00:01Laksa-laksang mga jackfish o talakitok ang sasalubog sa ilalim ng tubig.
00:06Kaya naman, kinagigiliwa ng mga turista at lokal ang mga natatangin palabas ng mga isla.
00:13For some reason, during the pandemic, nawala yan eh.
00:16At ngayon, bumalik na rin sila.
00:17Kung gaano katotoo yan, alamin natin.
00:20May epekto nga ba sa mga talakitok ang laganap na pagdalo ng mga tao sa kanilang tirahan?
00:27Pero ang napaka-awkward ang posisyon ko.
00:34Sa wakas, may nakita kami.
00:39Tila isang ordinaryong butiki.
00:41Pero may kakaiba palang katangian.
00:44Parang siyang malit na tuko.
00:46Ang galing niya magtago dito sa mga singit-singit ng cueva.
00:52Ito naman ang itsura niya.
00:54Laki ng ulo.
00:57Kita utak.
00:58First time ako nakakita ng ganito, through and through.
01:10Handa ka bang pumasok?
01:12Sa ibang dimensyon?
01:16Sa Batangas, isang kakaibang mundo ang nabubuksan sa ilalim ng dagat.
01:23Daang-daang mga isdang kumikinang ang balat.
01:28At sabay-sabay na kumikilos na parang may sariling koreography.
01:37Laksa-laksang mga jackfish o talakitok ang sasalubong sa ilalim ng tubig.
01:44Kaya naman, kinagigiliwan ng mga turista at lokal ang mga natatanging palabas ng mga isla.
01:58Halos 40,000 kilometro ang baybayin ng Pilipinas.
02:04Kaya kahit saang parte sumisid, makulay ang sasalubong.
02:14Dito sa Batangas, may malapiestang street dance pero underwater version.
02:21Ang mga isda, parang may koreography.
02:27Sabay-sabay na lumalangoy ang mga talakitok na tinatawag ding maliputo.
02:3220 minutes mula dito sa resort natin ngayon.
02:35Babiyahin tayo dun sa lugar na yun para tignan nyo isa sa mga pinupuntahan ng mga turista yung ipo-ipong
02:41jackfish.
02:42For some reason, during the pandemic, nawala yan eh.
02:45Pero ang sabi ng mga divers ngayon, bumalik na rin sila.
02:49Kung gaano katotoo yan, alamin natin.
02:57Sa ibabaw pa lang, ito na ang tumambad sa amin.
03:04Parang nakakahipnotize ang malaipo-ipong paggalaw ng mga jackfish.
03:15Nang makalapit pa kami,
03:19parang ibang mundo na ang aming pinasok.
03:34Kasabay na mga maliputo sa paglangoy ang ilan pang lamang dagat.
03:41Isa na riyan ang bihira ng magpakita na Hawksbill sea turtle.
03:49Dahan-dahan itong dinaraana ng mga makura.
03:56Naghahanap ng kanyang makakain gaya ng maliliit na hipon at talangka.
04:11Ang grupo naman ng red-tooted triggerfish.
04:18Swimming bodies din ng mga jackfish.
04:24Kapansin-pansin ang kakaibang hugis ng buntot nito na malabuan.
04:32Ang species na ito ng triggerfish,
04:34maituturing daw na hindi gaanong agresibo kumpara sa iba nitong kalahi.
04:41Pero angat pa rin ang ganda ng kunay-pilak na kaliskis ng daang-daang katalakitok.
04:51Back to school na ang mga jackfish na ito.
04:54May ilang nakafall in line,
04:58naghahanap ng makakasama,
05:01habang marami,
05:03dito nakijoin sa ipo-ipo under the sea.
05:09Schooling ang tawag sa pagsasama-sama ng mga dalakitok.
05:13It's protection nila from predators,
05:17yung mga pwede kumain sa kanila.
05:19Kasi pag nag-grupo-grupo sila para isa silang malaking animal
05:23na hindi sila basta-basta atakihin ng mga predators.
05:27The other thing kung bakit sila nag-grupo
05:30is they can do spawning,
05:34yung nangingitlog at ma-fertilize yung egg.
05:39Sa dinami-rami ng makakasamang talakitok,
05:43paanong tila iisa sila kung mag-isip?
05:47Ang sagot, matatagpuan sa kanilang katawan.
05:50Makikita nyo yung talakitok,
05:52meron siyang guhit sa gilid ng katawan.
05:54Ang official technical term is a lateral line.
05:57Pero hindi lang siya guhit.
05:59Parang may mga scales siya na maliliit,
06:02which serves as sensors.
06:03Ang lateral line ng mga isda ay binubuo ng mga sensory organ
06:07na kung tawakin ay neuromast.
06:10Ang organ na ito ay may maliliit na buhok
06:13at nasistimulate tuwing may pagbabago sa alon
06:17o vibration sa ilalim.
06:19Ito ang nagbibigay ng signal sa paggalaw ng isda.
06:22Mala pelikula kung titignan ang sama-samang paglangoy
06:27ng mga talakitok sa Patagas.
06:33Ano is lang ito?
06:34Isa rin sa mga hinuhuli at kinakain.
06:38At sa mababaw lang lumalangoy ang mga jackfish o maliputo.
06:43At madalas ay sama-sama pa.
06:45Hindi rin daw pahirapan ang panguhuli sa mga ito.
06:49Sa tala ng Philippine Statistics Authority,
06:53bumaba ang produksyon ng nahuling talakitok sa Pilipinas
06:57kung ikukumpara noong nakarang taon.
07:00May mga jackfish ko talaga na namuhuli
07:02at ginagawang bayan
07:06kasi known fish siya for grading.
07:09Sa mga marine protected area naman,
07:12may mga lugar kung saan ipinagbabawal
07:15ang paghuhuli sa mga talakitok.
07:19Dito, hinahaya ang makapangitlog,
07:23makapagparami,
07:24at patpuloy na mabuhay ang mga isla.
07:27Itong mga pelagic species kung tawagin,
07:29itong mga lumalangoy sa malalayo,
07:31gaya ng mga jacks, galunggong for example,
07:35marami naman yan mangitlog.
07:37Kaya lang, hindi rin yan sila only.
07:39Kung overfishing din,
07:41overexploitation din,
07:43walang habas na panguhuling gagawin natin,
07:45mauubos at mauubos siya.
07:48Ang nakamamanghang paglangoy ng mga jackfish,
07:51iladagdag atraksyon na rito sa Batangas.
07:58Hindi na lang kasi simpleng bakasyon
08:01ang dinarayo ng mga turista,
08:03dahil marami na rin ang gustong makaranas
08:06ng pakikipagsayaw kasama ang mga talakitok.
08:11Kanya-kanya silang pandar.
08:18Kanya-kanyang aura.
08:24Pero ang ganitong tagpo,
08:28ma-epekto nga ba sa pamamuhay ng mga talakitok?
08:32Maaaring may masamang maidudulot ang labis na interaksyon
08:36ng mga tao at grupo ng talakitok.
08:39Kung lagi nang lagi may nagda-dive doon,
08:42diba?
08:42Tapos lagi mong ginugulo yung panganak nila,
08:45aalis at aalis yun.
08:47Kasi nga, stress out sila,
08:48hindi na conducive yung condition.
08:51Ganon siya.
08:53Kung nais makipaglangoy kasama ang mga jackfish,
08:56mas mabuting magkaroon ng distansya
08:59sa mga isda ng dalawang metro o hugit pa.
09:02May mga certain distances na hanggang dito lang tayo
09:05so that hindi sila masyadong naapekto.
09:07But we can still watch them
09:09in a way na amazed tayo.
09:13Para mapangalagaan ang mga jackfish at ipapangiyam ang dagat,
09:19Sisikapin daw ng lokal na pamahalaan
09:21na pagtuunan pa ng pansin ang pangangailangan
09:24ng kanilang nasasakupan.
09:26Regular din po ang monitoring ng ating mga
09:28bantay-karikasan o mga bantay-tagat natin.
09:30Sinisiburo nila,
09:31nalunglanan na doon sa ating mga
09:33ma-recrotected areas or MPAs
09:36na hindi masisira yung ating mga bahura
09:39at sya ka regular din po yung ating mga
09:41costatin apps.
09:49Nakamamang hang tingnan ang daang-daang
09:52nagsasayaw na jackfish.
09:58Pero paalala lang na sila'y buhay
10:01at hindi mga display.
10:07Hindi sila nariyan para maging props.
10:11Laging tandaan,
10:13tayo mga tao ang dumadayo
10:15sa kanilang mga tirahan
10:17sa ilalim ang dagat.
