Aired (September 20, 2026): Get to know some of the extraordinary and colorful birds found in the Philippines. Some have tomato-like feathers, while others blend almost perfectly with the colors of leaves.
Meanwhile, in Alcoy, Cebu, monkeys have started living alongside local residents. Watch the video for the full story!
‘Born to be Wild’ is GMA Network’s groundbreaking environmental and wildlife show hosted by resident veterinarians Doc Nielsen Donato and Doc Ferds Recio. #BornToBeWild #GMAPublicAffairs #GMANetwork
Watch it every Sunday, 9 AM on GMA
Network. Subscribe to youtube.com/gmapublicaffairs for our full episodes.
Meanwhile, in Alcoy, Cebu, monkeys have started living alongside local residents. Watch the video for the full story!
‘Born to be Wild’ is GMA Network’s groundbreaking environmental and wildlife show hosted by resident veterinarians Doc Nielsen Donato and Doc Ferds Recio. #BornToBeWild #GMAPublicAffairs #GMANetwork
Watch it every Sunday, 9 AM on GMA
Network. Subscribe to youtube.com/gmapublicaffairs for our full episodes.
Category
🎈
FunTranscript
00:01Sa himpapawit,
00:03umuputok ang matitingkad din ng kulay.
00:06Silipin natin ang ganda
00:08at hiwaga ng mga ibon
00:10sa mata
00:11ng mga matatalas na lente.
00:14One of the most
00:15distinguishing characteristics
00:17itong ibon na ito, usually
00:19kasi kapag kingfisher, nakikita natin sila
00:21sa tabi ng bodies of water
00:24ito sa forest natin.
00:31Naglalaro sa mga pupong.
00:33Naglalaro sa mga halamanan.
00:38Pag nagkakaroon ng mga
00:40mga blasting, natatakot ba sila?
00:42Basat-blasting?
00:43Siguro.
00:45Hindi sila dapat narito.
00:47Dapat nilang tahanan ay nasa
00:49itaas ng bundok.
00:51Sa ngayon, mabait pa lang itong si Arn Arn.
00:54Darating ang araw,
00:56magiging matapang
00:57kasi yung kanyang hormones,
00:59magiging bara ako na siya.
01:09Sa himpapawid,
01:13pumuputok ang matitingkad nilang kulay.
01:19Merong nagtatago sa mga dahon,
01:22proud sa mahaba nitong mga pakpak.
01:28Ang ilan mukhang ayaw
01:30magpaistorbo sa sanga.
01:34Ibat-iba ang anyo.
01:39Ibat-iba ang kulay.
01:43Pero lahat may sariling kwento.
01:51Silipin natin ang ganda
01:52at hiwaga ng mga ibon
01:55sa mata
01:56ng mga matatalas na lenteng.
02:06Sa gitna ng mga nagtataasan
02:08at naglalaki ang mga puno,
02:10isang munting ibon
02:12ang nag-aabang.
02:15Malakamatis ang matingkat
02:17niyang kulay.
02:18At kapansin-pansin
02:20ang mahaba nitong tuka.
02:21Ang kanyang ulo,
02:23ilan nagliliwanag ang disenyo.
02:25First time ko makakakita
02:28ng ibon na ganito.
02:29And one of the most
02:31distinguishing
02:32karakteristik
02:33nitong ibon na ito.
02:35Usually kasi kapag kingfisher,
02:36nakikita natin sila sa tabi
02:38ng bodies of water.
02:40Ito sa forest natin.
02:42Endemic
02:43o dito lang sa bansa,
02:44ito matatagpuan.
02:45Ito ang South Philippine
02:47Dwarf Kingfisher.
02:50Kapag
02:50nasama siya dito sa
02:52green plumage,
02:54makikita mo talagang
02:55lutang-malutang yung kulay.
02:57Sa gitna ng mga nagtataasan
02:58at naglalaki ang mga puno,
03:01isang munting ibon
03:02ang nag-aabang.
03:05Kahit matingkat ang kulay,
03:07hindi madaling makita
03:08ang munting hunter na ito.
