00:00It's hard to see, but it's hard to see.
00:06When it's in the pool of this cubby,
00:10we're going to be able to see it.
00:14We're outside the protected area.
00:16There are many mammals,
00:18and many animals.
00:19They're here to establish their nesting sites.
00:30Kada grupo ng mga unggoy,
00:34may pinuno o alpha.
00:41Pero ang itinuturing na alpha sa barangay,
00:44binaritan, murong bataan.
00:47Wala umanong tropa.
00:49At ang balita, agresibo ito.
00:52Yung unggoy, nandito!
00:54First time ko nakita yung monkey.
00:56Malaki siya.
00:58Mahuli pa kaya ang unggoy na si alpha?
01:11Pagputok ng liwanag.
01:14Kanya-kanyang pwesto na sa itaas ng mga puno.
01:21Palipat-lipat para maghanap ng perfect spot
01:24sa kanilang tulugan.
01:28Kadalasan, sa umaga,
01:30tulog ang mga Philippine Flying Lemo o kagwag na ito.
01:34Pero may kakayahan nga bang lumipad ang mga kagwag?
01:38Sa puno ng kubi,
01:58halos hindi makita ang batang kagwang dahil takulay nito ang balat ng puno.
02:03Gamit ang gila,
02:05nililinisan niya ang kanyang sarili.
02:13Pero nang makaramdam ng anto,
02:16pumupungay na ang mga mata nito.
02:18Pero may gumagambala sa kanyang pagidlik.
02:22Isang lamok na ayaw tantanan ang kanyang ilong.
02:28Kaya hinayaan na lang niya ito.
02:30Sa pagpapahinga niya dito,
02:32konti naggugroon.
02:34Kahit nga yung mga lamok na dumadapo sa kanya,
02:37hindi natin, hindi niya na pinapakailaman.
02:40Pero kung babaybayan mo itong puno,
02:42mahirap makita.
02:44Hindi ka sanayin.
02:45Nakaakap siya dito sa puno ng kubi na ito.
02:48Nagpapahinga kalina pa siya dyan.
02:50Hinihintay namin gumalao pero parang pagod pa siya o puyat.
02:57Sa kabilang puno,
02:59isang babaeng kagwang ang kapitokong nagpapahinga rin.
03:02Pero hindi siya nag-isa.
03:10Dahil ang kanyang munting suklib,
03:13pasilip-silip mula sa kanyang patagyong o furt-covered membrane
03:17na ginagamit niya sa pag-glide sa mga puno.
03:21Ang mga kagwang, they're covered with thick fur.
03:23Wala naman silang pakpa kaya silang nakakapag-transfer
03:25o parang nakakalipad.
03:27Pero may silang patagyong.
03:29Parte ng kanilang balat.
03:31May isang modification ng kanilang skin
03:33so that they can be able to glide
03:36from one tree to another.
03:38Nag-glide sila hindi lumilipan.
03:41Ang batang kagwang, nakikiramdam.
03:44Mukhang mahihain ito kaya agad itong nagtago.
03:50Sa pag-obserba namin,
03:52pasulyap-sulyap ang batang kagwang.
03:56Ninidilaan o nililinisan din siya ng kanyang nanay.
04:02Isang pap o anak lang ang pinapanganak ng kagwang
04:06kada pagbubuntis.
04:07Pero kaya nilang manganak ng mahigit sa isang pap kada taon.
04:12Tahimik silang naninirahan dito.
04:14Makikita ang kagwang sa ilang parte ng Visayas tulad ng Bohol, pati na sa Mindanao.
04:24Nasa labas tayo ng protected area.
04:26Pero yung ibang mga mammals, laki mga kagwang,
04:29dito pa rin pinipiling madirahan.
04:31Mag-establish ng kanilang mga nesting sites dito sa Bohol Biodiversity Complex.
04:36Maswerte ang mga kagwang na nakahanap ng paraiso sa loob ng Bohol Biodiversity Complex.
04:45It started in 2002.
04:47And then, start ng project is we established the Endemic Plant Nursery.
04:52We wanted to change the strategy in reforesting or renewed forest.
04:57Dating pastulan ng Bohol Biodiversity Complex.
05:02Halos wala raw kapunong-puno rito dati.
05:06Kaya introduced species daw o mga uri na halaman na hindi natural na nabubuhay sa lugar na ito.
05:13Ang mga nakatanim dito noon dahil mabilis ito tumubo.
