00:01It's hard to do, but it's still a fight for the Pambansang Ibon of the Philippines.
00:09Can you see it?
00:10It's very good.
00:11It's very good.
00:13It's very steep.
00:15It's hard to do it on a daily basis.
00:19And it's not a hint.
00:20It's continuous.
00:20It's continuous yan.
00:21Nandasan nandito siya si Tapu.
00:32Grabe, sayang.
00:34Nakakitang-kita namin yung mga, yung dugong.
00:36Pag-dive namin, di namin makikita kung nasaan.
00:40Isa itong nilalang, nabihirang makita.
00:43Ngunit, napakadaling mawala.
00:47Kasalukuyang, critically endangered na ang estado na mga dugong sa Pilipinas.
00:57Sa kagubatan ng Leyte, isang misyon ang aming ikinasa para hanapin ang isang agila.
01:04Siya, si Lakpue.
01:06Na sampung buwan ng minomonitor ng grupo ng Philippine Eagle Foundation, Forest Guards at Tribong Mamanwa.
01:13Tinitiya kasi ng grupo na ligtas at naaangkop na siya sa buhay sa wild.
01:20Dati kasi siyang nanatili sa pangalaga ng tao.
01:27Mahirapan ang daan, tuloy pa rin ang laban.
01:31Para sa pambansang ibon ng Pilipinas.
01:37Bandang dito talaga sir.
01:39Ito yung sento.
01:43Tan ba na sir?
01:46Ayun nga, ayun nga, ayun nga.
01:47Pero ang lalaking Philippine Eagle, wala sa himpapawid o sa kanyang pugad.
01:53Kung di nasa lupa.
02:06Sa kagubatang ito, naninirahan ang agilang si Lakpue.
02:10Sa lawak ng kanyang nasasakupan,
02:13kailangan namin gumamit ang radio transmitter para matunto ng agila.
02:18PBON PADITER
02:25Sir, dito banda.
02:35Dito talaga sir, inibe yung sento.
02:40Say this way may gumagalaw ha.
02:42Nag-agalaw doon.
02:43Ayan nga.
02:44Ayan nga.
02:45Ayan nga.
02:45Ayan nga.
02:46Ayan nga.
02:47Puti-puti.
02:49Oh, diba?
02:49Klaro siya.
02:50Kitang-kita mo yung puti na breast.
02:53Nang makita ito, agad nag-set up ang field technician na si Christian ng spotting scope para ma-obserbahan si
03:00Lakboy.
03:01Ayan na sir.
03:02Oh, yan oh.
03:03Klarong-klarong.
03:05Ayan siya.
03:08Chill lang sa puno.
03:09Si Lakboy ay mayroong nakakabit na radio transmitter na mala backpack GPS sa likod nito.
03:18Kapag natutok sa direksyon ng agila ang antena, tutunog yan.
03:24Dahil dito, mas napapadaling masubaybayan ang kanyang kaligtasan at galaw matapos siyang pakawalan sa kagubatan.
03:33Halos araw-araw nila minomonitor si Lakboy
03:37para mabantayan at mairecord ang bawat gawi ng isang agila sa kanyang bagong tirahan.
03:46Si Lakboy ay sinisipat.
03:51Agad itong bumaba sa lupa.
04:01Nadagit niya ang isang bayawa.
04:07Very special itong kasi para dito yung paboritong lugar ni Lakboy at dito niya nauhuli ang monitor lizard.
04:16Gabit ang kanyang kuku, binitbit niya ito sa masukal na parte ng gubat habang naglalakad.
04:25Aba, hindi ka naman namin naagawan sa merienda mo.
04:28At it turns out na meron pala siyang itinabi na pagkain at apparently nakita natin kung paano niya inilakad at
04:37tinago yung pagkain.
04:41Bago pa ma-enjoy nilakoy ang malawak na kagubatan ng Leyte,
04:46nasagip ito sa isang poacher o iligal na mga ngaso noong July 2003.
04:52Inakay pa lang si Lakboy noon nang kunin sa kanyang pugad sa Mount Busa sa Maitom, Sarangadi.
04:58Dinala siya sa pasilidad ng Philippine Eagle Foundation.
05:02Ito ang kanyang naging tirahan sa loob ng dalawang dekada.
05:06Sa probinsya ng Leyte,
05:09o naubos na ang populasyon ng Philippine Eagle matapos manalasa ang bagyong Yolanda noong 2013.
05:18Noong 2024, sinubukan ang Philippine Eagle Foundation na magpakawala ng dalawang Philippine Eagle sa Leyte.
