00:03November 13, 2026
00:06Ayon sa isang prediksyon, ito raw ang araw na magtatapos na ang buhay na ang sakatauhan sa mundo.
00:20Nakapangingilabot ang isang diumanoy scientific paper na nagpanggit ng pensyang ito noong 1960.
00:26Totoo nga bang may takdang araw ang pagkawala ng lahat ng mga tao?
00:33Gadasal, baka sakaling hindi matuloy eh.
00:35At ano ba talaga ang sinasabi ng science tungkol dito?
00:43Ano po ang gagawin nyo kung nalaman nyo na end of the world?
00:47Mahirap yan na tanong ha.
00:49Magbabanting kami ng pamilya po.
00:50Yakapin mo.
00:52Accept.
00:52Accept.
00:53Accept.
00:54Noong 1960, may isa daw na pag-aaral na nalatala sa Science Journal na may pamagat,
01:00Doomsday, Friday 13, November AD, 2026.
01:04Isa sa mga may akda nito ay si Heinz von Forster, isang American scientist.
01:09Pero hindi pagkasira ng Earth ang paksa ng kanilang pag-aaral,
01:12kundi ang binis ng pagdami ng populasyon ng mundo.
01:16At dahil dito, pwede gumantong ito sa level kung saan wala ng kapasidad
01:19na suporta ng mundo ang buhay ng mga tao rito.
01:22Kaya sa araw daw ng November 13, 2026, na natapat sa Friday the 13th,
01:27ang mga tao ay may ipit hanggang sa mamatay.
01:31Anong gagawin mo pag nalaman mong end of the world, ha?
01:34Magpapanik.
01:35Ano pong itsura na nagpapanik?
01:39Para maunawaan ang sinasabing end of humanity claim at hindi magkos ng panik sa mga tao,
01:44kailangan daw balikan ang mathematical model na ginamit noon nila Forster.
01:47Sa simpleng paliwanag, tinignan nilang historical trend ng pagdami ng tao
01:51at kung ano mangyayari kung magpapatuloy sa ganitong bilis.
01:54Sa kanilang calculation, nababasang isang napakaspesifik na pecha.
01:58November 13, 2026.
02:01Totoo nga bang may takdang araw ang pagkawala ng lahat ng mga tao?
02:08Para masagot ito, nakipagpuntayan kami sa isang eksperto.
02:11Ina-compute yung November 13, 2026,
02:17na actually approximately 2027 AD
02:21sa pamamagitan ng mga equations na fenormulate nila Von Forster at kanyang mga co-researchers.
02:30So they took into several considerations
02:32andyaan yung mga basics ng demographics,
02:35yung sinasabi nating fertility and yung mortality.
02:39At nangyayang consideration din nila yung some environmental factors.
02:43Pati na rin yung mga coalitions like yung rise ng urbanization.
02:48Doon nila na-derive.
02:49Ito yung doomsday na tinatawa.
02:52Dito mapasok ang konsepto ng mathematical singularity.
02:55Ibig sabihin, hindi mo na ma-fit yung data
02:58o hindi mo na ma-represent yung data sa ganitong klase ng punto.
03:05Pero hindi nito ibig sabihin na biglang mawawala na lahat ng mga tao.
03:09Pero may isa pang importanteng tanong.
03:11Kung ang population growth ang basya ng model noon,
03:14tungmapa ba ito sa nangyayari sa mundo ngayon?
03:16Sa kasalukuyan, nasa 8.3 billion na ang populasyon ng mundo.
03:20At sa bilang na ito, mahigit 100 milyon ang nadadagdag sa populasyon bawat taon.
03:25Habang nasa 48 milyon naman ang namamatay.
03:28Pinakamaraming populasyon ng India na sinusyon na ng China at United States.
03:33Samantalang Pilipinas ay nasa ika-14th sa mga bansa
03:36na may pinakmalaking populasyon na may halos 180 milyong katao.
03:40Pero hindi ibig sabihin nito na patuloy lang nabibilis ang pagdami ng tao.
03:44Ayon sa United Nations, sinaasang aabot sa umigit kumulang na 10.3 billion
03:48ang populasyon ng mundo sa kalahati ng 2080s.
03:51Bago ito, unting-unting bumaba.
03:54Dabi mo alam ko, Yaquim!
03:56Nakikita naman natin na yung population trend ngayon
03:59ay hindi na siya yung parang sobrang paparami.
04:03Nakakontrol na rin yung population.
04:05Kung hindi na same yung rate
04:07or yung parang increase in population before as compared to now,
04:10mas hindi natin ma-re-reach yung ganoong population.
04:15Kaya ang tanong,
04:16literal ba na matatapos ang humanity sa November 13, 2026?
04:24Hindi totoo na magugunaw yung mundo ng November 13, 2026.
04:30Yung focus nga ng article na yun is
04:32to highlight the discourse about overpopulation.
04:36Ang payag ng eksperto,
04:38hindi totoo.
04:39Pero hanggang saan nga ba kayang suportahan ng mundo
04:42ang dami ng mga tao?
04:43Dito mapasok ang tinatawag na Earth's Carrying Capacity
04:46o kung gaano karaming tao ang kayang buhayin ng mundo
04:49gamit ang mga available nating pagkain,
04:52tubig, lupa,
04:53at iba pang resources.
04:55Iba't ibang pag-aaral lang sumubuktan siya hin
04:57kung ilang tao ang kayang suportahan ng Earth.
05:00May mga estimate,
05:01umabot sa 11.4 billion tao
05:03sa kasalukuyang paraan ng pamumuhay.
05:05Pero kung gagamitin ang halos lahat ng lupa
05:08para sa produksyon ng pagkain,
05:10may mga estimate na umabot sa 282 billion.
05:13Kaya bago tayong mataranta sa isang viral na claim,
05:16alamin muna natin kung saan ito nang galing
05:18at ano talaga ang sinasabi ng science.
05:20Sa parang ito,
05:21hindi na tayo magkakaroon ng kalaman,
05:23matututo rin tayong magtanong,
05:24mas maging mapanuri
05:25at alamin ang tama.
05:30Sa lugar ninyo,
05:32anong tawag sa shellfish na ito?
05:35Hindi lang daw yan basta nakakatakam na lamansyan.
05:41Dahil ang mga shell o bahay nito,
05:42pwede magkaroon ng bagong buhay
05:44na pwedeng pagkakitaan.
05:47Yan ang lampiro.
05:56Dito sa Sambuanga, Dalsur,
05:58nabutan namin ang ilang lalaki
05:59na may dinudukot-dukot sa tubig.
06:05Ang kadilang pakay,
06:06ang kadilang tanghalian.
06:09Ginalakihan po namin
06:10ng pag-ulam ng lampirong.
06:11Maliit pa po ako,
06:12nangunguha na po kami yan.
06:14Dito sa may bakawan,
06:15sila kasalukuyan
06:16nangunguha ng lampirong.
06:19Ganito po yung walang laman.
06:21Ganito po.
06:21Minsan kasi putik yung laman nito.
06:23Ito naman yung may laman.
06:25Ang palatandaan namin dito,
06:26minsan pinipislit namin
06:28ng ganito,
06:28tubig yung nalabas.
06:29Kapag walang laman,
06:31wala pong nalabas.
06:32Mas madali daw kumuha ng lampirong
06:34kapag ganitong medyo
06:35may kaunting taas ang tubig.
06:37Kapag hunas po,
06:38yung wala ng tubig dito,
06:39hirap kang humakbang
06:40dahil sa lalim ng putik.
06:41Kaya kami,
06:42kapag nangunguha kami
06:43ng ganitong klase na laman-dagat,
06:45dapat ganito po may tubig.
06:47Kailangan daw ng pag-iingat
06:48sa pagkuhan ng lampirong.
06:49Dahan-dahan sa paghakbang
06:51dahil itong mga ganito,
06:52nawala ng laman,
06:53nakakasugat din po ito.
06:55Lalo na pag nalagay siya dyan,
06:56minsan nakatayo siya.
07:00Siyempre'y ihaw lang daw
07:01ang paborito nilang luto sa lampirong.
07:03Bukod sa mabilis,
07:04mas tumalabas din daw
07:05ang lasa nito.
07:07Ganito yung itsura ng lampirong
07:09kapag ito'y naluto na.
07:10Nagiging buo yung laman.
07:12Lalo siyang sumasarap
07:13kapag ito sinasaw sa suka
07:15na may sili.
07:17Tapos,
07:17lalagyan ng pipino,
07:19tapos yan.
07:23Panalong, sarap.
07:25Pwede rin naman itong ilaga
07:26kung medyo masabaw
07:27ang inyong trip.
07:27Kung sana po siyang bumubuka
07:29kapag ito'y naluto na ito.
07:30Sasamahan lang nila ito
07:31ng pipino
07:31at sob na sila
07:32sa tangalian.
07:38Kahit araw-araw na itong kainin namin,
07:40hindi kami nagsasawa.
07:42Napakasarap.
07:48Sa lampirong,
07:49hindi uso maging patapon.
07:50Ang mga shell kasi nito
07:52pinagkakakitaan
07:52ng ilang lokal.
07:53Dahil maputi
07:54at manipis ng shells nito,
07:55maganda ito
07:56kapag natamaan ng ilaw,
07:57very whimsy
07:58ang datingan.
07:59Kaya naman,
07:59sikat itong gamitin
08:00sa paggawa ng chandelier,
08:01wind chime,
08:02bintana,
08:02alahas,
08:03parol
08:03at iba pang handicrafts.
08:05Ang dami mong alam,
08:06Puya Team!
08:08Dito sa Sambuanga del Sur,
08:09hindi raw karamihan
08:10ang lampirong.
08:11Pero sa mga probinsya
08:12na hitig sa lampirong,
08:13gamit na gamit nila yan
08:14para sa kanilang handicrafts.
08:16Ang lampirong naman po
08:18kasi ay talagang
08:19mahalaga sa
08:20shellcraft industry.
08:21Marami din po
08:22tayong exports
08:23ng decorative crafts.
08:25Lalong-lalo na
08:25ngayong December,
08:26makikita mo
08:27halos yung mga parol
08:28na ibebenta,
08:30particularly yung galing
08:31sa Pampanga
08:32and some parts
08:33of Visayas.
08:35Lampirong ang tawag dito
08:36sa ilang lugar
08:37kabilang nasa
08:37Sambuanga del Sur.
08:38Pero sa ibang lugar,
08:40kilala ito bilang
08:40Capiz Shells.
08:42Pinangalan ito
08:43sa probinsya ng Capiz
08:44sa Visayas.
08:45Pero alam niyo ba
08:45na hanggang ngayon,
08:46may dalawang theories
08:47kung paano nakuha
08:47ng lugar ng Capiz
08:48ang kanilang pangalan?
08:50May nagsasabing
08:51base nito sa Capiz Shells
08:52na napakarami sa lugar.
08:54Ang pangalawang theory naman
08:55ay dahil daw sa Spaniards
08:56na nagtanong sa mga lokal
08:58ng pangalan ng lugar.
08:59Sumagot daw ang mga lokal
09:01ng Capiz.
09:02Pero dahil hindi mabigkas
09:03ng tama ang mga Espanyol,
09:05tinawag nila itong Capiz.
09:07Ang dalawang,
09:08Kuya King!
09:10Para magamit sila sa handicraft,
09:12nililinis ito
09:13ng maigi para pumuti.
09:14Pwede itong pintahan,
09:15butasan,
09:16pagdikit-dikitin
09:17at lagyan ng ilaw.
09:19Dahil natural na produkto
09:20ito ng dagat,
09:21pwede magkaroon
09:21ang differences
09:22sa bawat shell
09:22sa size,
09:24thickness,
09:24shape,
09:25at color.
09:25May mga shell
09:26na mas maputi
09:27habang ang iba naman
09:28ay may slight yellowish
09:29o pinkish tit.
09:31Sa katubikan,
09:32filter feeders
09:33sa mga lampirong
09:34para mga natural
09:34na tagalinis ng tubig.
09:36Nakakatulong ito
09:37upang luminaw ang tubig
09:38at somehow
09:39natatransfer
09:40yung mga suspended
09:42hatter sa seabed
09:43through their waste,
09:45yung dumi nila,
09:46kaya na-improve din po
09:47ang water quality.
09:49Matas ito sa protina
09:50na nakakatulong
09:50sa muscle repair.
09:52May taglay din itong mineral
09:53katulad ng iron at zinc.
09:54Pero kahit may sustansya,
09:56importanteng tandaan,
09:57hinay-hinay lang
09:57sa pagkain nito
09:58dahil ang lahat
09:59ng sobra
09:59ay nakakasama.
10:02Labanshan man
10:02o kagamitan,
10:05sinasalamin ng mga lampirong
10:06ang pagiging resourceful
10:07ng mga Pinoy.
10:08Ang dami mong alam,
10:10Kuya Kim!
10:33Kweka Kim!
10:34Kweka Kim!
10:51Kweka Kim!
