00:01Dina may nakapasit.
00:04Hanggang saan nalilang namin ang pinungto.
00:08Paikot-ikot.
00:09At papalapit ng papalapit.
00:12Very eerie.
00:13Mabiyah, nandiyan na sa harapan ko.
00:15OMG!
00:23Hindi nagdampagal pa nga nang nagtatayin dito sa
00:36We're going to walk on peatland.
00:38Ang pakiramdam niyan, medyo spongy ang lakad natin dyan.
00:45Isang kagubatang hindi lang tahanan na mga bihirang hayop, kundi maari rin.
00:51Isa sa mga tumutulong para hindi lalong uminit ang mundo.
00:55Pero habang dumarami ang mga bagyo, tagtuyot at magbabago ng klima,
01:00sapat pa ba ang mga natitira natin peat swamp forest para makatulong sa kalikasan?
01:17Sa tahimik at malalit na karagatan,
01:25hindi lang may nakapasit.
01:30Nakakakilapon.
01:37Hanggang saan naaninag namin ang anginom ito.
01:46Paikot-ikot.
01:48At papalipit lang papalapit.
01:54Sa sunod na pagtingon ko,
02:00nasa harap ko na ang dalawang pambihirang pating.
02:05Ang treasure
02:07at tiger shark.
02:09Ang hindi niwayo ang hampa.
02:20Justi hindi.
02:20Se mabiao!
02:21Mantenna sama ba.
02:22Oh my god.
02:23Ha ha ha!
02:45Sa Kimod Shoal, sa Tabangodayte, dapat patumano ang isa sa mailap na uri ng patin
02:53Usap-usapan din na halos araw-araw itong magpapakita
02:58Maging ako na intriga
03:00Bakit sila naginipatan dito?
03:03May be food source, water temperature or climate change
03:09Kasama ko si Jess, isang diver at isa sa mga unang nakakita ng mga treasure shark sa Kimotrope
03:22Sa aming pagsisid, sinalubong kami ng ibang-ibang makukulay na isla
03:30Para kaming namamasyal sa underwater garden
03:42Ang kapitbahay naman ito na frogfish
03:46Hindi makapili ng sininib namin
03:58Sa kanyang tabi, nagsisimula ng mapisa ang ipapanyang mga ito
04:07Kaya maya pa
04:13Nakalabas na mula sa eggcraft ang mga batang frogfish
04:31Bigla naming naramdaman na parang may nakamasid sa amin
04:39Isang alinong ang paikot-ikot sa baba ng ura
04:46Maaaninag namin ang mahabang kuntot nito
04:52Hanggang sa tuluyan ng nagpakita ang treasure shark
05:06Kilala ang treasure shark sa kanyang mahabang kuntot o caudal fin
05:10Na halos kasing haba nito ang kanyang buong patawak
05:18Ang Kimotro na isa sa kanila cleaning station
05:27Napansin namin na nakasunod ang mga moonrass
05:30Tinutuka-tuka nila ang balat ng treasure shark
05:33Para alisin at kainin ang parasites na nakaligit dito
05:39Isa itong uri ng mutualistic relationship
05:42Kung saan parehong species ang nakikinabang sa kanilang gawi
05:46Malilinis ang katawan ng treasure shark
05:49May libre ang pagkain naman ng grass
05:53Sa kabila ng kanilang laki
05:55Ang pating na ito
05:57Kilalang mahiyain ang pagpulatin
06:18Sa tinagal-tahan pa na yung nagdataid dito sa Kimot
06:22Pero yun no, tatlong treasure shark na sara pa
06:31Ito na nandiyan, lumalabit sila
06:33Lumagod na sa'yo
06:38Ito na nandiyan, lumalabit sila
06:40Ito na nandiyan na sa harapan ko
06:41Oh my God
06:50The best, the best dive
06:53Pero nananatiling misteryo pa rin sa akin
06:56Ang pandami ni Narito
06:57We do exploration dives around this area
07:01Kasi dahil, ano, hindi disturbed
07:04Yes mo
07:05Wala masyadong divers eh
07:08Kasi napansin ko pa dito
07:10Mas malapit sila sa tao
07:12Ayon sa mga diver
07:13Pusibleng ang dating tirahan ng mga treasure shark
07:17Meron ko na nang bagong maghahal
07:21Ang tiger shark
07:23Isa sa mainap na uri ng pati
07:25A few years ago, itong modal
07:27Yung pinakasikat na dinadayo ng mga foreigners
07:30Even yung mga locals
07:32Para makakita ng treasure shark
07:34Pero hindi nila malaman kung anong dahilan
07:37Kung bakit lumipat sila lahat sa Kimot
07:39One of the reasons na sinasabi nila
07:41Is because of the tiger shark
07:43I've never seen one
07:44I hope you see one today
07:49Habang nasa inalim
07:51Ramdam ko ang aba dahil parang may biglang susunpot sa amin
07:56Hanggang sa may malaking anino na dumaan sa harap ko
08:07Confirmed!
08:08Ito ang 2 beses na nakakita ako ng tiger shark
08:28Is a itong mga napungka na pwede kang research sa buong mundo
08:33Saglit ang itong nagpakita sa amin
08:35At dumalik agad sa kahit na video
08:37.
08:38.
09:00After 19 years of driving,
09:04we finally found it.
09:06But, yes, tiger shark baby!
09:11We saw three types of shark.
09:15Three types of shark.
09:15Here is the white tip of the tiger and the treasure of the shark.
09:21One day, first time I was born with the tiger shark.
09:25The treasure of the tiger shark is a long time to die and run by Kimod and Monachon.
09:31Pero sa ibang parte ng Pilipinas, nabibingwit sila ng mga mangisda.
09:36Sa Cebu, habang namimingwit ng malalaki isda gaya ng tuna ang isang mangisdang ito,
09:42aksidente siyang nakahuli ng treasure shark.
09:45Pero agad naman na itong pinakawalan at in-report sa Coast Guard at BIFAR.
09:49Sa Pilipinas, ang mga declared na mga endangered, threatened aquatic species ay fully protected.
09:57That's under Fisheries Administrative Order 208-1.
10:02Beer possession, catching, selling ay bawal po.
10:06At may karampatang penalty.
10:07Pero may exception dun sa law, Section 5.
10:10Wherein, kung accidentally nahuli mo,
10:13na bycatch mo lang, nanguhuli ka ng talakito,
10:16pero ang dali mo ay treasure shark na iangat mo,
10:19hindi naman automatic yun na bawal yun.
10:22Pero may requirement.
10:22Pagdating mo sa landing, hindi declare mo sa competent authority,
10:27whether LGU or BIFAR,
10:29na ito nahuli mo kung saan, anong species, documented,
10:33and then hayaan mo ang competent authority
10:36na mag-decide paano yung disposa.
10:39Pero sa misteryo kung bakit naman hados bigira
10:42nila magpakita ang treasure shark sa Monochol,
10:45In terms of their biology, yung interaction nila may sa pag-aara,
10:49hindi naman kinakain ng tiger shark yung treasure shark.
10:54Pero may instances na pag juvenile pa lang yung treasure shark,
10:58may possibility yung madali din sila ng tiger shark.
11:02Again, because of that, may possibility yun nga ang dahilan.
11:06Dahil nandun yung treasure shark,
11:07para ma-protect yung young, they would have to move out.
11:10Sa pagdami ng treasure sharks sa Kimotrol,
11:14ang lokal na pamahala ng Tabango Leyte
11:16nagsulong agad ng ordinansa para protektahan ito.
11:20Una, nakipag-coordinate kami sa mga professional divers
11:24ng Logon Malapaskwa.
11:26Nag-iisip kami na bigyan sila ng magandang livelihood.
11:30Meron pa tayong mga nai-experience
11:32at nahahuhuli ng mga illegal fishers.
11:35Gusto natin na tulungan din yung nabigyan ng livelihood
11:38para hindi na nila ito gawin
11:41para sa susunod kasama na namin sila
11:43sa pagprotekta ng mga illegal fishers.
11:47Kasi tingin mo eh,
11:48kung hindi mo sila pinapatay,
11:50nakikinabang as madami.
11:51They start coming back because of the strong education
11:54of awareness of sharks.
11:58Malayo sa reputasyon ng kapatid,
12:00naranasan ko ang makaharap sila.
12:02Pero sa akin,
12:04isa itong pamihirang mga kataong
12:06lalo na muling nagpabalik
12:08ang mga ituloy sa atin.
