00:00Sa isla ng Balabak, isang kwento ng puso na napiling magmalasakit ang nabuo
00:06para sa mga hayop na kailangan ng kalinga at proteksyon.
00:11Ano na? Ha? Gano?
00:15Ay, talo pa yung anak ko na.
00:18Itong si Jonathan, siya yung kaisa-isang taon ng PSD dito sa buong Balabak.
00:25And walang rescue center dito. Mukhang imprinted na siya sa tao.
00:31Siguro nasa mga more than one-year-old na ito.
00:38Minsan ditong inakalang extinct sa Marin Bumi.
00:42Pero matapos ang ilang dekada, may awesome comeback.
00:45Pagkakat ng dilim, isa-isa nang naglalabasa ng mga usa.
00:50Nandito siya kanina, pero yung dumating tayo medyo nabulabog ng konti.
00:54Ayan, nalapit lang, oh.
00:56My God, this is the closest we've ever been.
00:59Ayan, oh.
01:00Ayan, nalit!
01:01Pero isang maling hakbang lang sa labas ng farm,
01:05posibiro silang mapunta sa pangalan.
01:10Sa pinakatimog ng Palawan,
01:13may isang mundo na punong-puno ng buhay.
01:18Sa isla ng Balabak, isang kwento ng puso na napiling magmalasakit ang nabuo.
01:25Para sa mga hayop na kailangan ng kalinga at proteksyon.
01:38Sa Balabak, kapag may napadpad o nasa agip na wildlife,
01:43iisang tao lang ang pinupuntahan ng mga residente.
01:47Si Jonathan.
01:48Ang dedikadong kinatawa ng Palawan Council for Sustainable Development Staff o PCSD.
01:57Itong si Jonathan.
01:59So yung kaisa-isang taoan ng PSD dito sa buong Balabak.
02:05And walang rescue center dito.
02:08So sa kanya dinadala yung mga animals, wildlife in need.
02:13Isa sa binabantayan niya ngayon ay ang isang makulay na ibon,
02:19ang Blue-naked Parrot o Pikoy.
02:21Parrots are one of the most intelligent birds.
02:26So ito yung tinatawag na Blue-naked Parrot.
02:30Malikot ang mga Parrot.
02:32Pero ang Pikoy na ito hindi nagpakitang gila sa paglipad.
02:37Mukhang imprinted na siya sa tao.
02:40Siguro nasa mga more than one year old na ito.
02:44Kapansin-pansin, naputol ang balahibo sa kanyang pakpak.
02:48Isang paraan ito para hindi makalayo ang mga ibong kinukuha mula sa likas nilang tahanan.
02:56Pusibling dati itong alaga ng tao.
02:59Kalimitan ano, kinukuha ito sa mga nest.
03:02Tapos inaalagaan.
03:05Tinutulan siya ng pakpak para hindi makalipad.
03:07Pero temporary lang yung pagkaputol ng pakpak niya.
03:11Umaabot ng anim na buwan hanggang isang taon bago muling humaba ang kanyang balahibo sa pakpak at muling makalipad.
03:22Paano napunta sa'yo ito?
03:24Nakawala yan siya.
03:25Palakad-lakad yan sa daanan.
03:28May nakalipo.
03:29Pagkatapos, tinong-oversahan.
03:31Dahil sa makukulay na balahibo at ang king talino,
03:35sa paggaya ng iba't ibang tunog,
03:38madalas silang biktima ng iligal na bintahan ng wildlife.
03:42Kaya, kabilang ito sa mga near-threatened o kumakaunti na ang bilang sa kabundukan.
03:50Hindi na lalagpa sa 7,000 ang bilang nila sa wild.
03:55Sa ilalim ng Republic Act of 9147 or Wildlife Act,
04:01ang sinumang mahuli na nag-aalaga, nanguhuli at nagbebenta ng wild animals
04:07na walang kaukulang permit sa gobyerno,
04:10pwedeng magmulta at makulong ng hanggang apat na taon.