03:10Yung dapo talaga ni Lice,
03:12nasa mga 2 meters
03:13from the ground lang.
03:142 meters from the ground?
03:151 meters to 2 meters from the ground
03:17kasi kadalasa kasing
03:19ina nila yung mga
03:20insek kasi nasa lupa.
03:21Para mabilis.
03:22Mabilis yung hunting nila.
03:24Kaya kailangan ng
03:25matalas na mga mata
03:26at matalas na
03:29pagmamasid.
03:30Si Ronel,
03:32isa sa mga birder at guide,
03:35mahigit 6 na taon na niyang
03:36inaaral ang mga ibon dito.
03:39Sir, kita ko na siya.
03:40Kita mo na?
03:40Oo.
03:432 meters from my light here.
03:45Okay.
03:452 meters,
03:4612 o'clock.
03:46Okay.
03:49Ayun nga ano,
03:51kulay pula tapos may mga dots
03:52sa ulo niya.
03:56Kulay orange yung beak.
03:57Takas steady lang siya.
04:05Sa Palawan,
04:06ganito rin katalas
04:07ang mga mata
04:08ng mga bird photographers
04:09na nakilala namin.
04:12Sabay-sabay kaming tumutok
04:13sa mga kingfisher
04:14na dito naglalagi.
04:16Sa isang manipis na sanga,
04:19may binabantayan
04:20ang Rufus Back Dwarf Kingfisher na ito
04:23para magbigay ng espasyo
04:25sa kanyang meriendang isda.
04:27Inilawa muna niya
04:29ang hindi natunaw na pagkain.
04:34Pinapagaspas na niya
04:36ang kanyang mga pakpak.
04:38Nang handa na siya.
04:43Sugot!
04:50Success!
04:53Isang araw na namang busog
04:55ang kingfisher nito.
04:59Kung angat ang kulay ng mga kingfisher
05:02sa kabilang tirahan,
05:04kailangan namang linawan
05:05ang paningin
05:06para sa ibong halos kasing kulay
05:09ng mga dahon.
05:10Ito ang guayabero
05:11o batotok,
05:13isang uli ng parot
05:14na sa Pilipinas lang makikita.
05:18Ang ibo na ito,
05:20palakad-lakad sa mga sanga.
05:21May target na kainin.
05:27Bunga ng chiko pala
05:28ang pinunta ng guayabero
05:30sa punong iyon.
05:32At hindi lang siya nag-iisa.
05:36Sold na sold
05:37sa mukbang ang mga ibong ito.
05:39Pero may mas mahalaga pa palang
05:42na iiwan ang mga ibong ito.
05:44Ang mga buto
05:45na mga prutas
05:46na kanilang kinakain
05:47na nanahuhulog sa lupa,
05:49kusang tumutubo
05:51hanggang maging isang matayog na puno.
05:56Mawat kain,
05:58may naitutulong
05:59sa pagpapalaganap ng buhay
06:01sa gubat.
06:05Oras na rin ang tibog
06:07ng white-eared brown dove
06:09o alimukon.
06:13Dito sa isang nature center sa Albay,
06:16ang kanyang merienda,
06:17bunga ng halamang monstera.
06:20Mukhang matamis
06:21kasi nga yung bunga na yun
06:23merong mga fruit flies
06:24na lumilipad doon sa paligid.
06:26Pero may gustong makihati.
06:29Uy!
06:30May dumating.
06:31May dumating na parang
06:32isang ibon din,
06:33dilaw.
06:34Sinulo na ngayon
06:36ng Black Nape Oriole
06:37ang bunga
06:37ng monstera.
06:40Ang nature center na ito
06:42sa Albay, Malaparaiso
06:44para sa mga ibon
06:45dahil salana ang lugar
06:47sa makakain.
06:50At paya pa
06:51ang kanilang pamumuhay.
06:55Dito sa Aurora Memorial
06:57National Park,
06:58dumayo naman
06:59ang mga bird watcher
07:00gaya ni Noy Silvestre.
07:02Ang ganda na mga gamit ni...
07:04Ito pa yung ginagamit nyo
07:05pag nag-bibirding kayo dito?
07:07Yes, sir.
07:07Dito sa area nito
07:08ay medyo marami kami
07:10nakitang ibon.
07:12Mahabang lente,
07:14mamahaling mga kagamitan
07:16at maraming pasensya.
07:18Iyan ang ilan
07:20sa mga baon
07:20ng mga birder
07:21para masilip
07:22ang mga ibon.
07:23Minsan,
07:24saglit lang
07:25kung magpakita.
07:27Ipinakita sa amin ni Noy
07:28ang ilan niyang kuha
07:29sa mga ibon
07:30sa Aurora.
07:31Isa na riyan
07:32ang hinahalin tulad
07:34sa ibong adarda,
07:35ang Philippine Trogon.
07:40Hindi naman magkamayaw
07:42sa pagtuka ng bunga ng balete
07:44ang buzzing flower pecker.
07:49Elegantri,
07:50ang matitingkad
07:51na dilaw na balikibo
07:52ng elegantit.
07:54So,
07:55nagdadala po ako ng book
07:56na Pilaka Guide
07:57para ma-identify na namin agad
07:59once na natin sa namin.
08:01Kasi,
08:01hindi pa naman kami
08:02gano'n
08:04kagaling
08:04o sa experience namin,
08:06hindi pa kami
08:06gano'n talaga kagaling
08:07sa pag-identify ng ibon.
08:10Parang,
08:11pagkilala sa isang
08:12bagong kaibigan,
08:13kailangang malaman muna
08:14ang pangalan
08:15bago mas maunawaan
08:17ang kwento nito.
08:18So,
08:19how important is it
08:20that we identify
08:21these birds?
08:22Indication po kasi yun
08:23na maganda pa
08:24yung biodiversity
08:25dito sa atin,
08:26dito sa lugar namin.
08:27Makakatulong kami
08:28hindi lang dun sa
08:30proteksyon ng ibon,
08:31hindi dun sa
08:33science din
08:34kasi nagkubukuha sila
08:35ng record.
08:37Malaking ngiti
08:38para sa mga border
08:39kapag nakakakita
08:40ng mga pambihirang ibon.
08:43Gaya ng ibon ito
08:44na mukhang
08:44naka-full glam makeup pa.
08:46Ito ang scale-feathered
08:49mawkoha
08:50na nakilala rin
08:51bilang adarna.
08:53Na ikot-ikot lang din
08:55sa himpapawid
08:56ang braminikite
08:58o lawin.
09:03Sa tabing katsada na ito
09:05sa Agusan del Sur,
09:07inampyas ang isang
09:09parti ng muron.
09:11Ipinangtambak raw
09:12ang mga lubang
09:13na kukuha rito
09:14para sa isang proyekto.
09:17Pero mas kapansin-pansin
09:19sa tapyas na lupa
09:21ang mga butas na ito.
09:24Hindi lang pala ito
09:25ordinaryong mga butas
09:27kundi tirahan
09:28ng mga makukulay
09:29na ibon.
09:30Ito ang Rufous Crown
09:32Bee Eater
09:33o kilala
09:34sa mukal
09:34na pangalan itong
09:35pirik-pirik.
09:36So,
09:37dito sa mga
09:38bee-eaters na ito,
09:39sila ay mga
09:40cavity nesters.
09:41Sila ay
09:42nag-nest sa loob
09:43ng mga holes
09:44or cavity.
09:45Yung anthropogenic
09:46factor
09:46o yung mga human
09:47activities
09:48ang naggagawa
09:49itong mga cliff
09:50na gusto nila.
09:51So, in this sense,
09:53kinetake advantage
09:54nitong mga bee-eaters
09:55na ito.
09:56Yung mga human
09:57activities
09:57ng pagtapyas
09:59ng lupa
10:00o kaya yun,
10:01in this case,
10:02yung pag-extract
10:02nitong mga
10:04buhangin
10:04o quarrying
10:06na area.
10:07Ang mga pirik-pirik,
10:08grupo-grupo
10:10kung mamuhay.
10:11Manabatal yun
10:12kung sumugod.