10:18Kaya nararapat lang
10:20na bilang mga bisita.
10:23Respeto at pangangalaga
10:26ang ating hatid sa kanila.
10:34May mga mundong hindi natin nakikita.
10:41Dahil nakatago sila sa dilim.
10:45Mga kuweba na milyong-milyong taon
10:49nang hinuhubog ng tubig.
10:53At mga nila lang
10:55na dito natutong mabuhay.
10:59Sa ganitong kapaligiran,
11:01paano nababago ang isang hayop para mabuhay?
11:06At ano-ano pa kaya ang nakakubli sa dilim?
11:18Sa isang liglib na kuweba sa Cagayan,
11:22may nakatira raw
11:24na butigay nakasing kulay ng bahaghari.
11:27Pero para makita ito,
11:30kailangan muna naming pasukin ang mundo nito.
11:33Tinatawag na alley cave
11:35Dito na-identify na meron mga horseshoe bats
11:39and yung tinatawag nilang rainbow keko.
11:43And ito,
11:44handa tayo,
11:45nagdala tayo ng mga safety gear.
11:48Hindi biro ang pumasok dito.
11:53So, kito mo yung hide nya.
11:55Very narrow.
11:56It's a nice cave.
12:02May mga bahaging kailang gapangin.
12:09Mga lagusang halos hindi magkasya ang isang tao.
12:14Sa loob,
12:15bubungad ang malakas tilong mga batong
12:18kinorma ng tubig.
12:20Sa loob ng kuweba,
12:22ang mga nakabitin sa kisame ay tinatawag na
12:25stalactites.
12:29At tinatayang umaabot ng isandaan hanggang limang daang taon
12:33bago mabuo ang isang pulgadan nito.
12:37Kaya,
12:38bawat hakbang,
12:39mahalagang mag-ingat.
12:41Isang maling hakbang lang,
12:44maaaring masira ang masterpiece ng kalikasan.
12:48Dito sa,
12:50sa anong na ito?
12:52Sa kuweba na ito.
12:53So, meron tayong bent 2,
12:54bent 2 gecko
12:57na dinodocument dito.
12:59Pero napaka awkward ang posisyon ko.
13:03Ang hirap.
13:04Gapang talaga.
13:06Matapos ang kalahating oras na pag-apang
13:13at paglalakad.
13:16Sa wakas,
13:18may nakita kami.
13:21Tila isang ordinaryong butiki.
13:23Pero may kakaiba palang katangian.
13:26Masang maliit na tuko.
13:28Ang galing niya magtago dito sa mga
13:31singit-singit ng kuweba.
13:39Tsura niya, laki ng ulo.
13:42Mga haba ng buntot.
13:43Nakakalain mong ordinaryong butiki.
13:45Pero specialized siya.
13:47Dito siya sa kuweba nakitira.
13:50Tapos tignan natin yung belly niya.
13:52At nang tamaan ng ilaw ang kanyang tenga,
13:56may isang nakakagulat na nangyari.
14:00Parang tumagos ang liwanag sa katawan nito.
14:04Nakita utak sa tenga.
14:08O yan, o.
14:09First time ako nakakita.
14:12Ganito, through and through.
14:14Yung ilaw sa kabilang side ng tenga ng gecko nito.
14:18Ayon sa herpetologist o eksperto ng mga reptile,
14:22kahit mukhang manipis at tumatagos ang ilaw sa tenga ng butiki,
14:27malakas daw ang pandinig nito.
14:29Ito yung isang katangian ng mga gecko nids o yung mga butike na nag-grupo.
14:34Usually kasi itong mga lizards na ito, open talaga yung timpanong,
14:39yung timpana nila, kutawag yan, yung eardrums.
14:42Kasi ganun talaga yung kanilang anatomy.
14:44At ito yung unique sa mga gecko nids na yung kanilang mga ears,
14:50talagang parang may butas siya.
14:56Very limited pa ito.
14:58Akala natin kasi na may mga species na very widespread sa Pilipinas.
15:05Katulad nitong gecko na ito.
15:06Yung akala natin na species na very widespread,
15:10meaning makikita sa more than one locality or sa buong Pilipinas,
15:15ay hindi pala totoo.
15:17Sa Pilipinas, may mabutiki pa lang sa isang lugar lang natatagpuan.
15:23Marami tayong mga species na unique lamang sa isang lugar,
15:27sa isang isla or sa isang habitat na kung saan sila nakikita.
15:32At ang butikin na kita namin sa kagayan, posibleng ganito rin.
15:37So base dito sa nakuhanin yung footages,
15:41baka isa ito sa mga hindi pa nadidiskubre.
15:46Itong particular na gecko na ito,
15:48I am quite certain na lalo na kung ito ay mapapatunayan natin na bagong uri,
15:54it would be safe to assume na dun lamang siya makikita.
15:57Tinatawag na itong rainbow gecko ng ilang lokal sa kagayan,
16:01dahil kapag tinatamaan ng ilaw ang katawan nito,
16:05lumalabas ang kapansin-pansin iridescent na mga kulay na parabang ng munting bahaghan.
16:12At sa ngayon, kakaunti pa raw ang pag-aaral sa mga hayop na nakatira sa mga kuweba at liblib na
16:18isla.
16:20Sa isla ng Katanduanes, isang kuweba ang matagal ng may dalang madilim na kwento.
16:27Noong panahon ng pananako, dito nagtago ang mga taong maasa na makaligtas sa karasan.
16:35Kinausukan ito ng mga dayuhan dahilan para masawi ng buhay ang mga nagtago roon, maging ang mga hayop.
16:45Makalipas ang isang siglo, may mga bagong naninirahan dito.
16:52Mga paniki.
17:05Dinarayo na rin daw ito ng mga turista.
17:09Pinasilip sa amin ang loob ng Luyang Cave ni Tatay Freddy, ang tagapagbantay nito.
17:15Nagbagay na mga nagtuturga dyan at saka naglilinis ito. Parang utility.
17:19Yon ang katungkulang ko dito sa Luyang Cave.
17:22Habang pinasok namin ang loob ng kuweba, tumambad sa amin ang isang mahabang kawayan at lambat.
17:29Pag i-uno ito nang unahan natin yung kawayan, nilalagyan ang malaking ginagawa nilang parang silo sa dagat.
17:39Ngayon, ang gagawin nila, ilagay nilin dyan sa mga apliking lugar, itiradron rin nila.
17:45Ang mga ito, ginagamit bilang bitag para mahuli ang paniki.
17:51Lambat ito nilalagay dito sa buhayan, parang pabilog.
17:56Pag po nakapasok na dito, ang alam ang paniki, baba nilang kawayan, papatay nila yung mga paniki.
18:04Ang banta sa buhay ng sino mang naniniraan sa kuweba, hindi pa rin nawawala.
18:10Ang paniking ito, patay na ng aming abutan.
18:14Ito, tinamaan na, hindi pa nakaalis nyo, nakakapit pa.
18:19Kaya paggalis nila, mga ilang minuto, babagsak nito dito.
18:23Kasi minsan papasok sila dito, ito, 5, dahil doon na kami, 5.
18:28Nung paggalis namin, sasalisi.
18:30Kaya samantala nilang pumasok din, walang tao dito.
18:34Kinagawa nila, ginagawa nilang pulutan.
18:37Ang mga paniking, minsan naging atraksyon, talo pa na dumanas ng gyera sa pagkaubos ngayon.
18:48Sa batas, mahigpit na ipinagbabawal ang paghuhuli ng anumang uri ng buhay ilang, kabilang na ang mga paniki.
18:57Ang sino mang lalabag dito ay maaaring pagmultahin ng isa hanggang 300,000 piso.
19:04So we're planning to hire two watchmen po, para mabantayan po namin talaga yung mga kumukuha ng mga paniki po.
19:12And as for the tourists naman po, they're very aware naman na bawal po nilang hawakan or bawal silang kumuha
19:18po ng paniki
19:19and anything po na nasa loob ng Liyang Cave kasi protected po ito ng DENR.
19:24Sa dilim, may buhay na hindi pa natin nakikita.
19:29Pero kapag naabot ng tao, maaaring na itong mawala.
19:34Ako si Doc Nielsen Donato.
19:36Ako si Doc Fertz Resyo.
19:38Born to be Wild.
19:40Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
19:42Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan, mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube Channel.
19:50Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
19:53Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan, mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube Channel.
20:01Maraming salamat sa panonood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood
20:01ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood
20:01ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood
20:01ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood ngomood
Comments