04:15Ako yun, Jonathan. Napansin ko, everywhere we go, kilalakal.
04:20Kamusta naman yung cooperation ng mga tao
04:22when it comes to yung reinforcement ng wildlife natin dito?
04:29Monitoring tapos conduct ng IEC sa kanila
04:32para malaman na na yung hayop na yan na inaalaga nila ay bawal.
04:36Kaya nga yun, medyo nabawasan yung panghuhuli ngayon sa taon na to.
04:41Nabawasan siya.
04:43Maging mapagmatyan.
04:45Dahil dito sa Balabak, may kasama ang mga taong itinuturing nilang kaibigan.
04:53Si Nanay Hilda, nabutan kong may kausap.
04:57Ay!
05:00Ano?
05:01Oo, bakit ka?
05:03Pero hindi tao, hindi isang unggoy.
05:06Ang unggoy na si Moy Moy.
05:09May git-isang taon ng alaga ni Nanay Hilda.
05:13Doon ba sa anak ko yan sa malaking ilog,
05:15binigay dito sa amin.
05:18Bago marami dito,
05:19nagapunta rin na hinihingi sila na lang daw mag-alaga.
05:22Sabi ko, ayaw ko kasi wala na lang ako anak.
05:25Siya na lang aking alagaan.
05:28Hmm, kayong maliit pa.
05:29Kwento niya na tagpo ang mag-isa raw sa gubat ang batang unggoy.
05:34Kaya inuwi nila ito at itinuring parang tunay na anak.
05:40May mga ginagawa nga raw na kalukuhan itong si Moy Moy.
05:44Madalas daw siyang kumakain ng kanin.
05:47Pero kapag busug na, pinaglalaroan niya na ito.
05:52Lagot ka kay Nanay.
05:53Paano ikaw? Ha? Paano?
05:58Ay, talo pa yung parang anak ko na.
06:01Sweet man si Moy Moy sa kanyang Nanay Hilda.
06:05Sobrang protective daw nito kapag may ibang taong lumalapit.
06:10Yung iba natatakot.
06:12Kasi pag mag-akyat sila,
06:15dakmain siya yan.
06:16Kaya pusin na natatakot sila.
06:18Dahil walang rescue center sa isla,
06:21pansamantala na muna ito,
06:24pinaalagaan kay Nanay Hilda.
06:26Pero darating ang oras
06:28na kailangan nilang maghiwalay
06:30lalo kung lumaki na ang batang unggoy.
06:33Sa oras na may masagip na wildlife,
06:36ano nga dapat ang gawin?
06:38Huwag hahawakan ng walang proteksyon
06:41para may iwasang makagat,
06:43makalmot,
06:44o mahawahan ng sakit.
06:46Ang pinakaimportante,
06:47ipagbigay alam agad ito sa otoridad
06:50tulad ng Department of Environment and Natural Resources
06:54o DNR
06:55o kaya sa barangay
06:57o lokal na pamahalaan
06:58ng iyong lugar.
07:01Sa isla ng Balabak,
07:04halos lahat ng ilog
07:05at maging dalampasigan
07:07pinamamahaya ng mga buhaya.
07:11Si Jonathan,
07:13isa sa pangunahing responsibilidad
07:15ang masigurong ligtas
07:18ang parehong tao
07:19at buhaya sa kanilang lugar.
07:23Dahil kapag nagkataon
07:25na magkasabay sila magtagpo,
07:28maaaring buhay ang nakataya.
07:30Lalo na tuwing mating season
07:32o panahon ng pagliligawan
07:34ng buhaya
07:35kung saan higit na agresibo
07:37ang mga ito.
07:38May ilang kaso na kasingin
07:41ng pag-atake ng buhaya
07:42rito sa Balabak.
07:45Tinagat saan?
07:46Baka po.
07:47Pangalawa,
07:47anak ng kalabaw.
07:48Pangatlo po yung bata na.