05:17Halos walang wildlife o hayop na nakatira.
05:21Sa di kalayuan, may napadsin ako.
05:24Dito sa lugar, madami tayo nakikita mga putol na puno ng mahogany.
05:29Ayan, malalaki na ito eh.
05:31Pero pinuputo nila kasi introduced yung mga mahogany.
05:34They are introduced species.
05:36Invasive pa dito.
05:37They grow so big.
05:39They compete with the nutrients and the space and their local trees.
05:43Hindi sila masyado makakumpit kasi ang bilis na lumaki.
05:46At saka ang lakas nilang kumuha ng nutrients from the soil.
05:50Ang mga pinutol na mahogany,
05:51papalitan nila ng native na puno.
05:55So nakita natin na using the exotic species for reforestation,
06:00hindi talaga maganda.
06:02Dahil mawawala yung biodiversity natin eventually.
06:05Nang nagsimula sila magtanim ng native na puno taong 1998,
06:12nagsibalikan daw ang mga hayop at sigla ng kanilang guba.
06:16With the kaguang, we found out in 2016 ata yun or 2015.
06:21Kita namin na andito na.
06:23O hindi na umalis.
06:24Tapos nagpaparami na.
06:26Mayroon daw pitong kaguang na namomonitor nila sa Buhol Biodiversity Complex.
06:31Ayon sa biologist ng si Bracel,
06:34posibleng galing sa ibang lugar ang mga kaguang na naging residente na rito.
06:38Yung reason na andito sila ngayon,
06:41we can see some sightings
06:43kasi most probably galing to sila from Dobok Watershed Forest
06:48or perhaps galing sila sa RSPL.
06:51Most probably, they move out and look for other territories.
06:56Unpassable kasi nga yung reproductive rates na nasa RSPL ay dumadami na.
07:06And territorial din kasi yung mga flying limo.
07:10Pagsapit ng gabi, biglang naging aktibo ang mga kaguang.
07:16Ang nanay na kaguang agad na umakyat sa puno at naghanap ng makakain.
07:26Pero nagulat ang aming team ng kumain ito ng dahon ng mahogany.
07:32Ano yung kaguang o?
07:35Ang makain?
07:39Hindi kasi ito kadalasang parte ng kanilang diet,
07:42lalo na at introduced species ang mahogany.
07:46Nilantakan ng kaguang ang dahon,
07:49habang ang anak naman niya ay tila nakikigaya at nakikikain na rin.
07:56Apat na taon nang nagtatrabaho rito si Alfredo,
08:08at ito rin ang unang beses na makita nila kumakain ang kaguang na hogany.
08:14Ngayon lang po namin alaman na kumakain pa lang siya.
08:17Ngayon lang kami nakapag-observe ng gabi habang kumakain siya.
08:20So ang alam namin is yung mga may dagta na puno, yung kubi at saka yung langka,
08:27yun yung alam namin kinakain nila.
08:29As we know that yung food nila, yung young leaves and sometimes yung mga fruits,
08:36siguro dahil nandito sila ngayon, it could be a good source for them when it comes to forage.
08:43Sa ngayon, kundi pa lang daw ang pag-aaral tungkol sa mga kaguang.
08:48Unfortunately, wala talagang nag-aaral ng Flying Limor dito sa Bohol.
08:52And that is really my desire or my goal na encourage our students in Bohol Island State University to conduct such study.
09:02Dahil hindi protected area ang lugar, mas vulnerable sila sa banta tulad ng hunting.
09:09Since nakikita namin na dapat talagang proteksyonan, dahil pag hindi mo proteksyonan, baka mawala lang.
09:19Dahil may mga nag-hunting.
09:22Actually, it's owned by the provincial government, pero pinapalibutan ng mga private lands.
09:26Nag-hire kami ng security guard.
09:29Two room around.
09:30Ang tahimik nilang mundo rito.
09:36Sana'y mapanatiling ligtas.
09:40Lalo na't bikira ng makahanap ng maituturing na pareiso ang mga hayop ngayon.
10:00Sa komunidad na ito, ang kanilang galaw, limitado.
10:11Lalo na't nakakadena ito.
10:14Kada grupo ng mga unggoy may pinuno o alfa.
10:35Pero ang itinuturing na alfa sa barangay binaritan murong bataan.
10:41Wala umanong tropa.
10:44At ang balita, agresibo ito.
10:48Ang ikinababahala nila, ang unggoy nakakawala.
10:53Halos apat na buwan na raw nila itong pinoproblema.
10:59Again, gagawin ka!
11:01Itong unggoy, kinain itong abukado natin!
11:04Diyan ka lang!
11:06Yung unggoy, nandito!
11:07Nasa gate!
11:11Bukod sa nunguhan ng mga prutas,
11:14natutun na rin daw itong umatake sa mga aso
11:18at maging sa tao.
11:20Itong unggoy, nangangaway!
11:26Hi sir! Good morning!
11:27Doc Nielsen po!
11:28Kasama ang pamunoang barangay ng Binaritan,
11:31Murong Bataan,
11:32at City Environment and Natural Resources Office o Senro Bagak,
11:37susubukan naming ligtas na may alis ang unggoy na si alfa.
11:41Inahanap po namin kung saan po talaga siya nag-i-stake.
11:44Alos araw-araw po, may report po kami dito sa unggoy.
11:50Nay, nabalitaan nyo ba yung unggoy na nakakawala dito?
11:52May merwisyo nga, pati ako nape-perwisyo dito.
11:55Ay gano'n, paano kayo piniperwisyo?
11:57Ito mga talagang away yun to.
11:59Pinaaway, ha?
12:00Talagang pinakagat yan.
12:04Aborito raw bisitahin ni alfa ang mga nakakade ng unggoy.
12:09Inggoy!
12:11Halos isang taon ang alaga ng pamilya ni Nida si Ingo.
12:15May sugat nang ibigay sa amin niya.
12:17Kaya sa leig nyo na kinapit yung tali.
12:20May pagkain dito na alam niyang easy food.
12:23Siguro kaya binibisita. Babae kasi ito.
12:26Halos araw-araw nga, eh andi dito yun eh.
12:30Hindi natin in-encourage yung pag-alaga ng wildlife kasi
12:34malaki ang epekto nito sa mga unggoy.
12:38Pag lumalaki, hindi na nila na-handle dahil tumatapang.
12:42Tulad na lang nang hinahanap natin dito ng unggoy.
12:47Maya-maya pa, nagpakita na ang unggoy na si Alpha.
12:52Nandito na lang yung unggoy.
12:53Tara, punta tayo.
12:54First time ko nakita yung monkey. Malaki siya.
12:59Mag-aspirate ako ng anesthetic na ilalagay natin doon sa tranquilizer natin.
13:03May lisensya ito, no?
13:10Andan pa?
13:11Ang hirap niyan sundan.
13:20Alam niya yung baril.
13:26Na-recognize niya eh.
13:28Parang may experience na siya na nasaktan siya ng ganitong rifle.
13:35We lose sight of our target.
13:38Sa kulungan na ito, patibong daw para mahuli ang agresibo at nakakawalang unggoy na si Alpha.
13:47Subukan nila lang itrap yung unggoy na nakawala.
13:50So, ine-effort naman palang hulihin.
13:52Pagka na-track yung nakawalang unggoy, pumasok dito, hihilain nila yung tali.
13:58Dito rin nakakadena ang isa pang unggoy na si Asyang.
14:08Alaga rin ito ni Nida.
14:10Alam niyo po bang bawal mag-alaga ng mga ganyan?
14:12Ay oo, alam ko naman.
14:13Kaya nga dito, naka ano nga yan.
14:15Dalawa yan nga doon yung isa.
14:16Ay kung kukunin niyo ay pabor sa akin.
14:20Ang pagtali nila hindi sa bewang, sa leig.
14:24Kadena ang ginagamit, siyempre.
14:26Nakakaawa tignan din.
14:32Mahigpit na ipinagbabawal ang iligal na pag-aalaga ng buhay ilang
14:36ayon sa Wildlife Resources Conservation and Protection Act o Republic Act 9147.
14:44Ang sino mang lalabag dito ay maaaring makulong at magbayad ng danyos.
14:50Yung ganyang body language, pinapakita ng ngipin nila.
14:54Tapos yun, medyo yung lips nila nagre-retract.
14:59Ibig sabihin, ano sila, kabado.
15:03Ang kadena halos bumaon na sa dugoang leig ng unggoy.
15:08We're gano'n sedated para less stressful sa kanya.
15:10Oh my gosh! Look at that! Oh my gosh! Oh my gosh!
15:20This is where we'll see how bad the injury is. Oh my gosh! Look at that!