05:25Paraan nila ito para muling buhayin ang kanilang populasyon dito sa probinsya.
05:31Nakasama rin nila sa proyektong ito si Doc Nilsit.
05:34All primary feathers are complete and none of them are damaged.
05:41As part of our reintroduction program dito sa isla ng Leyte sa may municipality ng Burawin.
05:50Ginagawa natin itong release natin kasi naubos na ang Philippine Eagles dito sa Leyte.
05:55Pero may maganda pang kagubatan ang Leyte at meron pang mga food items na pwedeng kainin ang Philippine Eagle.
06:05Panglima sila pwede sa pinakawalang Philippine Eagle sa Leyte.
06:09Bago pinakawalan ang mga Philippine Eagle, dumaraan muna ito sa tinatawag ng soft release.
06:15Isang proseso kung saan pansamantalang nananatili ang agila sa isang malaking enclosure sa mismong release site.
06:22Dito, unti-unting nasanay sa klima, tunog, pagkain at kapaligaran bago tuloy ang palayain.
06:31So, siya ay nakulong ng almost five months sa limang Philippine Eagles na nirelease natin dito sa Leyte.
06:39Siya ang matagal na kinulong.
06:41Pero dahil dito, we think na nakatulong ito sa success ng release niya.
06:47Dahil sa prosesong ito, natutunan ni Lakpwe na kilalaning ang kanyang bagong tirahan bago tuluyang mamuhay na mag-isa sa
06:55kagubatan.
06:57Limang buwan, matapos maibalik sa natural nitong tirahan,
07:01si Lakpwe na mata ang nanginginain ng self-in-lizard.
07:05Yung unang tatlong na hunt niya ay isang palm civet, isang self-in-lizard at isang monitor lizard.
07:14Ang release protocol na ginamit natin si Lakpwe ang magiging batayan na ng mga susunod pang mga releases natin.
07:22Kung may tao mang kilalang kilala si Lakpwe, wala raw tatalo sa malasakit ni Christian dito.
07:29Lalo na sampung buwan na niya ito halos araw-araw na binabantayan.
07:34Palipat-ipat siya sa ibang lugar. Hindi ka ba nag-worry doon para sa kanya?
07:38Nag-worry din ba minsan-minsan kasi parang medyo baga may threats sa kanya.
07:44Kadalasang nabibiktima ng silo ang Philippine Eagle, lalo na kung naglalakad ito para maghanap ng pagkain sa gubat.
07:51Isa ang mga bitag o silo sa pangunahing banta sa Philippine Eagle at iba pang wildlife.
07:59Kahit hindi para sa agila ang mga ito, maaari pa rin silang maabiktiba habang naglalakad sa kagubatan para mga asuh.
08:07Kaya nga sa tulong ng mga forest guards natin sa mga lugar na meron tayong Philippine Eagles,
08:12ang mga forest guards ang nagtatanggal ng mga silo at mga bitag.
08:17At syempre, gumagawa kami ng malawakang education campaign in partnership with the DNR,
08:23with the local government units, para sabihan ang mga tao na itigil na ang pamimitag ng wildlife.
08:31Kasama ni Christian sa pag-iikot ng gubat ang leader ng Tribong Mamanwa na si Tatay Juni.
08:38So sila Tatay Juni, membro sila ng Tribong Mamanwa dito sa Leyte.
08:43Nag-adjust sila sa bagong technology para maipagpatuloy nila
08:48yung pagmamonitor natin dito sa ating national bird kay Lapue dito sa Leyte.
08:53Ang siya, sir, gin-training kami, gin-training kami nila kung si Jason, kini si Cristal.
09:02Nga para kami mahabar po ito nga paggamit.
09:05Samtang naapa sila ko eh, trabaho ang monitor.
09:09Ang pagkita na monitor, nalilipay kami kay Hilakwe.
09:12Sa batagumpay na reintroduction o pagbabalik sa wild ng Philippine Eagle,
09:17nagbibigay ito ng pag-asa para sa mga dedikado eksperto na nakatutok sa pagpaparami ng mga agila sa Pilipinas.
09:25Maaari siyang ma-extinct in the next 50 to 80 years.
09:29It's within the next human generation.
09:32Pwede siyang mawala sa panahon ng mga anak natin.
09:35Naka-release na tayo ng limang Philippine Eagles.
09:37Kailangan pa natin mag-release ng at least 11 eagles para masigurado natin na mabuhay ulit ang populasyon dito sa
09:46Leyte.
09:48Our national bird has a fighting chance.