07:50Pinukulang pa rin sila.
07:51Patit ng tao,
07:52kinainan nila.
08:01Matyagan niyang iniikutan
08:03ang mga lugar ng buhaya
08:05para hanapin,
08:07bilangin
08:07kung may bagong pisang iklog
08:10o may dagdag na baby crop.
08:14Mala-attendance check
08:16na mga buhaya sa Balabak.
08:22May inilaan din daw siyang
08:24pansamantalang sanktuaryo
08:26para sa mga buhaya.
08:27Ito yung temporary na
08:30sanctuary na ginawa namin
08:33para kung sakasakaling
08:34may maitin ober na buhaya,
08:37may mapaglalagyan kami.
08:38Pag uras na nagbilang ako,
08:40kung ilang piraso sila dito,
08:42pagkulan ng isa,
08:43hinanap ko siya.
08:44Tapos sinulit,
08:44binabalik ko siya ulit dito.
08:48Sa Rabor,
08:49naitala niyang
08:50may mga regular
08:51na nagpapahinga
08:53at nagpapainit
08:54ang mga buhaya
08:55sa tabi ng paaralan.
08:59Ang buhaya mukhang mahiyain.
09:03Agad din itong bumaba
09:04at lumubog sa ilog.
09:07Noon na po wala.
09:08Normal lang po na
09:09parang usual lang.
09:10Pero noong sobrang lapit na,
09:12medyo kinabahan po kami ng konti
09:14kasi baka paluin yung bangka namin.
09:16Ayon kay Jonathan,
09:17normal lang na makasabay
09:19at makita nila ang mga buhaya.
09:22Kaya,
09:22mahalaga ang pagpapaalala
09:24tungkol sa buhaya
09:26para walang masaktan
09:27na hayop at tao
09:29sakaling mag-cruise
09:30ang landas nila.
09:32The community
09:33is coexisting
09:35with the crocodile
09:36with certain
09:39warning
09:40dapat huwag pupunta dito sa area,
09:42lalong-lalo na yung mga bata.
09:46Ang pagkalinga
09:47sa mga hayop
09:48sa panahong
09:49kailangan nila
09:50ng tulong
09:50ay hindi permanente.
09:52Kapag maayos ang kalagayan nito,
09:55mahalagang
09:55maibalik ito
09:56sa kanyang mundo.
09:58Sa gubat
10:00kung saan
10:00malaya silang
10:01makalilipad
10:02at makakapaglaro.
10:05At sa ilog
10:06at lagat
10:07kung saan
10:08malaya silang
10:09nakagagalaw.
10:15May mga cute
10:16na nila lang
10:17na akalain mong
10:18sa cartoons lang
10:19makikita.
10:22Pero sa Pilipinas,
10:23totoo sila
10:24at kung saan
10:25saan sila
10:26kumagala.
10:27May wild deer
10:29o usa
10:29na may sariling
10:30asyenda
10:31sa bukid nun.
10:33Minsan din itong
10:34inakalang extinct
10:35sa Marinduque.
10:38Pero matapos
10:39ang ilang dekada,
10:41may awesome
10:42comeback.
10:44Pati sa golf course
10:45sa Maynila,
10:47nakikipaglaro sila.
10:51Kilalaan natin
10:52ang mga
10:53dear
10:54best friends.
10:58Sinong mag-aakala
11:00na ang paboritong bestie
11:01ng ating usa
11:03ay isang kalabaw?
11:08Sa Marinduque
11:09sa Marinduque
11:11inseparable talaga
11:13ang dalawang ito.
11:16Magkasamang
11:17nakatambay
11:17sa damuhan
11:19pati sa kainan
11:20sabay din silang
11:22magmeryenda.
11:24Sarapano orin
11:26ang kanilang friendship goals.
11:30Sa laum ng dalawang dekada
11:32itinuturing na
11:33locally extinct
11:34ang mga usa
11:35sa Marinduque.
11:38Pero noong nakaraang taon,
11:40muling nakunan
11:42ang kanilang pagbabalik.
11:45Ito
11:46ang natatanging
11:47Philippine deer.
11:48Nakita ko ko
11:49yung
11:50yung usa
11:51March 15,
11:522025
11:53na mas nagbong abutit
11:54kala ko
11:54kang binit.
11:55Ay ko pala.
11:57Ilaan mo,
11:58napakakita na ko sa
11:59ay,
11:59di sa sobrang toon ako
12:00kuya,
12:00kikinap palood.
12:01Ay,
12:04likas na mailap
12:06ang mga usa.
12:07Kinagamit ito
12:08ang mga habang bindi
12:09para mabilis
12:10na makatakbo
12:11at makapagtago.
12:13Ayon sa protected area
12:15ng Marinduque
12:16Wildlife Sanctuary,
12:18posibling bunga ito
12:19ng tuloy-tuloy
12:20na conservation efforts
12:21ng mga
12:22ahensya
12:22ng pamahalaan
12:23kasama
12:24ang komunidad.
12:26Paniniwala
12:27ng mga
12:27desidente dito
12:28sa Marinduque.
12:29Hindi naman
12:30siya
12:31tinalaga
12:32ng DNR
12:33na talagang
12:33locally extinct
12:34dito sa Marinduque.
12:35Pero noong 2022,
12:37mayroong lumabas
12:38na isang
12:38Philippine deer,
12:40isang lalaki,
12:41laki ang sungay niya,
12:42at ito ay nabalita
12:44sa pangpublikong
12:45ano,
12:45telebasyon.
12:46And noong pong
12:47sumunod na taon,
12:482025,
12:50mayroong po
12:50muling nakita
12:51sa Barangay Malibago
12:53isa pong deer din
12:54at siya po ay
12:56ano,
12:57na doon po
12:57sa tinatawag namin
12:58na lugar ng
12:59Balagbag range po
13:00ng Marinduque Wildlife Sanctuary.
13:02Hindi raw bababa
13:04sa sampung usa
13:05ang namataan
13:06sa barangay
13:06Makulapnit.
13:07May mga nakita rin bakas
13:09ng mga usa
13:10sa bawak
13:11at iba pang kalapit
13:12na lugar.
13:13Senyales na posibling
13:15lumalawak
13:16ang kanilang tirahan
13:17at makakainan
13:18sa isla.
13:20Para hindi na maulit
13:22ang pagkawala
13:22ng Philippine deer
13:23sa Marinduque,
13:25malaking hamon
13:26sa mga residente
13:27at lokal na pamahalaan
13:28ang mahigpit
13:29na pagpapatupad
13:30ng Wildlife Resources
13:31Conservation
13:32and Protection Act.
13:33At ganun din naman po
13:35ang paglalagay namin
13:36ng mga tarpaulin
13:39o yung mga babala
13:40para po sa
13:42namalaman
13:43ng mga lahat
13:44ng tao
13:44at ganun din naman po
13:47ang mga bumibisita
13:48dito sa Marinduque.
13:49Ang mga lugar
13:50na pinaglagyan po
13:51namin
13:51ay unang-una po
13:52sa Balanacantier
13:53dalawa po
13:54tayo po rin
13:55na nakalagay doon
13:56and yun po lahat
13:57ng mga nabanggit ko
13:58na pinagkakitaan
14:00ng mga
14:00Philippine deer
14:02ay naglagay po kami
14:03ng mga tarpaulin.
14:05Kung sa Marinduque,
14:08sa likas nitong tirahan
14:09muling nakita
14:11ang Philippine deer,
14:14sa Maynila naman,
14:17may mga usa
14:18na napadpad
14:19sa lugar
14:20na hindi mo inaakalang
14:22makikita sila.
14:25Sa loob mismo
14:26ng isang
14:27golf course.
14:28Ang mga usa
14:30unbothered
14:31sa kanila pwesto.
14:32Parang golfer
14:33na may sariling
14:34T-marker.
14:40Ang may ilap ng usa,
14:43hindi lang pagtakbo
14:44at pagtatago
14:46ang ginagawa.
14:49Ang lahing ito
14:50na aming nakuna
14:51sa bukid noon,
14:52may sariling
14:54me time.
14:55Parang may
14:56beauty routine.
14:59Tingnan nyo ito.
15:01Didilaan pa niya
15:02ang sariling likod.
15:06Parang simple lang
15:07na pag-grooming.
15:11Taong 1975
15:13nang mabili
15:14ang isang daang
15:15ektaryang lupain ito.
15:17Isang patag
15:18at malawak
15:19na kogon grassland pa
15:20ang makikita
15:21dito noon.
15:23Pero makalipas
15:25ang ilang dekada
15:26na pagtatanim
15:27ng mga puno,
15:29malaki na
15:29ang ipinagbago
15:30ng lugar.
15:3370%
15:34ng lupain ngayon,
15:35ay napalilibutan
15:36na ng kagubatan.
15:39Ang natitirang bahagi
15:40naman ay
15:41ginagamit nila
15:42para sa kanilang
15:43permaculture farming.
15:47Habang namalago
15:48ang mga puno
15:49at muling sumisigla
15:50ang kagubatan.
15:52May isang lahi
15:54ng usa na pa may
15:55pamilyang
15:55nag-check-ead
15:56sa kanilang farm.
15:58Meron ba
15:59yung mga
15:59encounters nyo
16:00na
16:01nakikita sa mga
16:02usa?
16:03Are they
16:04very
16:05elusive?
16:06Noong una,
16:08mailap sila
16:08pero sa katagalan
16:09hindi na sila masyarang
16:10mailap.
16:11Minsan kung makikita mo,
16:12tumatakbo sila pa,
16:13ano pala yun,
16:13nasa mga
16:1410 to 20 meters.
16:16Tumitigil din siya.
16:19Araw-araw,
16:22makikita ang
16:23mailap na usa
16:24na malayang gumagala
16:25at nanginginain.
16:28Ayon sa nangangalaga
16:29ng lugar,
16:30nasa humigit-kumulang
16:3280 Philippine
16:33Barking Deer daw
16:34ang naninirahan dito.
16:36Dito yung
16:37sa tingin lang namin,
16:38usual na
16:39kinakain nila,
16:39yung taro
16:42pero yung leaves lang nila,
16:44yung kinakain nila,
16:44yung dahon.
16:46Gaano man sila karami,
16:48isang maling hakbang lang
16:49sa labas ng farm,
16:51posibili raw silang
16:52mapunta sa pangalim.
16:54Lalo na't
16:55ang tingin sa kanila
16:56ng ilang mga residente,
16:58pagkain.
17:00Yung mga locals po,
17:01pagnang tingin nila
17:01sa mga usa dito?
17:02Are they okay with it?
17:03Are they,
17:04are indifferent sila?
17:05Dito sa loob,
17:07ang alam ng mga ano,
17:08yung mga
17:09nasa paligid na
17:10inaalagaan dito
17:11sa loob.
17:12Pero kung sa labas,
17:13ang tingin ng tao dyan,
17:14pagkain talaga.
17:15Nakikita din.
17:17Nakakasira din kasi
17:18ng ano,
17:19palanip sa labas.
17:20So,
17:21kaya hinahanting ng mga
17:22ano,
17:23tao.
17:24Paglilinaw
17:25ng katutubong
17:26talaandig,
17:27hindi lang sila
17:29ang mga nangangaso
17:30ng usa sa kanilang lugar.
17:32Para sa kanilang tribo,
17:34higit pa sa pagkain
17:35ang kahulugan
17:36ng isang usa.
17:39Bahagi ito
17:40bahagi ito
17:40ng kilang kultura
17:41at tradisyon.
17:42Mag-ritual kami
17:43para
17:43mangayok kami
17:45ng hayok
17:46para sa mga
17:47espiritu
17:48ng gubat.
17:51Ang grupo ni Jerry,
17:53dating hunter
17:54ng mga usa.
17:55Pero ngayon,
17:57nagtatrabaho na sila
17:58bilang kitang
17:59lad guard volunteer.
18:00Baka nilang protektahan
18:03ang mga usa
18:04sa mga gusto
18:04itong kulihin,
18:06katayin,
18:07at kainin.
18:08Karun hindi na
18:09binabawal naman
18:10sa DNR
18:12kay
18:12di protektahan
18:13ang
18:14kuwan kalasangan.
18:17Bawal na
18:17pakuha
18:18ang mga
18:19bang ihalas
18:20isang-unsang
18:21langgam
18:22ayok sa lasang
18:24di na ipakuha
18:25sa pagkakarun.
18:26Protektahan na diod
18:27ang kinayahan
18:28para
18:29ang dagang.
18:33Pagkakat ng dilim,
18:34isa-isa
18:35ng naglalabasa
18:36ng mga usa.
18:39At
18:40malapit lang sila
18:41sa mga kabahayan.
18:43Dito,
18:44papunta kami doon.
18:44Ito yung area
18:45na pupuntahan na,
18:46tabing kalsada lang.
18:47Nandito siya sa kaliwa.
18:49Nandito siya kanina,
18:50pero
18:51yung dumating tayo
18:52medyo nabulabog
18:53ng konti.
18:53Umisod lang siya
18:54ng konti.
18:56Sa hindi inaasang
18:57pagkakataon,
18:58kusa mismo
18:59ang lumapit
19:00sa aming pupo.
19:02Friendly naman.
19:04ayun!
19:05Ayun!
19:05Lapit lang oh!
19:07My God!
19:07This is the closest
19:08we ever beat.
19:09Ayan oh!
19:10Ayan!
19:11Alit!
19:13Nice!
19:17Ayun!
19:19Ayun!
19:19Ito yung pa isa
19:20sa likod oh!
19:21This one!
19:22Ayun!
19:23Grabe!
19:24Lapit ito!
19:25Itong area
19:26na kinangay niya
19:27mga karabaw grass.
19:28Matataas ng karabaw grass.
19:30Tapos
19:30bahay yan oh!
19:32Bahay ng tao.
19:34May ilaw,
19:35may...
19:35malamang may nakatira.
19:37So hindi sila bothered.
19:39Ayun yung isa.
19:40Halos
19:40a few feet away from the house
19:43na ito yung bahay
19:45na nakikita natin.
19:46Bahay kubo.
19:46May ilaw.
19:50Magkakaiba man
19:51ang kanilang tirahan
19:52at kwento.
19:54Iisa lang
19:54ang pinapakita nila.
19:57Gaano man sila kailap,
19:59kapag may maayos
20:00na tirahan,
20:01pagkain
20:02at ligtas
20:03na komunidad,
20:05hindi sila magkadalawang
20:06isip ng buling
20:07magpakita
20:08at mabuhay
20:09ng walang takon.
20:11At may mga taong
20:12handa silang protektahan.
20:15May pag-asa silang
20:16madumbani.
20:18Ako si Doc Firds Resyo.
20:20Ako si Doc Nielsen Donato.
20:22Born to be Wild.
20:23Maraming salamat
20:24sa panonood
20:25ng Born to be Wild.
20:26Para sa iba pang kwento
20:27tungkol sa ating kalikasan,
20:29mag-subscribe na
20:30sa GMA Public Affairs
20:31YouTube channel.
20:33Maraming salamat
20:34sa panonood
20:35ng Born to be Wild.
20:36Para sa iba pang kwento
20:37tungkol sa ating kalikasan,
20:40mag-subscribe na
20:41sa GMA Public Affairs
20:43YouTube channel.
20:44l
20:44l
Comments