12:12Kaya kung makita man natin sila,
12:15huwag natin tatakutan o paglaruan
12:17dahil ang kunay na lugar nila
12:20ay malaya sa kalawakan na dagal.
12:28Parang ordinaryong kagubatan lang sa ulang tingin.
12:40Pero sa bawat angpak,
12:43tila humihinga ang lupa.
12:46Hindi ito matigas na lupang kagubatan.
12:50Malambot, basa at pawag tapak.
12:54May bahagyang pag-ubo.
12:56From this boardwalk,
12:57we're going to go down
12:58and we're gonna walk on peak land.
13:03So, ang pakiramdam niyan,
13:05hindi solid, parang lupa.
13:11At sa ilalim ng bawat hakbang,
13:14nakatago sa isang pinakamatandang likas
13:18na imbakan ng carbon sa Pilipinas.
13:21Ito,
13:22ang Kaimpugan Pit Swamp Forest.
13:25Isang kagubatang hindi lang tahanan
13:28na mga bihirang hayop.
13:31Kundi,
13:32maaari ring isa sa mga tumutulong
13:35para hindi lalong uminit ang mundo.
13:40Pero,
13:41habang dunyarami ang bubago,
13:44tagtuyot,
13:45at pagbabago ng klima,
13:49sapat pa ba ang mga natitira nating
13:52Pit Swamp Forest
13:53para makatulong sa kalikasan?
14:01Sa grado para sa makatutubong manobo ang lugar na ito.
14:06Kaya, bago kami makapasok dito,
14:09kasama ang herpetologist na si Dr. Arvin Jasmos,
14:14isang eksperto sa mga reptiles at amphibians.
14:18Kailangan kaming dumaan sa isang ritual.
14:24Simbolo ito ng paggalang sa kalikasan
14:27bago pasukin ang kagubatan.
14:32From this boardwalk,
14:34we're going to go down
14:35tsaka katikin mo yung vegetation.
14:37Ira siya talaga daanan.
14:39So this is going to be exciting
14:41and a bit creepy.
14:43You never know what's inside that dense vegetation.
14:50Habang papalalim kami sa kagubatan,
14:54lumantad ang mga nilalang
14:56na nakibagay sa basa at malambot na mundong ito.
15:07Sa Pit Swamp Forest,
15:09hindi ordinaryo ang lupa.
15:11Mayroon itong makapal na patong-patong
15:15na dahon, ugat at kahoy
15:17na naipon sa loob ng maraming taon.
15:20Malambot ito dahil sa dami ng organic materials
15:23at tubig na nasa ilalim nito.
15:29Habang pinapasok namin ang Pit Swamp Forest,
15:32isang tree frog ang nagpakita.
15:36Ito ay isang tree frog kung tawagin ang genus niya.
15:40Scientific name ay Philautus.
15:42At actually, ito ay isa sa mga
15:44mga species pa dito sa Gusan Marsh
15:47na hindi pa talagang napag-aaralan.
15:52Hindi pa natin alam kung ano yung species name nito.
15:55Yung ganyang genus, marami yan sa iba-ibang places dito sa Mindanao.
16:00Itong genus na ito ay very diverse
16:03and marami talaga siya na nakikita
16:08sa iba-ibang habitat dito sa Mindanao.
16:10Most likely, itong species na ito
16:12ay maaaring endemic lang sa pitlands ito.
16:17Mahinala ang mga mananaliksik
16:19na maaaring dito lamang
16:21sa pitland ng Mindanao matatagpuan
16:24ang uring ito.
16:25Isa pa itong paalala
16:27kung gaano karami
16:28ang hindi pa natin nanalaman
16:30tungkol sa natitanging ecosystem.
16:39Pagkagat ng dilim sa Kaimbugan Peat Swamp Forest
16:45May mga buhay ilang na sakto
16:47ang pagkakahubog para sa buhay
16:50sa Peat Swamp Forest.
16:52Mga nilalang na may matatalim na kukong
16:56na tumutulong upang makakapit
16:59sa mga basa,
17:01madudulas,
17:02at magagaspang na puno sa gubat.
17:06Sa oras na lumalamig na ang paligid,
17:10maririnig na unti-unti na silang naglalabasan
17:16para maghanap ng pagkain.
17:23Isang butiki na may matatalim na claw
17:26ang nakita namin na nagpapahinga sa puno.
17:31It's a gecko.
17:32So ipaahig din natin kay Doc Arvin.
17:35Definitely not like the typical geckos
17:39that we see.
17:40Doc Arvin!
17:41Yes.
17:42Look at this.
17:44Ang tawag dyan sa grupo na yan,
17:45sa English ay bent-toed geckos
17:49na kasi nakaganon nga may clone.
17:51Ito ay most likely Sertodactylus agusanensis.
17:56Ito ang Agusan bent-toed gecko.
17:59Gamit ang kanilang claws at matatalim na kukong,
18:03madali silang makakapit
18:05at nakakaakyat sa mga puno
18:07kahit basa at madulas ang kapaligiran.
18:11Una siyang na-discover dito sa Agusan area,
18:14most likely sa marsh.
18:16Pero matagal na ito na-discover
18:18ng mga dating scientist pa sa Philippines
18:21na nag-aaral na 1900s.
18:23Late 1800s.
18:25So ano nga siya?
18:27Unique siya dahil
18:28yung kanyang...
18:29Pattern.
18:30At saka yung mga toes niya.
18:32Diretso.
18:33Hindi siya yung typical na malapan.
18:35Correct.
18:35May claws bent-toed gecko.
18:39Katulad ng Agusan bent-toed gecko,
18:42maraming hayop ang umaasa
18:44sa peat swamp forest
18:45para mabuhay.
18:48Pero hindi lang mga hayop
18:51ang nakikinabang dito.
18:52Mismong tao rin.
18:5630% ng carbon
18:58ang kayang maimbak
18:59ng peat swamp forest
19:00ayon sa International Union
19:02for Conservation of Nature
19:04o IUCN.
19:07Digit na mas mataas
19:09kung ikukumpara sa rainforest
19:11o kagubatan
19:12na 25% lang ang kapasidad.
19:18Mahalaga ang papel
19:20na ginagampanan
19:21ng kaimpugan
19:22peat swamp forest
19:23lalong-lalo na
19:25sa Mindanao.
19:26At makapal nitong
19:27peat deposits
19:29nagsisilbi itong
19:30malaking imbakan
19:31ng carbon
19:32na tumutulong
19:33sa pagbabawas
19:34ng greenhouse gases
19:36sa kapaligiran.
19:37Kapag nakawala
19:39ang carbon
19:39at napunta
19:40sa atmosphere
19:41bilang carbon
19:42dioxide
19:43posibleng itong
19:45painitin
19:45ang mundo
19:46at palalain
19:47ang climate change.
19:50Sa ilalim
19:52ng malambot
19:53na lupang ito
19:54nakatago
19:55ang ribu-libong
19:56taon
19:57na kasaysayan.
19:58Tahanan ito
20:00na mauri
20:01ng hayop
20:01na hindi pa natin
20:03ganap
20:03na nakikilala.
20:05Sila ang mga tahimik
20:07na saksi
20:08ng paglipas
20:09ng panahon
20:10at habang patuloy
20:11ang pagbabago
20:13ng klima
20:13patuloy rin
20:14ang paggawa
20:15ng pit swamp forest
20:17nang tungkulin nito
20:19ang mag-imbak
20:20ng carbon
20:21sumusip
20:22ng tubig
20:23at magbigay buhay
20:25sa napakaraming
20:26nilalang.
20:28Palit man
20:29ang bahagi nito
20:30sa mundo,
20:31malaki
20:32ang mawawala
20:33kapag ito'y
20:34naglaho.
20:35Ako si
20:35Dr. Wilson Granato.
20:37Ako si
20:37Dr. Sprecio
20:39Born to be Wild.
20:40Maraming salamat
20:41sa panonood
20:41ng Born to be Wild.
20:42Para sa iba pang kwento
20:44tungkol sa ating kalikasan,
20:46mag-subscribe na
20:47sa GMA Public Affairs
20:48YouTube channel.
20:49Maraming salamat
20:50sa panonood
20:51ng Born to be Wild.
20:53Para sa iba pang kwento
20:54tungkol sa ating kalikasan,
20:56mag-subscribe na
20:58sa GMA Public Affairs
21:00YouTube channel.
Comments