09:50We just need to make a choice that we want the Philippine Eagles to live and thrive within our lifetime.
09:59Dalamang dekada man ang inantay para matagumpay na maibalik sila ko sa kanyang natural na tirahan.
10:06Magsilbisa na itong pag-asa na sa tulong na pag-aaral, pagsatsaga at pagkakaisa ng mga tao,
10:13muling lalakas ang populasyon ng Philippine Eagles para manumbalik at maging matatag ang kanilang lahi.
10:20Ang lahi ng ating pambansang ibon.
10:36Sa mundo na mabuhay ilang, marami sa kanila ang payapa at malayang namumuhay.
10:51At sa ilalim ng karagatan,
10:55may isang lahayop
10:57na matagal nang pinoprotektahan ng bansa.
11:08Ngunit sa kabila ng mayaman at makulay nitong mundo,
11:14sunod-sunod pa rin ang mga ulat ng kanilang pagkamatay.
11:20May ilan ang nalulunod sa mga lambat,
11:25nakakain ng plastic,
11:27at natagpo ang hindi na buhay.
11:31May pag-asa pa bang masolusyonan ang problema ito?
11:35O kibitbalikat na lang natin hihintayin na maging kwento ang mga nilalang na ito?
11:52Isa itong nilalang na bihirang makita.
11:56Ngunit napakadaling mawala.
12:00Kaya sinubukan namin itong hanapin
12:02sa isa sa mga huling ligtas na tahanan nito.
12:06At alamin,
12:08bakit patuloy pa rin nalulunod ang dugong?
12:20Isang dambuhalang nilalang,
12:22nakarugtong na ng ating kwentong bayan,
12:25ang mga sirena.
12:29May pagkakawig man daw ang kanilang itsura,
12:33pero ang kanilang kresensya,
12:35huwag na sanang mauwi na lang bilang alaala.
12:40Nung sinabi sa akin na magdodocument kami ang dugong dyan sa Davao area,
12:46my expectations about seeing them is kinda low
12:50kasi these are true wild dugongs.
12:55At sila ang pakay kong hanapin.
13:01Isang supling o batang dugong lang ang kayang ipanganak
13:05sa kada tatlo hanggang pitong taon.
13:08Kaya ang mga guro,
13:10mula Southern Philippines Agribusiness
13:13and Marine and Aquatic School of Technology,
13:17nakatutok sa pag-aaral
13:19at pag-ahanap ng mag-inang dugong
13:22sa Davao Occidental.
13:29Nakikita ko ng Panay Seagrass,
13:31which is the habitat of the dugongs.
13:34Siguro natin kung suswertein tayo ngayong umaga.
13:40Wow!
13:41Naspot na nila.
13:43Dito tayo mag-a-anchor.
13:54Sa aming paglangoy,
14:00narating namin ang isang malawak na seagrass.
14:08Sa tulong ng isang underwater drone,
14:12ito ang kauna-unang survey na gagamit sila ng teknolohya.
14:18Layunin nilang madokumento ang marine life na makikita sa kanilang lugar.
14:26Ang mag-inang dugong na tanaw na namin.
14:31Siguro hindi pa nga siya ganun kasanay sa tao
14:33kaya pagbunga ba kami baka lumalayo siya.
14:37Ibinaba namin ang drone sa dagat.
14:43Pero hirap itong bumuelo
14:46dahil sa lakas ng agos sa tubig.
14:50Grabe, sayang.
14:51Kitang-kita namin yung dugong.
14:54Parang dalawa sila eh, mother and calf.
14:57Umaangat sila.
14:58Pero pag-dive namin,
15:00medyo malakas yung current.
15:03Hindi namin makita kung nasaan.
15:06Hindi raw bababa sa labing dalawang dugong
15:09ang kanilang naitala sa Malita Davao Occidental
15:13mula 2008 to 2018.
15:17My research dealt on the population estimate
15:21and feeding browns for dugong.
15:24I actually documented yung sightings.
15:30Ang karakteristik kasi ng dugong,
15:33coastal species siya.
15:34Ang kinakain niya specifically would be yung seagrass
15:38na makikita lang usually pa nga dito sa tinatawang nating
15:42intertidal zone.
15:44Very shallow areas to.
15:45Parababoy man ay jureo!
15:47Sa Sultan Kudarat,
15:49isang dugong ang naabutan na lang
15:52na nakatihaya
15:53sa mababaw na bahagi ng dagat.
15:56Sa Saranggani,
15:58namataan na lang na walang buhay ang dugong na ito.
16:02Kahit na malusog ang dugong,
16:04nakuhanan ito ng nylon string
16:06sa loob ng katawan.
16:10Sa Rojas,
16:11Palawan,
16:12pinaniniwalaang
16:13na puluputan ng fishing gear ang dugong na ito
16:16at namatay.
16:18Ang isang it naabutan ng naagnas
16:21habang nasa buhangin.
16:24Agad namang inilibing ang dugong
16:26dahil nangangamoy na ito.
16:28Hinihinalang sumabit naman
16:30sa propeller ng bangka
16:32at lambat ang dugong na ito.
16:41Ang mga dugong may baga o langs
16:44gaya lang sa tao.
16:45Ang mga dugong may baga o langs
16:46Being mammals,
16:47kailangan huminga kasi ng hangin yung dugong.
16:50So, posible pag napuluputan sila ng lambat,
16:53pwede sila malunod.
16:54And any development sa coastal area
16:57from siltation, erosion,
17:01affected yung kanilang habitat.
17:09Usually, itong area nito is a
17:12forage root lang niya.
17:13Kaya dumadaan lang siya.
17:15Mostly, yung nai-check namin
17:19is mostly yung cellophane
17:23sa tiyan niya.
17:25I mean to say, one threat for the dugong
17:28is pollution,
17:29yung garbage.
17:32Ang pagiging mailap ng mga dugong sa Davao,
17:36tila hindi naman ako binigo
17:39sa pagpunta namin sa Palawan.
17:43Now, we're here in Palawan.
17:45I took this opportunity
17:46para makapagdugong watch.
17:49Sa lugar na ito,
17:51katulong ang buong komunidad ng kalawit
17:54sa pangangalaga at proteksyon
17:57ng mga dugong.
17:58May mga bantay dugong din silang tinalaga
18:02para sa paglatingin ang mga bisita.
18:09Ang dugong na si Pingas
18:10kilala dahil sa Pingas
18:12sa kanyang buntot.
18:14Ayon sa mga bantay dugong,
18:16posibleng sumabit ang buntot nito
18:19sa LSE ng bangka
18:21kaya nagkaroon ng pingas.
18:30Habang nanginginain nito sa seagrass,
18:33para rin nitong ginugupitan
18:35ang damuhan sa ilalim ng dagat.
18:38Dahil dito,
18:40mas mabilis muling tumubo ang seagrass
18:42at mas nagiging malusog
18:44ang buong ekosistem.
18:47Hanggang sa...
18:49Sandali itong umahon
18:51para kumuha ng hangin.
18:55At ligdas na muling nakababa
18:57sa kanyang malawak na languyan
19:00nang hindi nalulunod.
19:04Bukod kay Pingas,
19:06sikat din sa lugar nito si Abad.
19:17Sa dalumput isang dugong
19:19na naitala sa Palawan
19:21ng Department of Environment and Natural Resources
19:25mula 2019 hanggang ngayong taon,
19:29aabot naman
19:30ng 15 dugong ang namatay
19:33ayon sa DNR.
19:35Dahil sa pagsabit sa mga fishing gear,
19:39sphere gun injury
19:40at natural na pagkamatay.
19:47Kasalukuyang critically endangered
19:49ang estado ng mga dugong sa Pilipinas.
19:52Matatagpuan pa ang dugong
19:55sa halos 40 bansa.
19:58Sa Taiwan,
19:59wala na ito.
20:00Sa China,
20:02tinuturing na itong
20:03functionally extinct.
20:05At sa Pilipinas,
20:07nananatili itong
20:08isa sa pinakananganib
20:10na marine mammals.
20:14Kaya,
20:14ang masilayan sila sa wild,
20:17isang pambihiram pagkakataon
20:19na dapat nating pahalagan ngayon.
20:22Hindi natin sila
20:23kailangang gawing alamat
20:24para hangaan.
20:26Kailangan lamang nating tiyaking
20:29mananatili silang buhay
20:31at malayang lumangoy
20:33sa ating mga tagat.
20:35Ako,
20:36si Dr. Nielsen Donato.
20:38Ako, si Dr. Terecio.
20:40Born to be wild.
20:40Maraming salamat sa panonood
20:42ng Born to be wild.
20:43Para sa iba pang kwento
20:45tungkol sa ating kalikasan,
20:46mag-subscribe na
20:47sa GMA Public Affairs YouTube channel.
20:50Maraming salamat sa
20:51Maraming salamat sa panonood
20:52ng Born to be wild.
20:53Para sa iba pang kwento
20:55tungkol sa ating kalikasan,
20:57mag-subscribe na
20:58sa GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments