Pangolins of Palawan and Coral Reef Protection in Calauit Island (Full Episode)

Aired (May 17, 2026): Explore the importance of environmental conservation in Palawan and Calauit Island as this episode features the rare pangolins and ongoing efforts to protect the region’s coral reefs. Learn how these conservation efforts impact both wildlife and the livelihoods of local communities.

‘Born to be Wild’ is GMA Network’s groundbreaking environmental and wildlife show hosted by resident veterinarians Doc Nielsen Donato and Doc Ferds Recio. #BornToBeWild #GMAPublicAffairs #GMANetwork

Watch it every Sunday, 9 AM on GMA
Network. Subscribe to youtube.com/gmapublicaffairs for our full episodes.

Transcript

00:04The Isla of Kalawit

00:06The Isla of Kalawit

00:07Malaya itong nakakagalaw

00:08But, in the halip

00:10Magubat, sa bakuran

00:12Dinala na kanyang pangamoy

00:13Ang balikon

00:14Medyo lubog nga yung dito

00:16Itong mga panggol niya yun

00:18Pag healthy yan, dapat very round yung body

00:20Medyo prominent yung kanyang hip bone

00:23Okay, call natin

00:26Grabe yung kuko

00:28Munga baon sa fist ko

00:30Aray! Aray! Aray!

00:32Parang nag-grip ng raptor

00:41Kuntunod sila sa dami

00:46Pero ang nai-enjoy

00:48na dami ng mga isla

00:50na nakikita dito

00:52Malayong malayo rao

00:54sa dating kalagayan kung saan

00:55At ang isla

00:56at ang talugus na

00:59Magkita mo sa ilalim

01:01Meron pa rin bakas na

01:02...

01:03...

01:04...

01:07...

01:09...

01:10...

01:11...

01:12...

01:13...

01:15...

01:24Umagang-umaga

01:25...

01:26...

01:27...

01:28...

01:35...

01:37...

01:38...

01:39...

01:46...

01:48...

01:49...

01:50...

01:54...

01:55...

01:56...

02:05...

02:05Sumabit sa mga sanga

02:07...

02:10...

02:11...

02:12...

02:12Yung Tunggolin naghanap pala ng butas.

02:16Kung saan niya masisipat ..

02:18at malalantakan ang nagu-umapaw na anay at langgam!

02:26Ang sarap naman ang kain ah!

02:41Good morning, Balikon!

02:44Comfortable yung nakalaylay ang ulo at paa ng palawan pangolin sa sanga.

02:50Napasarap ata siya ng tulog.

02:54Kahit anong pilit niyang bumangon, napapahikab ito.

03:02Na parabang humihirit pa ng five more minutes.

03:07Pero nang maamoy ang kanyang pagkain, aba, nawala ang antok.

03:17Sa talas ng kanyang pangamoy, kaya niyang matuntun ang pagkain.

03:24Kahit pa nasa loob ito ng puno o nakabaon sa luka.

03:29Sa punong ito, hindi siya mapakali.

03:34At tayo-tayo at kapit-tukon itong sinusuyod ang paligid.

03:41Akyat pa ba sa mga sanga, gamit ang matutulis at malalakas nitong kuko.

03:53Lumalambitin pa ito habang nakaangkla ang buntot.

04:01Hanggang sa nagpadausdos ito nang makita niya ang isang butas.

04:09Pilit niyang ipinasok ang katawan sa puno.

04:15Mukhang hindi siya kasya.

04:18Kailangan dumiskarte ng balikon.

04:25Sa manipis na parte ng sanga,

04:29lakuha pa niyang lumambitin ng patiwari.

04:33Bigla itong nalaglad.

04:38Buti na lang at ligkas itong nasa loob na mga sanga.

04:45Ang gutom na balikon agad na bumangon.

04:49Hanggang sa nahanap niya ang perfect entrance.

04:59Excited siyang kalkalin ang lungga ng malanggam at anay.

05:05Sarap na sarap siya sa pagkain.

05:12Ang tamisog, ang balikon.

05:19Sa paglalakad ng balikon,

05:23may pagkakataon na natatakot ito.

05:27Ang kanyang depensa,

05:30nunghabalintong ito na parang bola.

05:35Ano mang sitwasyon,

05:39kapag gutom,

05:40talagang sinusundan nito

05:42ang amoy na kanyang pakay kainin.

05:48Sa isla ng Kalawit,

05:51malaya itong nakakagalaw.

05:54Mga paaso o tao,

05:56hanggang tingin lang sa kanya.

05:58Pero sa halip,

06:00nagubat sa bakuran dinala

06:02na kanyang pangamoy ang balikon.

06:08Pilit niyang pinapasok ang kanyang sarili rito.

06:27Malinaw na hindi niya ito teritoryo.

06:39Pagkalipas ang ilang araw,

06:41ang balikon natagpoang nanghihina.

06:50Agad ko itong pinuntahan.

06:54Sinalubong ako ni Roy,

06:56ang chairman ng Balik Kalawit Movement,

06:58People's Organization ng mga Tagbanwa sa Kalawit.

07:04Sa kanya,

07:04dinala ang nanghihinang panggulin.

07:07Nung isang gabi,

07:09siguro magtadalawang gabi na,

07:11nung madaanan ng kasama namin,

07:12sabi niya,

07:13medyo mahina ang katawan niya.

07:15So, baka sabi nga namin,

07:17baka may dinaramdam

07:19dahil concern siya,

07:20baka madaanan ng ibang,

07:23hindi natin alam na

07:25baka saktan siya,

07:27so, kinuha niya

07:28at tinurn over niya sa akin.

07:30Ang mga balikon,

07:32nadadalas daw

07:33ang pagbisita

07:34sa mga kabahayan.

07:36Regular ba na nangyayari yan,

07:38yung may pumapasok na hayop dito

07:40sa bakura niyo?

07:42Opo.

07:42Actually,

07:43hindi lang yan nangyayari dito,

07:45kundi maging sa mga kapitbahay namin,

07:47may mga kwento sila na

07:48gabi minsan pumapasok

07:50yung mga,

07:50yung kagaya ng balikon.

07:52Pinabayaan niya lang,

07:54tinaboy niya,

07:54kataos umalis din yung pangguli na yan.

07:57Hinala nila na amoy nito

07:59ang mga anay na hitik

08:01o marami raw sa kanilang bakuran.

08:05Nilagay nila dito sa balte.

08:07Pinakain niyo na ito?

08:08Opo.

08:09Since nung turn over sa amin,

08:11yung nilalagay kasi namin na

08:14anay dyan,

08:14kinabupasan,

08:15wala na din,

08:16ubos na.

08:17Ibig sabihin,

08:17kinakain na din.

08:18Kapansin-pansin

08:19na payat ang balikon.

08:22Medyo lubog nga yung dito.

08:23O, kalimitan na

08:25itong mga panggulins na yan,

08:27pag healthy yan,

08:28dapat,

08:29ano eh,

08:30very round yung body.

08:32Ito,

08:32may konting depression dito.

08:34Okay,

08:35kawin natin.

08:42Kilala bilang most trafficked mammal

08:45sa buong mundo

08:46ang critically endangered na pangolin.

08:48Ito rin

08:49ang nag-iisang mammal

08:51sa mundo

08:51na may kaliskis

08:53na gawa sa keratin.

08:55Pinaniniwalaang

08:56nakakagaling ito

08:57ng sakit

08:58tulad ng astma,

08:59rayuma,

09:00at sakit sa balat.

09:05Kunti-kunti.

09:07Hanggang ma-swallow niya.

09:10Maano na yung mata niya.

09:12Hindi active na siya.

09:14Although yung kanyang kulay

09:16sa nguso,

09:16medyo pinkish,

09:17that means hindi naman siya

09:19ganun ka-pale, ano,

09:21or anemic.

09:22Dahil makikita mo,

09:25pinkish pa

09:25yung kulay niya.

09:27Grabe yung kuko.

09:29Bumabaon sa fist ko,

09:32sa knuckles ko.

09:33Aray, aray, aray.

09:35Ah, aray.

09:37Uh, parang,

09:38parang na, ano,

09:40na grip ng raptor.

09:42Pusibling napagod lang

09:44ang balkon

09:44sa paghahanap

09:45ng kanyang makakain.

09:47So today

09:48is the day

09:49na

09:50i-release natin siya

09:51dahil

09:52wala na tayong makita

09:53masyadong

09:54mga sugat na major.

09:57Oras na

09:58para ibalik siya

09:59sa natural niyang

10:00tirahan.

10:05I found a

10:06good release site

10:07dahil dito,

10:09bundok na ito,

10:10wala na mga kabahayan dyan.

10:12Kasi kasama natin

10:13yung mga elders.

10:14They're the ones

10:14that believes

10:16that wildlife

10:17should be protected.

10:18Ilalabas na natin siya.

10:35Malaga ang balkon

10:36sa mga tagbanwa.

10:38Sa ilalim ng batas

10:39kasi,

10:40kaming mga katutubo

10:41although na binigyan kami

10:42ng napakaraming karapatan

10:44sa aming lupay

10:46yung dinuno.

10:46Pero,

10:47binigyan din kami

10:49ng tatlong responsabilidad

10:50na panatilihin

10:52ang balancing ekosistema.

10:54Yung panggulin,

10:56isa yan sa mga

10:56special na species

10:58na inaalaga

10:59ng community.

11:01Alaga sa wild.

11:02O sa wild.

11:03Nakabatayan sa aming

11:04Ancestral Domain

11:06Sustainable Development

11:07Protection Plan

11:08na isa

11:09ang panggulin

11:09na dapat

11:10protectahan

11:11dahil

11:12aware nga kami

11:13na yan ay

11:13endangered species na.

11:15Pero,

11:16nababahala sila

11:17dahil

11:17may dumarayo raw

11:19sa isla

11:20na bubibili

11:21umano ng panggulin.

11:23Sa bawat sityo

11:25ng

11:25kalawit,

11:26na may mga

11:27pumapasok

11:28na mga

11:30intruders,

11:31mga tagalabas.

11:32Kaya,

11:32pinaikting po namin

11:33yung protection namin,

11:34yung pagbabantay.

11:35Lalo tigit yung mga

11:36intruders na ito

11:37pumapasok doon

11:38sa mga strategic location

11:39na walang tao.

11:43Bihiran ng masilayan

11:44na may hayop

11:45na tumatawid

11:46sa kalsada.

11:48Isang indikasyon ito

11:49na gaano man

11:51kakritikal

11:52ang estado nila

11:53kung ang proteksyon nito

11:55ay nanggagaling

11:56sa komunidad.

11:58Kaya nitong

11:59mabuhay

12:00ng malaya.

12:07Ang karagatan ng koron

12:09sa Palawan

12:13hindi lang

12:14magagandang beach

12:15ang bumibida.

12:21Sa ilalim nito,

12:22nagkukugli

12:23ang malaki

12:24ipo-ipo

12:25ng grupo

12:25ng mga ista.

12:40kumpul-kumpul

12:41sila

12:41sa dami.

12:49Pero ang nai-enjoy

12:51na dami

12:52na mga

12:53ista

12:53nakikita dito,

12:56malayong malayo

12:57raw

12:57sa dating kalagayan

12:58kung saan

12:59ang mga ista

13:00nauubos na.

13:05Para unti-unting

13:07masolusyonan

13:08ang pagbaba

13:08ng papilasyon

13:09ng mga ista,

13:11isang rehabilitasyon

13:13ang voluntaryong

13:14ginagawa

13:15ng mga lokal

13:15para mapanatili

13:17ang kanilang

13:18mayayamang karagatan.

13:31Sa aming pagsisim,

13:34isang kaibigan

13:36ang nagkaabang

13:37sa amin.

13:38Nang sampung taon

13:39ang sino mang

13:40mahuhuli

13:41at mapapatunayan

13:42na nagdi-dinamita

13:44sa dagat

13:45at maaari

13:46magpulta

13:47ng hanggang

13:47100,000 peso

13:49hanggang

13:505,000,000 pesos.

13:54Noon,

13:55nahihirapan sila

13:55sasabihin nila

13:56eh gusto nyo lang

13:57naman ipakita

13:58sa turista

13:59ang mga isda.

14:00Sinasabi namin

14:01hindi po.

14:01Ito ay hindi lang

14:03para ipakita

14:04kung hindi.

14:05San natin sila

14:06papatirahin?

14:07San papalakiin

14:08ng isda?

14:09So sinasabi namin

14:09saan sila titira?

14:10Katulad ninyo

14:11may bahay kayo,

14:12sila wala.

14:13Sa pagtutulungan

14:14ni Namenchi

14:15at mga lokal

14:16ng Palawan,

14:17nagtalaga sila

14:18ng mga lugar

14:19kung saan

14:19pwede lamang

14:20mangisda.

14:22Lalo na

14:22ito ang unang

14:23paraan

14:24para unti-unting

14:25manumbalik

14:26ang masigla

14:27nilang nagat.

14:28The Philippine

14:28Coast Guard

14:29remains fully

14:30committed

14:30in the protection

14:32of marine

14:33environment

14:33through

14:34maritime law

14:35enforcement,

14:37coastal patrols,

14:38and monitoring

14:40lalo na

14:40pagdating

14:41sa mga

14:41illegal fishing.

14:46Para sa

14:47manging isda

14:47na gaya

14:48ni Ronaldo,

14:50malaking bagay

14:51na hindi

14:51mapasok

14:52at mapangisdaan

14:53ang bahura

14:54kung saan

14:54nangingitlog

14:55ang mga isda.

14:56Noon,

14:57maraming isda.

14:58Ikukumparam sa

14:59ngayon.

15:00Sa area,

15:00mayroon.

15:01Sa mga resort,

15:02bawal naman

15:02nungapit.

15:04May

15:04kikyo pa lang

15:05na sukat

15:06kasi nga

15:08para

15:08mapangalagaan

15:09niyong

15:09isda.

15:11Para sa akin

15:11na nakakaintindi,

15:12tingin ko

15:12malaking bagay.

15:14Kasi nga,

15:14kung wala

15:15nang

15:15ibabawal

15:16na area,

15:17mauubos yung isda.

15:18Ang iba naman kasi,

15:20sa hirap na rin

15:21ang buhay

15:21na kung

15:23siyempre

15:23kung saan

15:23yung meron,

15:25gusto nila

15:25hulihin agad.

15:26Hindi nga

15:27naintindihan ba

15:27na kailangan

15:28pagtugin mo

15:28ng isda.

15:29Kaya nimbawa

15:29na walang

15:31protected area,

15:32mauubos yung isda.

15:33Panawagan ko

15:34kung

15:34yung

15:35mga

15:36malaking

15:36pangisdaan

15:37naman.

15:38Huwag sanang

15:38pumasok

15:38sa municipal

15:40water.

15:41Sa aming

15:42muling

15:42pagsisid

15:43sa dagat,

15:47nakita namin

15:48ang pangilan-ilan

15:49na

15:49natitirang

15:50yaman

15:50ito.

15:54Sa hindi

15:55kalayuan,

15:57may napansin

15:58akong

15:58nakasilip.

16:03isang

16:04kaibigan

16:05na

16:05mukhang

16:06masayang

16:06makakita

16:08ng

16:08bisita.

16:10Panakanaka

16:11munang

16:11tumingin

16:12sa

16:12paligid

16:13niya.

16:17Saka

16:17ito

16:18tuluyang

16:18lumabas

16:19at

16:19sinabayan

16:20namin

16:20ng

16:21paglamoy.

16:25Ang

16:26pahawikan,

16:27parang

16:28nakisilbing

16:28guide

16:29namin

16:29sa ilalim.

16:39Hanggang

16:40sa marating

16:40namin

16:40at

16:41makita

16:42ang

16:42daang-daang

16:43mga isda.

16:53Pero

16:54hindi

16:54lahat

16:54ang

16:55grupo

16:55abala

16:56sa

16:56pag-ikot.

16:58dahil

16:58may

16:59school

16:59of fish

16:59naman

17:00na

17:00ang

17:00trip

17:01magtambay

17:02na

17:02itsurang

17:03nakapatayo.

17:06Napaka

17:06importante

17:07na

17:09inaalagaan

17:09yung

17:09mga

17:10areas.

17:10Lalo yung

17:10areas

17:11na

17:11very

17:11productive.

17:12Maraming

17:13corals,

17:13maraming

17:13isda.

17:14Kasi

17:14for

17:15food

17:15security.

17:16At

17:16tignan

17:16natin

17:17in such

17:17a way

17:17na

17:18itong

17:18mga

17:18resources

17:19na

17:19ito

17:19ay

17:19importante

17:20pero

17:21meron

17:21po

17:21silang

17:21limit

17:22especially

17:22pag

17:23hindi

17:23natin

17:24pinangalagaan.

17:26At kung patuloy

17:28na mapoprotektahan

17:29ang karagatan

17:30maaaring

17:31balak araw

17:32muling

17:33maging

17:34mas

17:34makulay

17:35ang

17:36dating

17:36sugatang

17:37dagat.

17:38Ako

17:39si

17:39Doc

17:39Fords

17:39Resho

17:41Ako

17:42si

17:42Doc

17:42Nielsen

17:43Donato

17:43Born

17:44to be

17:44Wild

17:47Maraming salamat

17:49sa panonood

17:49ng Born

17:50to be

17:50Wild

17:50Para sa

17:51iba pang

17:52kwento

17:52tungkol

17:53sa ating

17:53kalikasan

17:53mag-subscribe

17:54na

17:55sa GMA

17:55Public

17:56Affairs

17:56YouTube

17:57channel.

17:57Maraming

17:58salamat

17:59sa panonood

17:59ng

17:59Born

18:00to be

18:00Wild

18:00Para sa

18:01iba

18:02pang

18:02kwento

18:02tungkol

18:03sa ating

18:03kalikasan

18:04mag-subscribe

18:05na

18:06sa GMA

18:07Public

18:07Affairs

18:08YouTube

18:08channel.

Pangolins of Palawan and Coral Reef Protection in Calauit Island (Full Episode) | Born To Be Wild

Category

Transcript

Comments

Recommended