10:14Laging nagda-dive
10:15sa mga colonists,
10:16yun,
10:16nagkukulaps.
10:17Kasi yung population
10:19ng mga bee,
10:20nauubos talaga.
10:21Kasi pag naalaman
10:22ng mga pirik yun
10:23na maraming bees,
10:25naghahatak siya
10:26ng marami pang kasama.
10:32Malasundalo rin
10:33sa dami
10:34kung sumugod
10:35sa sakahang ito
10:36sa kagayan
10:36ang mga tagat
10:38at mga tinis.
10:39Ang punteria nila,
10:41ang bagong bungkal
10:43ng sakahang ito.
10:45Literal na early bird
10:46ang mga ibong ito
10:47sa pagkain.
10:49Ikinuturing nga lang sila
10:51na peste rito
10:51sa pagkakalang
10:53mga tanim
10:54ang kanilang kinakain.
10:57Kadalasan natin
10:58makita sila
10:58sa mga palaya na ito
10:59dahil
11:00nandito yung mga kinakain nila.
11:02Lalo na kapag
11:02may mga nag-aararo
11:04o bagong bungkal
11:04yung lupa,
11:05doon lumalabas yung mga
11:06insekto,
11:07mga uod na kinakain.
11:09Sa paningin ng ilan,
11:11peste sila.
11:12Samantalang sa paningin
11:14ng kalikasan,
11:15may papel sila.
11:18Sa tulong
11:18ng mga birder
11:19at iba pang taong
11:21may malasakit
11:21sa mga ibon,
11:23patuloy nating
11:25nakikilala
11:26ang mga hari
11:27at reyna
11:28ng himpapawid.
11:29Napakaaralan natin
11:31ang kanilang mga ganao.
11:34At ang papel nila
11:35sa buhay
11:36ng bumat
11:37at ng tao.
11:41Sa isang bayan sa Cebu,
11:43may mga unggoy
11:44na parang nakipamahay na
11:46sa mga tao.
11:56Yung mga locals,
11:58alam nila kung saan may unggoy.
12:00Na-lead kami sa
12:01isang may alagang unggoy.
12:04Ano daw to?
12:05Parang naiwan
12:06ng magulang,
12:07mahina.
12:12Naglalaro sa mabubong.
12:16Naglalaro sa mga halamanan.
12:21At minsan,
12:22nakikipaghabulan pa
12:23sa mga makina.
12:25Pag nagkakaroon
12:26ng mga, ano,
12:27ng mga blasting,
12:28natatakot ba sila?
12:30Basat-blasting?
12:31Siguro.
12:32But then,
12:33hindi nyo pa na-observe
12:34yung behavior nila?
12:34Hindi pa naman na-observe, yes.
12:36Hindi sila dapat narito.
12:38Ang dapat nilang tahanan
12:40ay nasa itaas ng bundok.
12:47Sa likod ng maberdeng
12:49bulubundukin
12:50sa bayan ng Alcoy
12:51sa Cebu.
12:54Hindi maikukubli
12:56ang kalbong bahagi nito.
12:58Ito ang bundok
12:59kung saan
13:00nagmumula
13:00ang mga dinurog na dolomite.
13:05Kadalasang ginagamit ito
13:07sa steel making
13:08o paggawa ng bakal.
13:12Ginagamit din ito
13:13bilang kapalit
13:15ng buhangin
13:15sa simento
13:16ng mga gusali
13:17at kalsada.
13:19Nakatutulong din ito
13:20para mabawasan
13:21ang asido
13:22sa mga tanim
13:23at maging malinis
13:24ang tubig.
13:27Ito ang dahilan
13:28kung bakit
13:29pinayagan
13:30at ginawang pasyalan
13:31ang Dolomite Beach
13:32sa kahabaan
13:33ng Rojas Boulevard.
13:37Bago pa ito
13:38maging solusyon
13:39sa Kamaynilaan
13:40na bulabog
13:42umanaw nito
13:43ang isang komunidad
13:44sa Cebu.
13:53Balita namin
13:54meron mga
13:55unggoy
13:56na nagbababaan
13:57daw dito
13:58galing bundok.
13:59Masadya pa yung mga
14:00protes.
14:01Kakaon sila.
14:02Ilang kaon nun.
14:03Di lang mag-ayo.
14:04Manguan na lang
14:05mga lubi.
14:07Sa di kalayuan
14:08isang musmos
14:09na long tail makak
14:10ang aking inabutan.
14:16Pag nagtatanong-tanong ka
14:17yung mga locals
14:20alam nila
14:21kung saan may unggoy
14:22pero ang hinahanap namin
14:23yung unggoy
14:23na nakakawala
14:25isaid
14:25na lead kami
14:26sa isang may
14:28alagang unggoy.
14:29Ano daw ito?
14:29Parang naiwan
14:31ng magulang
14:31mahina.
14:33Anong palagay nyo
14:34kung bakit sila
14:35bumaba na?
14:36Wala na makain
14:38sa bulot.
14:39Wala na makain?
14:40No, bakit kaya?
14:42Nagtatanim
14:42ng mga maisto.
14:43Ano ba ito?
14:44Babae, lalaki?
14:45Lalaki.
14:46Ako.
14:47Pag lalaki nito,
14:48problema to.
14:51Tatapang yan.
14:52Tapos pag pinakwala nyo,
14:53mas magiging problema yun
14:55kasi ang problema
14:56sa ating tao
14:57maawain tayo.
14:58Pag nakakita tayong
14:59wildlife,
15:00tutulungan natin.
15:01Mabuti man ang hangarin,
15:03pwede rin maging problema
15:04ang pag-aampon
15:06ng isang wild animal.
15:08Arn Arn!
15:09Sa ngayon,
15:11mabait pa lang itong si Arn Arn.
15:14Darating ang araw
15:15na itong si Arn Arn
15:17ay magiging matapang
15:21kasi yung kanyang hormones,
15:22magiging barako na siya.
15:28Ito,
15:29bigyan mo lang ng
15:30isang taon to,
15:32masikip na yung tali na yan
15:34kailangan paltan.
15:36Or,
15:37isurrender lang sa
15:38DNR.
15:40Ang nakapagtataka,
15:42yung mga kasama niyang unggoy,
15:43hindi siya
15:44pinupuntahan.
15:45I'm just speculating
15:47na
15:47kaya ito iniwan,
15:49baka meron itong,
15:50you know,
15:50mahina,
15:51hindi siya makakasurvive
15:52sa wild,
15:53kaya iniwan na siya.
16:01Kilalang pinagkukuna ng Dolomite
16:04ang Alcoy, Cebu.
16:05Ang malalaking makina
16:07nagsilbing
16:08instant playground
16:09na mga unggoy.
16:12Okay,
16:13so,
16:14finally,
16:15nakita na natin yung mga
16:16unggoy na
16:18nandito sa komunidad.
16:20Nandyan siya
16:21sa planta ng Dolomite
16:23and nandun siya
16:24sa ibabaw ng conveyor belt.
16:26Diyan lang sila
16:28nakapahinga
16:29dahil
16:30pag sarado yung
16:31yung planta,
16:33tahimik.
16:34Diyan sila
16:34tumatambay.
16:35Wala pang nakakaranas
16:37ng perwisyo
16:38na mga unggoy.
16:39Pero,
16:39habang maaga,
16:40kailangan na
16:42maturoan natin sila.
16:44Sa kanilang komunidad,
16:46hindi ibon
16:46ang naglalagi
16:47sa mga puno
16:48at bubong.
16:52Mapaumagaman
16:52o hapon,
16:54may mga unggoy.
17:01So, yan ang ano,
17:03masakin,
17:05maawa tayo sa kanya.
17:06Huwag natin papakainin
17:08kasi pag nasana yan,
17:10lalo na yung mga anak,
17:11magiging ugaling na nila yan.
17:13Minsan sa kasi sir,
17:15pag hindi na namin pinapatain,
17:16hindi umalis
17:18itapos
17:18nakatalong-talong doon.
17:23Ang grupo ng maunggoy
17:24galing daw sa itaas
17:26na bahagi ng bundok
17:27sa loob ng kwari.
17:29Sa aming pagsunod
17:30sa maunggoy,
17:32dinala kami nito
17:33sa Dolomite Mining Corporation.
17:35Ang kumpanyang nito,
17:36may 25-year
17:37mineral production
17:38sharing agreement
17:39sa gobyerno
17:40hanggang taong
17:412030
17:42sa Alcoy
17:43at Dalagete, Cebu.
17:45Pinayagan nila kaming
17:47makapasok
17:48at makunan ang maunggoy.
17:49So, according sa
17:52taga-DMC,
17:54dito sila mahilig magtambay
17:55kasi may mga fruits, oh.
17:58Sa rib-leaf na bahagi ng planta
18:00naglalagi ang maunggoy.
18:01Ayan, oh.
18:03Kito mo yung
18:03typical na behavior
18:04ng mga long-tailed makaks.
18:06Dito natin ma-assess yung behavior
18:08ng mga makaks.
18:10Why am I walking backwards?
18:13You're trying to avoid confrontation.
18:15You don't look at them eye to eye.
18:20Pag nagkakaroon ng mga
18:21ano,
18:22mga blasting,
18:23natatakot ba sila?
18:24Basat-blasting?
18:25Siguro, but then...
18:27Hindi nyo pa na-observe
18:28yung behavior nila?
18:29Hindi pa na-observe, yes.
18:30During actual blast.
18:31Bawal mong galawin.
18:35Ayon sa operations manager
18:37ng planta,
18:38hindi nila inaalis
18:39ang mga unggoy
18:40at iba pang buhay ilang
18:42sa loob ng minahan.
18:44Ang bawat bahagi
18:46ng kanilang tinitibag,
18:48muli raw nilang tinataniman.
18:50Isa sa mga programa natin sa
18:52RE 7942
18:54na kailangan mag-reforest.
18:56Yung mga quarry,
18:58ang intention is
18:59progressive rehabilitation
19:01na kailangan mag-tanim.
19:03So this one is,
19:04this was planted mga 80s pa.
19:06Pero have you considered
19:08planting fruiting trees
19:09as a source of food?
19:11Doon sa quarry,
19:12concept is,
19:13para yung unggoy,
19:14ay doon na sila.
19:15At least,
19:16papunta sila doon
19:17dahil maraming
19:17diaba plam na yung mga tanim.
19:19Pero sa ngayon,
19:20ang liit pa.
19:21Saging papaya at least,
19:23yung i-attack nila
19:23sa likod ng office.
19:25Sa kasalukuyang,
19:26wala pang kongkretong pag-aaral
19:28sa direktang epekto
19:30ng dolomite sa maunggoy.
19:32Pero sa kabilang banda,
19:34tiyak ang epekto
19:35sa kanilang tirahan.
19:40Minsan,
19:41ang inaasahan
19:42nating solusyon
19:43nagiiwan
19:44ng isang malaking lamat
19:46sa lugar
19:46ng pinagkukunan
19:47ng yaman.
19:48Matalino man
19:49ang matching,
19:50ayon sa kasabihan,
19:52hindi ito dahilan
19:53para sila'y isahan
19:55at tuluyang
19:56mawala ng tirahan.
19:58Sa bawat bundok
19:59na tinitibag,
20:00huwag kalimutan
20:01na may mga buhay ilang
20:03na unang namumuhay rito.
20:06Ako si Dr. Milsen Donato.
20:09Ako si Dr. Eksresyo.
20:11Born to be Wild.
20:18Maraming salamat
20:19sa panonood
20:20ng Born to be Wild.
20:21Para sa iba pang kwento
20:22tungkol sa ating kalikasan,
20:24mag-subscribe na
20:25sa GMA Public Affairs
20:26YouTube channel.
20:28Maraming salamat
20:29sa panonood
20:30ng Born to be Wild.
20:31Para sa iba pang kwento
20:32tungkol sa ating kalikasan,
20:34mag-subscribe na
20:36sa GMA Public Affairs
20:38YouTube channel.
Comments