00:00Social daw ang mga ibong ito dahil ang kanilang breakfast nakaserve sa mga baso.
00:18Hindi raw bababa sa tatlong daang sunbird ang dumadalaw sa kanilang lugar.
00:23Ito siguro yung mga pinaglalagyan nila ng food ng sunbird.
00:27Abangan natin ano, malamang maya-maya nandito na yan.
00:42Ang mga alaga sa bukit, walang awang inatake.
00:47Ang hinihinalang sa larin, isang grupo umano ng aswang na naghahain yung aso.
00:55Yung mga namatay ng mga kambing ko o, ito pa nga ang tali nila.
01:00Talagang dito yung tama.
01:02Parang ilang ngaipin ba yun?
01:04Nakatusog siya at kanya eh.
01:06Meron isang nila lang ang umaatake dito sa mga alagang kambing at baka.
01:11Sabi ng ilang dito, aswang daw.
01:14Pero ano nga ba yung totoo?
01:16Pag sapit ng umaga, isa-isa nang nagsisilabasan ang makukulay na ibon.
01:31Para mag-almusal.
01:34Pero sosyal daw ang mga ibong ito.
01:38Dahil ang kanilang breakfast, nakaserve sa mga baso.
01:46Sa isla ng Romblon, makikita ang mga garden sunbird o Tamsi na masayang nanginginain sa mga baso.
02:07Kanya-kanya silang pwesto na parabang mga customer sa isang coffee shop.
02:14At ang kanilang almusal, tubig na may asukal.
02:28Finally, nakarating na rin dito sa Sandbird Ridge Coffee Shop.
02:33Matagal ko nang gusto mong puntahan ito.
02:36Ito siguro yung mga pinaglalagyan nila ng food ng sunbird.
02:41Abangan natin. Malamang maya-maya nandito na yan.
02:46Kwento ng mag-asawang Tony at Lynn, isa sa mga atraksyon sa kanilang coffee shop ay ang mga garden sunbird o Tamsi.
02:55How did this concept started?
02:58Really accidental. We then had seen one little tiny sunbird in captivity one time, a sunbird.
03:05And then we came here. We saw the same birds flying in the garden.
03:09And we said, oh, that'd be interesting. Why try and trick them to feed?
03:13Isang wildlife conservationist si Tony. Siya ang nagdala ng mga hayop mula Afrika papuntang Palawan para itatag ang isang wildlife sanctuary sa isla noong 1970s.
03:26Nang manirahan na ang magsawa sa romblon, nakakita raw sila ng apat na garden sunbird sa lugar.
03:35Naisipan nilang tulungan ang mga ibon sa kanilang lugar sa pamamagitan ng supplemental feeding o pagpapakain ng tubig na may asukal.
03:46Dahil matamis din ito gaya ng nectar, madaling naakit ang mga ibon.
03:53So we set up a little system for it and we got the sunbirds feeding in a little canister full of honey.
03:59And from there it develops very very quickly because birds always watch each other.
04:04Sa labing walong taon na supplemental feeding nila para sa mga ibon, hindi raw bababa sa tatlong daang sunbird ang dumadalaw sa kanilang lugar.
04:14It was a long process to get the birds comfortable and come here and feed.
04:20So it took time but slowly, slowly over the years, of course, every bird flying past will spot the sunbirds in and come down and take a look.
04:27Tinatanggal nila ang mga battle feeders tuwing napapansin nilang dumidipende na ang mga garden sunbird.
04:34What is your explanation for feeding these birds, the wild birds?
04:39To do this, what we're doing is supplementing the food.
04:42We're not trying to keep the birds here. They don't live to eat honey all the time.
04:46And we supplement their food during very hot prayers when there are no flies or little insects they can capture.
04:52And now you'll find sunbirds everywhere on this island.
04:55Sa isla ng Romblon, kapansin-pansin ang garden sunbird na ito na sumisipsip ng nectar o matamis na katas ng bulaklak.
05:05Pilit itong inaabot ang bulaklak para makakain.
05:09Pero ang iba niyang kasamahan, sa halip na mahihirapan, nanginginain na lang sa mga basong may lamang tubig at asukal.
05:20Ayon kay Lynn, nakakaubos daw ng walong litro ng tubig na may asukal kada araw ang mga ibon sa kanilang coffee shop.
05:30Ang maliliit at makukulay na mga garden sunbird ay endemic sa Pilipinas maliban lang sa isla ng Palawan.
05:41Gaya na mabubuyog, mahilig din ito sa nektar o matamis na katas mula sa mga bulaklak.
05:54Ang kanilang pakurbang tuka ginagamit nito para sumisip ng nektar.
06:13Habang nanginginain din ang mga ito sa bulaklak, dumidikit sa kanilang katawan ang pollen na makakatulong sa pagpaparami ng mga halaman.
06:26Hindi raw pinapayagan ni Lynn at Tony na hawakan ng mga customer ng coffee shop ang mga garden sunbird.
06:35Natutuwa, nag-i-enjoy, napaka-free nila parang gusto kong maging birds din.
06:41Nakaka-relax din po.
06:42Tsaka isa pa parang may kasabay ka kumakain habang sila pinapanood mo kung paano sila kumakain.
06:50Paalala ng ornithologist o eksperto sa mga ibon na si Dr. Carmela Española,
06:56ang mga ibon ay pollinators o tagapagpalaganap ng buto sa wild.
07:02Kaya ang simpleng pagkain nito, malaking epekto sa natural na pagpaparami ng mga halaman at puno.
07:10Ang resulta noon ay pwede magkaroon din ang disease transmission.
07:15Kasi meron kang konsentrasyon ng mga ibon.
07:20So, naiipon sila sa isang lugar.
07:23Pwede yung may mga sakit ay pwede maghahawa-hawa sila.
07:27Ang another effect noon ay overpopulation.
07:31So, pwedeng dumami sila sa isang lugar.
07:35Another effect would be pwedeng magkaroon ng imbalance.
07:42Dapat pag-aralan ang tamang paraan ng paggawa nito.
07:47No?
07:48Independent ang mga hayop na ito, mga ibon na ito, sa binibigay ng pagkain ng tao.
07:58May metallic blue na balahibo sa dibdib ang mga lalaking garden sunbird.
08:05Itinapakita nila ito para mapansin ng babaeng sunbird.
08:11Kaya na mga garden sunbird mabuhay sa kagubatan at sa hardin.
08:17Itinituring din itong least concerned species ng IUCN Red List of Threatened Species.
08:24Hindi lang mga garden sunbird ang nakikinabang sa supplemental feeding nila Tony at Lynn sa mga ibon.
08:36Nakikisalo rin sa pagkain pati ang ibon na bulbul.
08:41Omnivores o kumakain ng halaman at mas malilit na insekto ang mga ibon na ito.
08:50Nandito lang tayo sa garden and the birds, they feel very comfortable na nagbibuild sila ng nest dito.
08:57So ibig sabihin, they don't feel threatened.
09:00And ito, ang may gawa niyan is bulbul daw ang may gawa ng nest niyan.
09:05If you have a garden like this, tapos sa umaga pag gising mo, dito ka lang.
09:15And papanoorin mo yung mga ibon na nanginginain dyan.
09:20Ibang feeling na nakaka-relax na you see these birds are not afraid.
09:27And it only shows that hindi sila takot dahil alam nila walang panganib sa kanila.
09:35Some will say na we shouldn't interfere with the wildlife.
09:40For me, this is lesser evil.
09:42I don't think it's that bad.
09:45Kasi sa ibang lugar, yan na rin ang ginagawa nila.
09:50Siguro, depende.
09:52Pagka ang panahon kulang sa pagkain, pwede natin isupplement.
09:57Let's say summer, maraming namumulaklak na mga puno.
10:02Kaya nilang isupplement itong mga ibon na ito.
10:05Kung overweight ba sila or parang normal naman yung pangangatuan nila.
10:10Para mas dumami pa ang pagkain ng mga ibon, nagtatanim din sila sa kanilang bakuran ng mga halaman.
10:22Ang pagtulong sa mga ibon ay hindi masama, lalo na sa panahon hirap ito sa pagkuhan ng pagkain.
10:31Pero mas mainan pa rin na magtanim ng mga halaman at hayaan na natural itong maghanap at kumain ng nectar.
10:39Para maghampana ng mga ibon ang kanilang tungkulin sa kapaligiran.
10:44Limang kambing, limang manok at isang baka.
10:57Ang mga alaga sa bukit, walang awang inatake.
11:01At patay na ng matagpuan sa bakay albay.
11:05Ang hinihinalang sa larin, isang grupo mano ng aswang na nag-aan yung aso.
11:11Yung mga namatay ng mga kambing ko o, ito pa nga ang tali nila.
11:16Talagang dito yung tama.
11:18Yung parang ilang ibon ba yun?
11:20Nakatusok sa rak kanya eh.
11:30Ang mga residente, tila di mapakali.
11:33Kasabay ng malakas na buhos ng ulan,
11:38mag-ala-gala raw kasi ang mga atake sa kanilang mga alagang hayo.
11:43Kinabukasan,
11:45ito ang tumambat sa barangay Pili-Iraya.
11:50Halos mahati raw ang katawan,
11:52wakwak ang tiyan,
11:53at tinanggal pa ang lamang loob.
11:56Lahat ng inataking anim ng kambing,
11:58buntis,
11:59at mga nganap na sana ngayon buwan.
12:02Yung mga 2 to 4 am yun eh.
12:04Kaso, lakas ng ulan nun eh.
12:06Hindi namin makon yung pangyayari.
12:09Hindi makalabas eh.
12:10Nakikita na lang pag pagliwanag na,
12:12nakikita namin yung mga kambing patay eh.
12:15Anim sila lahat dito eh.
12:16Yung lima na napatay.
12:18Awang-awa si Felix ang nangyari sa kanyang mga alaga.
12:22Wala na, kalahati na lang natira.
12:25Wala na yung lamang loob.
12:26Yung lima, buntis yun eh.
12:30Agad kong pinuntahan ang barangay Pili-Iraya
12:33para alamin ang sitwasyon doon.
12:35Isang residente ng Bakakay ang nagpost
12:39na meron doon isang hindi na lang
12:41ang umaatake dito sa mga alagang kambing at baka.
12:45Sabi ng ilan dito, aswang daw.
12:48Pero ano nga ba yung totoo?
12:50Ipinakita ng residente si Doris
12:53ang nakalulungkot na sitwasyon ng mga hayop.
12:56Ito sila, linapa ng aso.
12:59Dito, linapa sila.
13:01Kaya dyan yung makita yung postcode.
13:03Dyan sila mga tali ng mga kambing.
13:06Ayan.
13:07Ang pag-atake na sundan pa raw sa kabilang sityo.
13:11Baka nakatulong sa bukid,
13:13natagpo ang patay.
13:15Butas daw ang tiyan
13:16at halos lumabas din ang lamang loob nito.
13:20Enero ngayong taon,
13:21nagsimula raw umatake ang naturang grupo
13:23ayon kay Kapitan Nimfa Baliza.
13:26Actually po ang umami,
13:28hindi lang itong recent nangyari yan.
13:31Pan-twice na po ito nangyari dito.
13:33Una po doon sa porok dos,
13:36ganon din na senaryo.
13:38Kambing din nila pa.
13:39Then, itong huli,
13:41itong limang kambing,
13:43saka isang dingin baka.
13:46Ang pinaniniwala ang grupo umuno ng aswang,
13:49nag-aan yung aso.
13:51May nakakita,
13:52apat daw na aso,
13:54dalawang puti,
13:55dalawang itim.
13:57Pero hindi lang daw malaking hayop
13:59gaya ng kambing at baka
14:00ang nilalapa
14:02baging ang mga alagang manok.
14:06Sa masukal at madabong tirahan
14:08ng mga kambing,
14:09gumat na itong paligid.
14:11Ito sa kanila malinis.
14:12Pero outside of this compound,
14:15talagang masukal.
14:19Maririnig ang tahol ng mga aso,
14:21kasabay ang malakas na ulan.
14:24Noong Sabadong gabi,
14:26super lakas ang ulan.
14:28Tapos, may naririnig daw siya
14:31na mga ingay ng mga kambing.
14:34Akala nang nag-alaga,
14:35ingay lang sa ulan.
14:38Hindi niya pinansin.
14:41Inataakin na pala
14:42ng mga ligaw na aso
14:43ang anim sa labing isang kambing.
14:47Andito pa nga yung mga
14:48ano o,
14:49yung mga namatay na mga kambing ko o.
14:53Ito pa nga ang tali nila.
14:56May bakas na malalalim na kagat
14:59ang mga kambing.
15:00Sa kabila nito,
15:01maswerte namang nakaligtas
15:03ang isang buntis na kambing.
15:05Meron pang natin ang isa buhay pa
15:07kasi hindi nakakatayo eh.
15:08Talagang dito yung tama.
15:10Parang ilang ipin ba yun?
15:12Nakatusan sa kanya eh.
15:14May kagat ito sa bandang likod,
15:16malapit sa binti.
15:18Dito sa binti ang kagat eh.
15:20Siguro kasi,
15:21nanunuwag sila
15:22kaya ang kagat niya
15:23dito sa binti.
15:24Kasi hindi naman makasipa
15:25ito mga ito eh.
15:26Pero maroon sila manuwag.
15:28At masakit yung ano nila,
15:29mga sungay.
15:31Gamutin natin ito maya maya.
15:34Bakit nga ba mga buntis na kambing
15:37ang inaatake?
15:38Probably because,
15:39hindi masyado makagalaw yung mga buntis.
15:42Mas ano sila magumala,
15:43mas susceptible sila.
15:44Pabigat yung pagkilos,
15:46kaya madali sila atakihin.
15:47Ang ilang residente,
15:51hindi raw naniniwala na aswang
15:54na nag-aan yung aso ang gumawa nito,
15:57kundi mga galang aso.
16:00Hindi naman ako nanuniyala
16:02sa mga aswang-aswang na yan.
16:04Wala pa naman tayong nakita ang aswang.
16:06Saan may nakita na,
16:08siguro,
16:09maniniwala tayo.
16:10Pero ito talaga aso ang lumayan.
16:13Sa mandala,
16:14binigyan ko na ng gamot
16:16ang nakaligtas na isang kambing.
16:20Okay.
16:25Ligyan ko siya ng antibiotics
16:26that will help
16:27para mas mabilis gumaling
16:29yung kanyang sugat.
16:31Maganda rin
16:33na linisin natin yung sugat niya.
16:34Hindi lang awin, uurin
16:36para mas mabilis gumaling yung kanyang sugat.
16:40Nasa higit apat na malalaking aso raw
16:42ang nanlapa sa mga kambing.
16:45May mga ganito talaga ng pangyayari
16:47na kapag yung mga feral na aso,
16:50dating alaga,
16:51na wala na mayayari,
16:52tapos nagsama-sama sila,
16:54they
16:55parang switch
16:56apak mentality.
16:58Sumusugod sila
16:59para maghanap ng pagkain.
17:01Parang dati-pregery
17:02yung kanilang pagiging hunter.
17:04They try to start looking for prey.
17:07Ang mga ligaw na aso
17:09na maaaring sumalakay,
17:11posibleng magkakasamang inaalagaan
17:13noon bago ito napabayaan
17:15at naging talaboy.
17:17Dating alaga yun
17:19mga asong yun,
17:20tapos ngayon
17:21di na naaalagaan
17:22kasi yung may ari wala na.
17:24Inaiwan yung mga aso.
17:25Meat daw ang pinapakain dati,
17:27ngayon wala na.
17:28Siyempre kakain sila
17:29ng kaya nilang lapain,
17:31kakainin talaga nila.
17:35Makalipas ang isang linggo,
17:37muli na namang umatake ang mga aso.
17:40Sa pagkakataong ito,
17:41limang manok na may kagat sa leeg
17:43ang natagpo ang patay.
17:45Pero hindi na naabutan
17:47ang mga residente at barangay
17:48ang mga umataking aso.
17:51Ayon kay Kapitan Nimfa Balisa,
17:53dayo lang daw ang mga aso
17:55sa kanilang barangay.
17:56Agad na inireport ng barangay
17:59sa kinauukulan ang nangyari.
18:01Tumawag po ako sa PNP,
18:03Makakai,
18:05para doon po sa
18:07naganap dito
18:08kasi masyada ng alarming.
18:10How much more kung
18:11wala na silang makita dito
18:13na biktima nila ng mga kambing?
18:16How if
18:17kung mga bata na
18:19ang biktima ay?
18:22Sa batas,
18:23lahat ng alagang hayop
18:24ay dapat nakatali
18:25at nakakulong
18:26sa loob ng bakuran.
18:29At ang mga pag-alagang hayop
18:31ay maaaring ma-impound.
18:33Ayon yan sa
18:34Provincial Ordinance
18:35No. 005-2019
18:38o
18:39Responsible Pet Ownership.
18:41Ang gawin na muna
18:43pansamantala,
18:44ikutin ang lahat ng households
18:46para
18:47ma-advise
18:48na may room mandatory
18:50na talagang dapat
18:51ikulong
18:52o kaya
18:53talian yung mga hayop.
18:54Para naman
18:55makilala
18:56kung lahat ng
18:57may owner
18:58ng pet date
18:59na dog,
19:00kung lahat na nakatali
19:01ay merong panggala,
19:02prove na
19:03hindi taga rito
19:04ang kaso.
19:06Bago pa mangyari ang insidente,
19:08regular na umiikot na raw
19:10ang ilang opisyal
19:11ng barangay
19:12para masigurong
19:13walang galang aso
19:14sa kanilang lugar.
19:15Pag implement ng ordinansa,
19:18every Sunday,
19:19nanguhuli po kami
19:20ng mga gala
19:21then ini-impound namin
19:23dyan,
19:24may pinagawa po ako dyan
19:25na kulungan.
19:26After 3 days,
19:27isinosurrender ko po
19:28doon
19:29sa Department of Agriculture.
19:32Gaano man kahigpit
19:33ang pagsunod
19:34sa batas
19:35at pagbabantay
19:36ng mga residente,
19:37hanggang ngayon,
19:38hindi pa rin nahuhuli
19:40ang mga salari na aso.
19:42Ang perwisyong dulot
19:44ng mga asong ligaw
19:45ay patunay na resulta
19:47ng pagpapabaya
19:48sa mga dating alaga.
19:50Now ay magsilbing aral ito
19:52para maging responsable tayo
19:54sa mga alaga natin.
19:56Maraming salamat
19:57sa panonood ng Born to be Wild.
19:58Para sa iba pang kwento
20:00tungkol sa ating kalikasan,
20:01mag-subscribe na
20:03sa GMA Public Affairs
20:04YouTube channel.
Comments