00:00If you want me to take a look at what's going on,
00:07the ones that are going on.
00:12Hey! What's that? That's great!
00:16That's great!
00:17That's fast!
00:18That's good!
00:19That's good!
00:20That's good!
00:33Very exciting akong magdive today.
00:36May mga animals kami that we want to see.
00:38Sana kafita natin today.
00:43Sa Born to be Wild,
00:45ang matagal ko ng pangarap na makapunta sa Tubataha,
00:50natupad na!
01:03Sa aming 19th Anniversary,
01:08samahan niyo akong harapin ang mga naglalakihang lalap
01:14sa malawak at protektadong karagatan ng Pilipinas.
01:19Ito ang mundong maaari nating masilayan
01:24kung maipaglalaban natin ang tamang proteksyon.
01:32at rehabilitasyon ng ating yamang dagat.
01:43Maaga pa lang,
01:46kailangan ng maghanda.
01:49Bukot sa alarm,
01:51may isa pang pampagising sa lahat ng manimisid,
01:54ang bell.
01:57Kudyat ito,
01:58nasimula na ng briefing bago mag-dive.
02:01For some,
02:02parang simple na yung dive eh.
02:03Kasi talagang kahit nisan,
02:05mababaw ka lang,
02:06pero talagang nag-iiba yung current.
02:09Kailangan talaga may coordination with everyone.
02:13Pagkatapos yan,
02:15gear on na!
02:17Dito raw sa Tubataha,
02:20nagtitipon-tipon ang ilan sa pinakamalalaking lamang dagat sa Pilipinas.
02:27Pakay kumakilalang Big Four ng Tubataha.
02:31One, two, three, go!
02:42Unang sisid pa lang,
02:45may tinuturo na malaking anino ang divemaster na si Roy.
02:51Mapalapit sa aming grupo na parang gusto kaming salubungin.
03:01Saglit lang ito nagpakita,
03:02pero grabe ang saya ng aming team sa kanyang presensya.
03:08Grabe, pagbabang papaba pa lang namin,
03:10may dumaan ng manta.
03:12So, ano kami ngayon? Taranta kami eh.
03:14Kasi, habul eh.
03:15Ang bilis niya!
03:18These are some of the animals that we rarely encounter underwater.
03:24Dumaan siya dun sa area namin,
03:26so briefly and so smoothly.
03:30Ang manta rin na ito,
03:32isa sa Big Four ng Tubataha.
03:35Ang lahi nila,
03:36ang pinakamalaking uri ng pagi sa buong mundo.
03:41Halos kasing laki ito ng apat na six-footer na tao.
03:47Saglit lang ito nagpakita,
03:49pero grabe ang saya ng aming team sa kanyang presensya.
04:00Sa dagat ng Tubataha,
04:06pakiramdam kong nasa ibang dimension ako.
04:13Dito ko lang na-experience yun sa tubataha.
04:16May mga pinuntahan kami na wall.
04:19Talagang vertical yung wall.
04:21Kanyan, tapos sa gilid,
04:24may mga sifa parang nasa avatar.
04:28Iba-iba yung kulay na hindi namin usually na-experience sa ibang dive sites.
04:33Ang mga maliliit, makukulay na isda.
04:38Libo-libo kong lumangoy sa mga bahura.
04:42Sa kanilang paglaki,
04:45talo pa nila ang tao sa haba at bigat.
04:49Literal na dambuhalang isda.
04:52And then yung malaking grupo,
04:56merong nagtotornado.
04:58School of Jacks!
05:00Andami!
05:02Yung una,
05:03pag nakakita kami noon,
05:04in the past,
05:05pag nakakakita kami,
05:06ito ang tuwa na kami.
05:08Dito, almost every dive site,
05:10meron kami nakikita.
05:14Kapag mas maraming isda,
05:19higit na dapat kaming mag-ingat.
05:23Dahil posibleng bumalaga sa amin,
05:27ang mga predator napating.
05:29It might be related to spawning,
05:33and even food.
05:34Malamang yan,
05:35baka nag-aabang din sila
05:37ng pwedeng lumitaw na food
05:39dun sa formation ng mga jacks,
05:41mga tipong ganon.
05:43Hindi lahat ng mga isda sociable.
05:46Ang talakitok na ito,
05:50tila mas gustong mag-isa.
05:54Mas malaki at malapat pa siya
05:56sa mga reef shark at pawikan.
06:00Ang kanyang kulay,
06:02mas maitim kumpara sa mga puting talakitok
06:05sa paligid.
06:06May kakayahan silang magbago ng kulay
06:09tuwing nandiligaw
06:10at nag-iikot sa kanilang teritoryo
06:13para manginain.
06:37Ang talakitok na ito,
06:39mas malaki at malapat pa siya
06:41sa mga reef shark at pawikan.
06:46Tapos, may mga pating sa ilalim.
06:48O ano sumasama na sa pag-iikot?
06:51Sabi ko,
06:52mamaya,
06:53mapagtamal na ako dito,
06:54makagat ako.
06:55Sa ilalim ng malawak ng Slusi,
06:59halos nasa siyamnapot libong hektarya
07:03ang lawak ng tubata reef.
07:07Mas malaki pa ng higit isang kalahating beses
07:10kumpara sa sukat ng buong Metro Manila.
07:14Isang protektadong bahagi ng kargatan
07:16kung saan bawal ang pangisda
07:19wala pa noong 1988.
07:23Kaya ang mga buhay ilang dito,
07:27maliit man o malaki ang uri,
07:31may pagkakataong maabot
07:34ang kanilang natural na laki.
07:38Maya-maya pa,
07:42dumating na ang sikat na si Big Mama.
07:46Ang whale shark o butan ding na kasing laki ng baas.
07:53Malaki man,
07:54pero huwag matakot.
07:56Dahil katulad ng manta ray,
07:59isa ito sa tinuturing na gentle giant ng dagat.
08:04Hindi sila nangangagat o ngumumuya.
08:08Sa halip,
08:10sinasala nito ang kanyang pagkain
08:12mula sa nadaraanan nilang Agus sa dagat.
08:18Sa malalim na parte naman ng karagatan,
08:22may pating na may malamartilyong ulo
08:24na naghahanap ng pagkain.
08:28Ang kakaibang hugis ng kanilang ulo
08:30ang tumutulong para
08:32manghuli ng isda at pagi
08:34na nakatago sa buhangin.
08:38Ang mga hammerhead shark,
08:41ang isa sa may ilap na uri ng pating.
08:50Mas mainam na pagmasdan ang mga ito
08:53mula sa ligtas na distansya.
08:57Dahil kapag nabulabog,
09:00pwede sila tumatake.
09:08Kapag banayad ang alon,
09:10chill ang lahat.
09:13Ang pawikan,
09:15antok na antok.
09:19Ginagawa pa niyang unan ang mga bahura.
09:26Sa tubataha,
09:28makikita ang napakaraming coral species.
09:32Ayon sa 2025 Conservation Outlook Assessment
09:36ng International Union
09:38for Conservation of Nature,
09:41higit 70%
09:43ng kabuang uri ng coral sa mundo
09:45ay matatagpuan dito.
09:48Kaya hindi nakapagtatakam
09:50parang sleeping beauty
09:51ang mga pawikan na ito
09:53sa kanilang napakalaking kama.
09:56At kaya rin nilang tumagal
09:58sa ilalim ng dagat
09:59ng apat hanggang pitong oras.
10:04Pero,
10:05hindi pwedeng patulog-tulog.
10:08Sa isang iglap,
10:09pwede silang
10:10maging instant lafang.
10:20Uy!
10:21Ano yun?
10:22Ang laki!
10:23Grabe'y laki nun!
10:24Ang bilis!
10:26Nagpawikan ang malaki!
10:28Grabe'y laki nun ha!
10:30Anyway,
10:30ayun pa isa!
10:32Ito pa isang bilis!
10:33Grabe no!
10:35Parang naka jet ski!
10:38Grabing bilis!
10:40Never seen them that fast!
10:44Ang kanilang bilis
10:46depensa
10:46laban sa pinaka-iniiwasan nilang
10:48predator ng tubataha.
10:50Ang kukumpleto sa big four,
10:52ang tiger shark.
10:54Sinusuyod nito
10:55ang mababaw na parte ng dagat
10:57na may seagrass.
11:00Ito kasi ang paboritong kainin
11:02ng mga pawikan.
11:05Habang nagpapatrolya
11:07ang mga park rangers sa tubataha,
11:10naaabutan nilang matagumpay
11:12na nakatanghuli ang tiger shark.
11:15Pawikan yung bilira oh!
11:18Busog siya oh!
11:20Siguro mga 3 metro ito.
11:24Isang pawikan
11:25ang wala ng buhay.
11:27Para may ebidensya tayo.
11:29Oboe po!
11:29Oboe!
11:30Oboe!
11:31Oboe!
11:32Oboe!
11:33Oboe!
11:33Oboe!
11:33Oboe!
11:37Oboe!
11:39Ayon sa ranger na si Chris,
11:42sanayin na silang
11:43mga kasadubo
11:44ng tiger shark.
11:45Malapit talaga po sa...
11:47Ang pinakamlaking nakita
11:49namin din sir,
11:493.5.
11:51Meters!
11:52Yes sir!
11:53Makanos 10 feet!
11:5411 feet!
11:55Mga ganon sir!
11:56Minsan dadaan lang dyan
11:57sa salikod.
11:57Ayan!
11:58Tapos minuto,
11:59mabalik dito.
12:01Naghahanap ng pawikan.
12:02Naghahanap ng pawikan.
12:04Nakakita ka na lang
12:05sinagpang niya yung pawikan.
12:06Mayroon din po yung
12:08video ni Sir Sikons
12:10na
12:12mismong
12:14kinagat niya talaga yung pawikan.
12:16Pukul ko yung
12:17pins.
12:19Mabangisman ang tiger shark.
12:21May mahalaga itong papel
12:23sa karagatan.
12:24Ay tinuturing silang
12:26tagalinis ng dagat.
12:28Kinakain nila ang mga
12:30nangihina o patay
12:31nila lang
12:32para mapigilan ang
12:33pagkalat ng sakit
12:34at polusyon
12:35sa laot.
12:38Sa gabi,
12:39todo bantay ang mga ranger.
12:45Hindi madali ang buhay
12:46ng isang ranger.
12:48Pero may mga taong
12:49pinipiling manatili.
12:52Dahil alam nila may
12:53mas malaking bagay sila
12:55kung naglalaban.
12:57Si Kuya Sigudo
12:57has been there for more than
12:5820 years.
12:59He's the oldest doon.
13:01Maraming klase yung rangers natin.
13:02Meron tayong rangers
13:03from Cagayansilio.
13:05Meron din tayong galing
13:05sa Navy at galing
13:06sa Coast Guard
13:07na magaling sa enforcement
13:08at may baril
13:09para kung may huhulin tayo.
13:11Tapos yun namang
13:11mga rangers from TMO
13:13ay nag-specialize
13:14sa research.
13:15Ang kanilang trabaho
13:17ang protektahan
13:19ang tubatahan.
13:20Alang-alang dito,
13:23matindi ang kanilang
13:24inaalay na sakripisyo.
13:28Sa gitna ng Sulusi,
13:29hindi may iwasang
13:31hagupitin sila
13:32ng malalakas na ulan
13:33at alon.
13:36Taong 2022,
13:38pagkatapos mismo
13:39ng Pasko
13:40nang masira
13:40ang tirahan ng mga ranger.
13:46Pero,
13:47walang bagyo
13:48ang titinag
13:49sa dedikasyon nila
13:49sa pagprotekta
13:51sa tubatahan.
13:58At hindi lang kalikasan
14:00ang kanilang inaharap,
14:02pati mga lumalabag
14:03sa batas.
14:04August 24,
14:05mag-alas 8 ng gabi,
14:07nang natanaw nila
14:08ang ilaw
14:09sa bankang ito
14:10sa loob ng tubatahan.
14:13Kinumpis ka nila
14:14ang mga pamana,
14:15ginagamit sa pagkuhan
14:16ng refuges.
14:19Sinampahan din sila
14:19ng kaso
14:20na paglabag
14:21sa RA 10067
14:24o Tubatahan
14:25Reefs Natural Park
14:26Act of 2009
14:27o pagpasok
14:28o pangingisda
14:30ng wala paalam
14:30sa loob ng tubatahan.
14:32Kayo,
14:33sa inyong
14:35paglabag
14:35mga batas
14:36ng Republika
14:37ng Pilipinas.
14:38Ngayon,
14:38isasama namin kayo
14:39sa aming ranger station.
14:42Abril ngayong taon naman
14:43nang namataan
14:44ng mga diver mula
14:45sa labor board
14:46ang isang bangka.
14:48Agad nila itong ipinalam
14:49sa mga ranger.
14:52Nakumpis ka nila
14:53ang 76 gallons
14:54sa dang dinamita.
14:55Ang mga islang talakitok
14:57na umabot sa mahigit
14:59dalawang libong kilo
15:00pero hindi sigurado
15:01kung huli ito
15:02sa loob ng tubataha.
15:03Sa dami nito,
15:06posibleng mawasak,
15:07madurog
15:07at mamatay
15:08ang mga bahura
15:09pati na
15:10ang mga lamang dagat
15:11na nakatera dito.
15:13Ah,
15:14noong April 7,
15:15hay na,
15:16napahuli kami ng
15:17pamkat.
15:19May onboard
15:20na dinamita.
15:21Hindi namin nakita
15:22na
15:24nagpasabog dyan.
15:25Pero,
15:25the mere fact na may dala sila.
15:26Ang gagawin nila daw,
15:27di ba?
15:28Dami na silang huli.
15:30Hindi natin alam kung gito nakuha
15:32o sa ibang ano
15:33kasi,
15:34hindi pa nila aminin yan.
15:36Hindi natin nahuli yun.
15:37Sabi,
15:39sa ibang lugar nila
15:40ay papasabog yun.
15:42So, yung dive operators
15:43have been very supportive.
15:44Tawag sila
15:45pag may nakakitilang
15:46suspicious na vessels,
15:47ganyan.
15:48They help us with enforcement,
15:49they help us with
15:50logistics.
15:52Alam nila kung ano yung rules
15:53at alam nila yung rules
15:54ay mabuti para sa tubataha.
15:56So,
15:57ang daming pwedeng pumasak
15:58from all over
15:59kasi open naman yan eh.
16:01Kapag nasira yung reef,
16:03years
16:05to decades
16:06before it's able to recover
16:08and to see them grow back
16:10into its healthy form.
16:14Sa presensya ng mga ranger,
16:16nasasagit mula sa panganib
16:18ang mga buhay ilan.
16:21Sa South Island,
16:23nadaanan nila ang lambat
16:24ng inner shark.
16:27Agad nilang pinutol
16:28ang lambat
16:29at ibinalik sa dagat
16:30ang pating.
16:33Kasama ang kanilang
16:34protected area superintendent
16:36na si Angelic Songco
16:37o mas kilala
16:39bilang Mama Ranger.
16:41Patuloy nilang
16:42binabantayan
16:43ang kanusugan
16:44ng mga bahura.
16:47Sinasampahan din nila
16:48ng kaso
16:48at pinananagot
16:50ang sino mang lalabang
16:51sa proteksyon
16:52na ginagawa nila
16:53sa tubataha.
16:54We have been so lucky
16:55kasi itong,
16:56lalo na yung mga rangers namin,
16:57they've been with us
16:58for 25 years.
16:59They're almost like brothers.
17:01I think you have to be dedicated
17:03to do something like that
17:05for a long time.
17:07Doon kaya pa
17:09bulam.
17:10Napaka-importante
17:11ang tubataha
17:11para sa lahat
17:12ng mga Filipino
17:13kasi isa ito
17:15sa source
17:16ng
17:17food
17:18at
17:19para sa
17:20susunod na inerasyon
17:21may gita pa
17:22ng mga
17:23mga tao.
17:25Taong 2023
17:26ng parangalan
17:27ng International
17:28Union for Conservation
17:29of Nature
17:30World Commission
17:31on Protected Areas
17:32ng International Ranger
17:34Awards
17:35ang tubataha rangers.
17:36Hindi lang ito.
17:38Dahil taong 2012
17:39nasungkit din nila
17:40ang Silver Award
17:41at taong 2017
17:43naman
17:44at 2022
17:45natanggap nila
17:47ang
17:47Platinum Blue
17:48Park Award
17:49bilang isa sa tatlong
17:51best managed
17:52na marine protected area
17:53sa mundo.
17:54Napaka-successful
17:55nung kanyang management
17:56kung saan
17:58na-protection na niya
17:59ng maigi
18:00ang mga
18:01marine resources
18:02doon.
18:03Ito ang pareisong
18:04nagbibigay
18:05ipadkain
18:06sa milyong-milyong
18:07Pilipino.
18:08Siyempre, yung marine
18:09organisms na ito
18:10may tinatawag
18:11na dispersal
18:12o meron din
18:13tinatawag
18:14na pwede silang
18:15mag-migrate.
18:16So, ibig sabihin,
18:16kung marami sila doon,
18:18pwede silang pumunta
18:19sa iba pang lugar
18:20aside from tubatahan.
18:22Ito nagiging
18:23sila source.
18:24Source
18:25ng mga isda
18:27na otherwise
18:28hindi na
18:29dahil
18:29hindi na masyadong maganda
18:30yung mga paligid.
18:32Kasi imagine ninyo
18:33kung walang
18:34tubata
18:35saan ka pa kukuha
18:36ng mga
18:36bagong
18:37babies, for example.
18:39O mga nanay
18:40na pwedeng
18:41manganak pa ulit.
18:42Kung lahat
18:43inahuhuli
18:44na sa lahat ng lugar.
18:45It's a pag-asa.
18:46It's a hope
18:47for many of
18:49the population
18:50of marine organisms
18:51around the area.
18:52And of course,
18:53dahil may ganon,
18:54kadugtong na ron
18:55siyempre yung livelihood
18:56at pagkain
18:57ng ating mga tao.
18:58Bago kami umalis.
19:00So dito,
19:01ito yung sa wall na to.
19:02Dito,
19:03nagsusulat,
19:04pumipirma yung mga
19:04bumibisita dito.
19:05Magigita natin kung saan
19:07sa ang bansa galing.
19:08It's a deeper
19:09appreciation
19:09and recognition
19:11for all the efforts
19:13na ginagawa,
19:13especially the park rangers.
19:15And all the people
19:16that are involved
19:17in preserving this place
19:19as it is.
19:26Ang pareisong ito,
19:28isa sa natitirang pag-asang
19:30mga kasalubuha
19:31ng payapa
19:32ang pamihirang
19:33mga higante
19:33ng karagatan.
19:35Naging posible ito
19:36dahil sa mga taong
19:37handang lumaban
19:38para sa kinabukasan
19:40ng kapwa
19:41umamamayan.
19:58Ako si Doc Fertz Resyo,
20:01Born to be Wild.
20:02Maraming salamat
20:03sa panonood
20:04ng Born to be Wild.
20:05Para sa iba pang kwento
20:06tungkol sa ating kalikasan,
20:08mag-subscribe na
20:09sa GMA Public Affairs
20:10YouTube channel.
20:12Maraming salamat
20:13sa panonood
20:14ng Born to be Wild.
20:15Para sa iba pang kwento
20:16tungkol sa ating kalikasan,
20:19mag-subscribe na
20:20sa GMA Public Affairs
20:22YouTube channel.