15:30Parang bumaon na yung mga ano, kadena oh. Oh my God! Oh, pumasok na yung laman dun sa kadena oh.
15:39Loose naman siya. Kung mahigpit talaga to, dapat pati dito.
15:44Aabot sa isa hanggang dalawang pulgada ang sugat nito sa leeg.
15:50Kailangan natin itong tahiin dahil this will heal for a long time. Look at that! Ang lalim!
15:56Ititrim ko yung mga edges ng sugat na necrotic or nabubulok.
16:09So yan, na-closen natin yung mga wounds niya.
16:15Yung mga tahi na ginawa ko, mga natutunaw yan. Tuturukan natin ito ng antibiotics.
16:21And our final treatment is anti-maggot. Para hindi siya langawin, ano.
16:31We may not be successful in trying to capture itong nakakawala na unggoy.
16:37Pero maghanap tayo ng ibang paraan para maprotektahan naman yung mga nagre-reklamang mga residente dito.
16:44May nakita kong staff na laroan na snake. And usually, in the wild, monkeys are afraid of snakes, particularly yung mga python.
16:56So tignan natin kung likas sa kanyang instincts ang matakot sa ahas.
17:01Susubukan natin ilapit ang laroan na ahas kay Ligo.
17:10It's effective ha.
17:12Ayaw ka nang mag-desensitize siya dito.
17:16Pag nasanay siya, baka wala ng epekto to.
17:18Ito na yung magiging non-invasive o yung hindi mapanakit na paraan para maitaboy yung mga monkeys natin.
17:28So dadalina natin ito sa rescue center.
17:36Ang pamilya ni Nida, humayag na i-turn over ang mga alagang unggoy sa otoridad.
17:42Naalulukot.
17:44Siyempre ba na ganyan namin nakasama?
17:46Kaya nung makitapang yun na yung sugat ng unggoy, lumayo na agad dito.
17:51Parang nasa sa anak.
17:53Bibigay na kita, daw magiging alis.
17:55Para namin anak na ilalaga.
17:57Pero willing naman din ba ang kasama ko na ibigay.
17:59Let's just hope na sila ma-rehabilitate.
18:03Makabugo siya ng troop niya, bagong pamilya.
18:06And ma-release siya ulit sa natural na tahanan nila.
18:11Let's go.
18:12Let's go.
18:13Let's go.
18:14Let's go.
18:15Let's go.
18:16Let's go.
18:23Karamihan pong hanap buhay ng mga kabarangay ko ay nasa farmers.
18:30Mga magsasaka po sa bundok po.
18:33Kaya nakakahuli po sila ng unggoy.
18:36Hindi naman po natin namumonitor na nakakapag-alaga sila.
18:39Kaya so lumalaki po ng ganong kalaki.
18:42Alam naman din po natin may batas para dyan.
18:44Kung gusto po namin mangyari dyan yung maturn over po sa kanila.
18:47Bago kami umalis, tinuruan din namin ang ilang miyembro ng barangay at senro kung paano nila ligtas na mauhuli ang unggoy na si Alpha.
19:02Pag inaabot ng unggoy yung food, hindi niya maabot. So kailangan umakit siya. Pag umakit siya, makikita niya yung food. Tatalon siya ngayon dito.
19:11Ang unggoy na si Nainggo at Asyang, dinala namin sa accredited rescue center ng Senro Bagak Bataan.
19:21Pareho silang female.
19:24After ng quarantine nila at pwede na silang mag-survive into wild, siguro i-re-release din namin with Senro office.
19:35Samantala, matapos ang dalawang araw, ibinalita sa amin na natagpuan na si Alpha pero wala nang buhay ang unggoy.
19:49Wala naman siyang sugat eh, no?
19:51Kaya nga, nilaasin niyan.
19:53Nakita ito ng ilang residente na hindi na humihinga sa masukal na likod ng bahay.
19:59Agad din itong inilibing sa kanilang barangay.
20:03Sana, this is the time that we coexist.
20:07We know that the monkey can be harmful also.
20:10Pero ganito na lang ba yung mangyayari sa atin every time there are wildlife that is in our environment?
20:17Ang tahanan ng unggoy ay ang kagubatan, hindi ang ating pamayanan.
20:24Mahalagang huwag silang gawing alaga.
20:27Hayaan silang manatili sa kalikasan.
20:30Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:34Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:38mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
20:42GMA Public Affairs YouTube channel.
20:44GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments