00:04Tuba Tuba
00:04Ang bunga ng Tuba Tuba?
00:07Nakakalason!
00:09Nilalanta ka ng isang pamilya ng jewel bag ang katas ng bunga.
00:15Itong isa o, ito daw yung mga gusto nilang bunga.
00:19Kaya, ito yung pinagtitri pa na kinakain nila.
00:24Tagasang ito, pinagpe-pestahan na ng mga langgap.
00:32Makaligtas kaya ang jewel bag?
00:43Ang pagprotekta sa mga buhay ilang.
00:47At ang pag-asa ng ilang katutubo sa kalikasan para sa kanilang pagkain.
00:54Isang maselang balanse na patuloy na sinusubok.
01:00Sa bawat huli, sa bawat kuha, may kapalit.
01:04Hindi naman sila exempted from complying with the law.
01:08Hanggang kailan natin masasabi na sapat na?
01:11At kailan nagiging kasakiman ang ating pangangailangan?
01:15I identified this as a male macaque.
01:20Yung eyepiece natin, kinukuha lang nila yung what's enough for them.
01:24Si livelihood din naman kasi ito.
01:25They are the main protectors of the forest.
01:28Sa gitna ng katahimikan ng kagubatan, isang tanong ang umulit.
01:34Hanggang saan ang hangdangan ng tao?
01:42Ang makikinang nitong likuran,
01:49para bang ginto sa ibabaw ng halaman.
01:57Tahimik itong kumakain at unti-unting dumadami.
02:03Hanggang sa ang katas nito, tuluyan na nitong maubos.
02:08Pero ang bunga ng tuba-tuba?
02:12Nakakalason!
02:16Makaligtas kaya ang jewel bag?
02:23Sa kagayan de oro,
02:25ang bakura na ito,
02:27sagana sa nakakalasong halaman na tuba-tuba.
02:32Pero ang bunga nito,
02:34tirahan at pagkain para sa makikinang at makukulay na jewel bag.
02:41Kasamang apat na anak,
02:45masayang nilalantaka ng isang pamilya ng jewel bag ang katas ng bunga.
02:52Ang laso na posibleng walang epekto sa mga insekto.
02:57Ang jewel bag, mukhang nagpapakitang gilas.
03:02Kadarating pa lang namin, lumapit na agad.
03:06Lumapit siya o!
03:08Napakwentuhan na kami dito kanina ni sir.
03:10Bigla may, yun!
03:12May lumapag na dito na bag dito sa telepono ko.
03:17Very colorful bags that we have na
03:19pini-feature ng isa sa local vlogger.
03:232019 ang simula ni Walter ang paggawa ng online content.
03:28Kasama na rito ang jewel bag.
03:30Unang-una, bakit ito yung napili mong topic na i-vlog?
03:35Nakita ko kasi sa harap ng bahay namin.
03:37Tapos, first time ko nakita yung mga nips niya, yung majuveniles.
03:41But beyond that, there was no fascination.
03:43And no academic background on insects.
03:47Wala po, hindi ako expert.
03:49Creating urban wild seed ho,
03:52an animal program dito sa Cagayan de Oro.
03:54Yung sa likod ng bahay namin,
03:56ang daming klaseng-klaseng birds.
03:59I don't see.
04:01It's not your everyday birds.
04:04Pakay ni Walter na makunan at maipakilala online
04:08ang iba't ibang buhay ilang sa Cagayan de Oro.
04:11To learn.
04:12Isa na yan, marami.
04:14To learn.
04:15To appreciate more yung mga wildlife.
04:19Phytophagus o insekto na pumakain ng halaman ang mga jewel bag.
04:24Kaya naman ang ilang bunga, kapansin-pansin na natutuyo na.
04:29Sa isa-isang puno dito, ang daming mga insekts.
04:33Sa dami nito,
04:35posibli raw na maging peste ito sa halaman.
04:39Dahil tsak na mauubos ang bunga, dahon at dagta nito
04:43at magdudulot ng paghina at pagkamatay ng halaman.
04:47Itong isa o, ito daw yung mga gusto nilang bunga.
04:51Kaya, ito yung pinagtitripa ng kinakain nila.
04:55Sige natin sa loob kung meron.
04:57Wala. Dry lang.
05:01Tinatawag din itong jewel stink bag
05:03dahil sa inilalabas itong hindi kaaya-ayang amoy kapag nakaramdam ng panganib.
05:10Mas marami. Mas malakas ang amoy.
05:13Kaya madalas kumpulan ang mga ito sa halaman.
05:16Meron siyang metallic bluish green dun sa head.
05:21Yung thorax naman is red.
05:23And then, the whole abdomen covering the shield of the wings.
05:28It's a combination of green bands and red markings.
05:31Some insects, they use this kind of color sa katawan na toward of birds.
05:36I'm not edible.
05:39Huwag kaya inay kasi mamatay ka.
05:40Pero because of the color patterns that they have,
05:44iniiwasan sila ng mga ibon.
05:47Hawa ko ang bunga ng tuba-tuba.
05:50Tuloy pa rin ang paglantak ng jewel bag.
05:53At nang mabusog na, dumudumi ito.
05:57Ang dami saka, yun, tumai.
06:00Tumain siya.
06:00Tumain na naman.
06:02Tumain na naman siya or umihe, whatever.
06:05Yan, oh.
06:05Sa hardina ito, may nakiki-over the backwood.
06:12Dito na piling mamahinga at mangitlog na mga jewel bag.
06:17Sarap na sarap ito sa pagkain ng bunga.
06:21Pero bakit ang isang ito tila pinagpe-pestahan na ng mga langgam?
06:28Posible kayang nasobrahan na ito sa kain at nalason?
06:32Pwede silang malason, especially yung mga nymph stage
06:36or yung mga early stages, hindi pa adult form.
06:39Pero may mga plants din, halimbawa yung sa tuba-tuba,
06:43meron yung toxic compounds.
06:45Minsan, hindi sila nagkaka-cause directly ng death.
06:49So, minsan, nauuna pa nilang kainin
06:52or infestate yung tuba-tuba bago sila mamatay.
06:55Kung mamamatay man sila, yung mga iba,
06:57they overcome this mechanism.
07:01Dagdag pa ng entomologist na si Dr. Christine Jewel Yabut,
07:05ang mga insekto gaya ng jewel bag ay may kakayahan na masanay
07:09sa mga halaman na may lason o toxic tolerance.
07:13Pero ang tao, wala o man ang kawala sa lason nito.
07:18Kwento ng ESL tutor na si Joan,
07:21na lason daw siya noon dahil sa pagkain ng bunga ng tuba-tuba.
07:26Yung siste niyo is all ako.
07:28Parang asaran lang yung mga kapatid ko.
07:30Sabi nila,
07:31Ate, gusto ko kumain?
07:32Ah, Chinese peanut.
07:34Ang lasa noon, parang cashew nut.
07:36Parang sting sa dila ko.
07:39Tapos, nanghihilo na ako.
07:41Pero parang may naramdaman ako na suka.
07:45Nakatulog ako.
07:47Masakit pa rin ang katawan ko, ang tiyan ko.
07:50Siguro dasal din.
07:51Kasi nagdamasang dalit talaga ako.
07:53Ngayon ko mamatay.
07:55Paliwanag ng toxicologist na si Dr. Kenneth Goh.
07:58Nagtataglay ito ng 4-ball esters.
08:01Isang chemical na delikado sa tao kapag ito ay nakain.
08:05If you take the jetropa in the raw form,
08:08delikado yun.
08:09May mga phenolic esters that could be toxic.
08:13For instance, ano ang purpose ng ricin?
08:15It's a chemical found in a natural product
08:18that can cause anyong cardiotoxicity.
08:20Tapos, mayroon siyang hematologic effect.
08:23Pwede kang madestroy yung kanyang red blood cell.
08:27So, delikado yun.
08:29Ang pagkain ng tuba-tuba ay posibleng magdulot
08:32ng matinding pagkalason at kamatayan.
08:36First is that it's best to consult a doctor.
08:40It doesn't have to be a toxicologist.
08:41It can be a doctor.
08:42Pwede naman tulungan ng National Poison Center
08:44through telephone help.
08:46But the important thing is,
08:48masabilay siya,
08:49na hindi siya makakaroon ng toxic effect within 24 hours.
08:54Ah, wala naman problema yun kung mahawakan.
08:56It's when it gets to the body.
09:02Nagsisilbing pagkain din ang ibang hayop,
09:04ang jewel bag.
09:05Gaya ng mga ibon.
09:08Sa late nito,
09:09hindi na nito naipapasa ang lason na nakakain mula sa bunga ng tuba-tuba sa kanilang predator.
09:17Itinuturing na specialist o insekto na nanginginain sa iisang species o uri ng halaman ang mga jewel bag.
09:25Pero sa kuha ng content creator na si Walter,
09:29tila paborito rin tambayan at kainin ng mga jewel bag ang halaman ng aratilis.
09:35So, pag sinabing generalist,
09:37lahat ng mga halaman kinakain nila,
09:40maraming species ng halaman.
09:42Kapag ka naman specialist,
09:43meron silang mga special lang na halaman na kinakain nila.
09:47Pero after several studies,
09:49nakikita na rin sila na kumakain din pala sa other plant species.
09:54So, there is a possibility na yung mga general or specialist natin is nagtatry din sila na kumain ng different
10:02species ng halaman.
10:09Bawat isa may papel na ginagambanan.
10:13Nakakalasan man sa tao ang bunga ng tuba-tuba.
10:17Pagkain naman ito para sa makihinang at makukulay na jewel bag.
10:33Ang kanilang buhay, makulay.
10:52Tindan, mukhang mga bata pa ito.
11:06Ang kanilang buhay,
11:08ang kanilang buhay.
11:09biyaya sa mga katutubo sa Hilagang Luzon.
11:30Sa pagitan ng tao at buhay ilang,
11:33paano binabalanse ang parehong pakikipaglaban para mabuhay?
11:47Sa librib na komunidad sa Cagayan Valley,
11:51nakadepende pa rin sa pangangaso ang buhay ng ilang taga rito.
11:58Ang mga buhay,
12:00ang mga buhay ilang hinuhuli at iniihaw.
12:02Mga sawa, unggoy, cloud rat o buot,
12:06at maging ang endangered na hornbill.
12:11Ang sawa pinang tutulungang balata ng mga tao.
12:17Samantalang, ang unggoy at cloud rat naman,
12:20malinis na at tapos nang ihawin ito sa apoy.
12:25Ang pangunguhan ng mga hayop sa gubat tila sobra-sobra na.
12:29Ayon sa Environmental Law Enforcement and Protection Service
12:34ng Department of Environment and Natural Resources o DENR.
12:39Sa enforcement, meron tayong mga pinapakreate
12:43ng mga quick response team.
12:45As much as possible,
12:46we want to prevent the killing or destruction of wildlife.
12:50That's why it should be immediate.
12:53Natuntun ito, itong story na ito,
12:55dun sa mga nakita online
12:58and nakakabahala yung dami ng mga hayop
13:02na pinapatay at tinatrade.
13:05Pinuntahan namin ang lugar kung saan nakatira ang mga katutubo
13:09kasama ang Kaakibat by Viver City Watch,
13:13isang grupo na nagbabantay ng gubat
13:16at nagdodokumento ng mga hayop.
13:18Itignan natin yung kanyang status,
13:20kung marami pa ba sila dito
13:23o malaki na yung impact ng hunting dito sa loob.
13:26Liblib na lugar na ito sa Norte.
13:34This is supposed to be an easy trail,
13:37an easy trek,
13:38pero dahil sobrang putik,
13:40papunta dun ang hirap.
13:42Nandito tayo sa isang community
13:44ng mga ITAS.
13:47ITAS don't really live in a community
13:50because they're nomadic.
13:52Sa kusina ni Roger,
13:54nakasabit ang mga panganang baboy ramo
13:57at bungo ng ungoy.
14:09Ang mga buto ng mga hayop na kanyang nahuli
14:12at pinagsaluhan sa kanyang komunidad,
14:15itinabi ni Roger.
14:23Sa edad na 58,
14:26hindi raw siya maaring huminto sa pangangaso,
14:29lalo na pinag-iipunan niya
14:30na madala sa ospital ang kanyang apo.
14:33Ano ba?
14:35Ang tawag dun sa kondisyon na yun
14:37is atrisya ani, ano?
14:39Nangyayari yan talaga
14:40as an abnormality.
14:42And binubutas yung tiyan
14:45para dun nalabas yung dumi.
14:59Sa tuwing siya naman
15:01ang nangangilangan ng servisyong medikal.
15:04Nilalaga niya raw
15:05ang bungo ng mga unggoy
15:06na kanyang nahuli.
15:09Sa paniniwalang,
15:10mawawala ang iniindan niyang sakit.
15:14May ospital sa kanilang bayan
15:16ngunit hindi nila kayang tustusan ang gastusin.
15:23Nomads po sila eh.
15:24Kasi may mga housing projects po
15:26tayo na ginawa sa dalawang barangay.
15:28E lang hindi po sila nagtagal dun.
15:31Iniiwan po nila yung housing
15:32tapos lilipat mo sila sa isang area
15:34tapos magtatanim.
15:36Pag wala na naman po, lilipat na naman po.
15:38Kilala rin ng mga ngaso sa kanyang lugar
15:41ang katutubong si Isus.
15:54Aabot daw ng lima hanggang sampung tao
15:57ang kausap niya
15:58at bumibili ng mga nahuling hayop
16:01kada dalawang linggo.
16:10Hindi rin daw niya alam
16:12na bawal ang pagbebenta ng mga buhay ilang.
16:15Ang mga mapanilakod dyan, sir.
16:18Pero gumalong dati kagapsat ng Ilocano dito, sir.
16:22Times are changing.
16:23They need cash
16:25to be able to send their children to school.
16:28Nakakalungkot pa is
16:31hindi lahat ng binibenta nila
16:33ay nakoconvert nila into cash.
16:38Paliwanag naman ng National Commission on Indigenous People Region 2
16:43ang ahensya na nangangalaga at nakikipaglaban
16:46sa karapatan ng mga katutubo.
16:49I-recognize talaga na sa kanila talaga yung lupain na yun
16:52kasi yun yung buhay nila
16:54at nandun yung kabuhayan nila.
16:56Umaalis sila, sir, for fear of life, diba?
16:59Kasi pinapaalis sila sa lupang kanila talaga yun.
17:03Simula pa lang sa pangangaso na bubuhay ang mga katutubo.
17:08Ngunit sa paglipas ng panahon,
17:11nagbago ito dahil nagbago na rin ang kanilang pangangailangan.
17:16Ang pangangaso, kadikit na nang buhay ng mga katutubo
17:20at sa oras na hindi sapat ang kalangkita,
17:25ito ang natitira nilang alam na kabuhayan
17:28para magtawin ang pang-araw-araw na gastos at gutom sa kagubatan.
17:34Ang hunting sa Pilipinas,
17:36the moment nung dumating yung mga sinaunang tao dito sa Pilipinas.
17:40Kasi ang hunting,
17:42it's a form of subsistence para sa mga tao.
17:45So, kailangan nilang gawin yun para mag-survive.
17:48Pero, iba na raw ang sitwasyon ngayon.
17:56Yung pagpatay at saka pag-destroy sa mga wildlife na ito
18:01is a violation of RA 9147.
18:06Kahit man mga kasamahan natin sa indigenous peoples,
18:09hindi naman sila exempted from complying with the law.
18:13But, yung tinatawag na sustainable na paggamit ng mga IPs is also recognized.
18:19Ang Indigenous People's Right Act of 1997
18:23ay batas na nagbibigay karapatan sa mga katutubo
18:28na gamitin at pakinabangan
18:30ang mga likas-yaman sa loob ng kanilang ancestral domain.
18:34Kasi ang dami silang nakukuha na gano'n.
18:38Marami?
18:39Oo, sako-sako yun.
18:41Ito yung story namin about trying to catch the hunters.
18:45Nung nandito na kami sa site mismo,
18:48lumabas yung katotohanan
18:50na itong mga katutubo natin sila'y nag-hunting.
18:54We met the DNR in this region.
18:57Pinag-usapan namin kung ano ba yung mga lugar na pupuntahan namin
19:01kasi nakaka-alarma na yung bilang
19:03ng mga nagdodokumentohan nila na wildlife hunting.
19:10Ebedensya na may nagka-camp dito.
19:15So, bago pa eh.
19:17Hindi pa tuyong-tuyo yung mga dahon ng saging.
19:20So, dito sila nag-camp.
19:22Ang target nila, yung mga paniki.
19:26So, this is the situation ano.
19:30Hinahanapan namin yung mga areas kung nasan yung mga wildlife.
19:33Pero, we came across this cave.
19:36Yung mga kasamahan natin na taga-kaakibat eh.
19:40Susurvey nila kung anong meron sa loob.
19:49Walang dagat pero may lambat.
19:52Yan ang madalas kong marinig sa kanila.
19:56Nilalambat kasi nila ang mga hayop rito.
20:01Ito, ito yung lambat o.
20:03Naanod.
20:04Yan po.
20:06Ang dating paisa-isang huli,
20:09bakit tila sako-sako na ngayon?
20:11Maraming bats dito, no?
20:13So, dito sinasabing meron nagtatrap,
20:16nagninet ng mga paniki.
20:18Kung nahuli daw nila yan,
20:20lalagyan na sa sako.
20:21Ito yung binibenta nila.
20:23Oh my gosh!
20:25Oh my gosh!
20:26Identified!
20:27This is a male macaque.
20:30Ano nga ba ang pwede mong ibigay
20:32sa kanila as alternative?
20:35They need money.
20:37Ako, si Doc Netson Donato.
20:40Ako, si Doc Fritz Resyo.
20:42Born to be Wild.
20:48Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:51Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:54mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
20:58Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
21:01Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
21:05mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments