
11:31na maging critical habitat ito
11:34dahil sa
11:34angking likas
11:35na yaman nito.
11:36Taong 1990
11:38nang unang
11:39namataan daw
11:40ang mag-asawang
11:41agila rito.
11:43Pero,
11:44palaisipan
11:44ng mga eksperto
11:45kung nasaan
11:46ang pugad nito.
11:48Today,
11:49we will start
11:49climbing the mountains
11:51para mawitness
11:52natin
11:52yung pagtatag
11:54sa Philippine Eagle
11:55dito sa Maragusan.
11:57Before that,
11:58kailangan natin
11:59mag-ritual.
12:00Parang ito'y
12:01sign ng
12:02pagbibigay
12:02paalam,
12:04pag-akit
12:04ng bundok
12:05para maging
12:06safe tayo
12:08at saka
12:08yung mga hiniling
12:10natin makita
12:10ay matulungan
12:12tayong makita.
12:13Yes!
12:14Oh!
12:15Yes!
12:16Kaya nakauro
12:17nilang
12:18pagbibinta.
12:20Yesin nila
12:20Totod,
12:21salamat,
12:22salamat.
12:23We are going
12:24with high spirits
12:25and sana
12:26maging successful
12:27ng ating
12:28goal dito.
12:29Unang beses
12:33natin
12:33sumama
12:34para
12:34makapaglagay
12:35ng GPS
12:36sa mga
12:36agila.
12:38Kaya
12:38sa aming
12:39pag-akyat,
12:40matarikman
12:41at malayo.
12:43Bitbit natin
12:44ang pag-asa
12:45na magawa ito.
12:47Aabutin
12:48daw
12:48ng halos
12:49dalawang
12:49oras
12:50bago
12:50namin
12:50marating
12:51ang
12:51observation
12:52post
12:52kung saan
12:53namin
12:53aabangan
12:54ang mga
12:55agila.
12:55Lahat
12:59ng pagod
12:59na ito
12:59para
13:01sa ating
13:02haring
13:02agila
13:03Philippine
13:04Eagle
13:04patuloy
13:06nating
13:06pro-protectahan
13:08pag-aaralan
13:09para
13:10lalong
13:11mag-survive
13:12siya.
13:16Kasama
13:17namin
13:18ang grupo
13:18ng isa
13:19sa senior
13:20biologist
13:21ng Philippine
13:21Eagle
13:22Foundation
13:22or
13:23PEF
13:24si Ron.
13:26Sa visa
13:27ng
13:27gratuitous
13:28permit
13:28mula
13:29sa
13:29DNR
13:30pinapayagan
13:31ang PEF
13:32na magtag
13:33o maglagay
13:34ng GPS
13:34tracker
13:35sa katawan
13:36ng
13:36agila.
13:37Paraan nila
13:38ito
13:38para
13:39mamonitor
13:39at
13:40mapag-aralan
13:41ang galaw
13:41at teritoryo
13:42ng
13:43ma-agila.
13:45Buti na lang
13:45ondo
13:48Ron!
13:50You made it!
13:52Lalo ko
13:52malayo pa.
13:55Finally!
13:56Hi Doc!
13:57Hi Doc!
13:58Kamusta naman
14:00kayo?
14:00Okay lang!
14:01Things are good?
14:02Ay gano'n!
14:03Dalawa sila!
14:04Sinasanay rin nila
14:06ang mga forest guard
14:07at LGU
14:08para maging katuwang
14:09nila sa monitoring
14:10at pag-aaral
14:11ng mga agila
14:12sa wild.
14:13Dito na ginagawa
14:14yung observation.
14:16Dito na yung
14:20penstone.
14:21Napakahalaga
14:22na makita natin
14:23ang lugar
14:24kung saan namumugad
14:25ang Philippine Eagles.
14:26Napakahalaga
14:27na makita natin
14:28ang lugar kung saan namumugad
14:29ang Philippine Eagles.
14:31Ang Philippine Eagles
14:32ay very loyal
14:33sa kanilang mga
14:34nesting sites.
14:35In fact, itong mga
14:36nest sites ay
14:37ancient
14:38or mga matatanda
14:39na mga
14:40nesting sites.
14:41Paulit-ulit itong
14:42ginagamit
14:43ng mga Philippine Eagles
14:44across generation.
14:46At kapag hindi mo sila
14:47naprotektahan,
14:48dyan din sila
14:49pwedeng barilin
14:50at hulihin ng mga tao.
14:51Ang Philippine Eagles
14:52kasi ay very dependent
14:53sa nesting site
14:54para ma-produce
14:55ang mga susunod
14:56na lahi
14:57ng Philippine Eagles.
14:58Hopefully,
14:59malagyan ng
15:00GPS tracker
15:01ang bawat
15:02inakay na mabuo
15:03para masubaybayan natin
15:05siya at
15:06maprotektahan natin.
15:07Pero magtagumpay
15:08kaya kami
15:09sa aming mission?
15:21Pina-rinig kami
15:23mga
15:24ibon
15:25yung tariktik
15:26hornbill.
15:27Minsan,
15:28itong mga ibon nito
15:29mga warning nito
15:31eh,
15:32allies.
15:33Nag-iingis sila
15:34pagka papalapit na
15:35yung Philippine Eagles.
15:36Maya-maya pa,
15:38ang aming naispatan
15:40hindi na tariktik
15:42hindi
15:43ang inaasam naming
15:45agila.
15:46Nasa'yo baba na puno
15:48tapos
15:49kita mo yung dock
15:51yung isang puno doon.
16:16Mula sa aming pwesto,
16:32inaalan nila
16:33ito ang inang agila
16:35hanggang sa
16:37dahang-dahang itong
16:39humarap sa amin.
16:40Mula sa amin.
16:45Oh my gosh!
16:46We got it!
16:47Swerte tayo
16:48dahil
16:49first day pa lang natin
16:51eh
16:52naspata natin
16:54yung Philippine Eagle, ano?
16:55Ito yung nanay daw, ano?
16:57yun yung anak
16:58nandun
16:59hahatiran niya
17:01ng pag-gayan
17:02kung meron siyang nakuha.
17:03The big question is
17:05ano yung pray niya?
17:07Kahit umaambon
17:09steady lang siya.
17:10Ang ganda ng prayer niya.
17:12Ang lapad ng dikod.
17:17So majestic
17:19na Philippine Eagle.
17:24Sa Pilipinas,
17:25mayroong dalawang daang pares
17:27ng Philippine Eagle
17:28na naitala sa Mindanao
17:30ayon sa pag-aaral
17:31noong 2023.
17:33Kaya nananatiling
17:35critically endangered
17:36ang Philippine Eagle.
17:40Dito sa Mount Kandalaga
17:41na-discover
17:42ang isang pamilya
17:43ng Philippine Eagles.
17:45It's a new record.
17:46For the first time,
17:48finally nakita natin
17:49yung pugad.
17:50Matagal din panahon
17:51na nakikita
17:52ang mga lumilipad na agila
17:54pero ngayon lang
17:55Abril
17:56ng 2025
17:57finally
17:58nakita
17:59ang pugad
18:00at meron itong laman
18:02na isang
18:03inakain.
18:04Isa ito
18:05sa pinakabagong
18:06nest site
18:07na kanilang natuntun.
18:12Sana
18:13malure na natin
18:14sa trap yung anak
18:15at malagyan natin
18:16ng transmitter.
18:17Sa kabila
18:19ng nakakaalarmang
18:20banta
18:21sa pagkaubos
18:22ng mga agila
18:23May poging
18:32na wiling
18:33mag-donate
18:34ng kanyang
18:35similya
18:36para maparami
18:37ang kanilang lahi.
18:38May tuturing
18:39na celebrity
18:40na itong
18:41si Vigo.
18:42E pano ba
18:43naman
18:44ang larawan
18:45niya
18:46ay makikita
18:47sa bagong
18:481,000 pesos
18:49ngayon.
18:50Pero
18:51ang kanyang
18:52one and only love
18:53hindi isang
18:54agila
18:55kundi
18:56ang caretaker
18:57na si Dominic.
18:58Maging
18:59successful
19:00kaya
19:01ang pagpaparami
19:02ni Vigo
19:03ng kanyang lahi.
19:04Abangan
19:05sa susunod na linggo.
19:07Abangan
19:08sa susunod na linggo
19:09Sa isang maliit
19:10na isla
19:11may 6
19:12na inatake
19:13umano
19:14ng buhayang
19:15ngayong taon.
19:16Ang mga ito
19:17nangyari sa umaga.
19:18Pagka
19:19may lahat na
19:21lubak na ko
19:22sa buhaya yan.
19:23Pagtingin ko
19:24ganyan
19:25parang kahulang
19:26nabidlaan ako.
19:28Ligtas pa ba
19:29na maituturing
19:30ang mga bahay
19:31na nakatayo-umano
19:32sa lumalawak
19:33na teritoryo
19:34ng mga buhaya?
19:39Ako si Dokford Sresyo.
19:41Ako si Dok
19:42Nilsen Donato
19:43Born to be Wild.
19:44Maraming salamat
19:48sa panonood
19:49ng Born to be Wild.
19:50Para sa iba pang kwento
19:52tungkol sa ating kalikasan,
19:53mag-subscribe na
19:54sa GMA Public Affairs
19:56YouTube channel.
19:57Maraming salamat
19:58sa panonood
19:59ng Born to be Wild.
20:00Para sa iba pang kwento
20:02tungkol sa ating kalikasan,
20:04mag-subscribe na
20:05sa GMA Public Affairs
20:07YouTube channel.
Comments