00:00On my way back to Catanduanes,
00:04there are a lot of people who are living in the countryside.
00:09Look at this, it's an amazing artist.
00:14I'm going to do it again.
00:16I'm going to take a look.
00:18I want to take a camera.
00:26One of the problems when you get to the island is
00:30water supply.
00:31They have to take the water and to the water and water.
00:35Since it's far away, they have to take a step.
00:39They're not going to take the water.
00:41It's like the water supply.
00:43If you want to take the water and water,
00:46it will take hours and hours.
00:48On the other hand,
00:49it's going to take a long time.
01:00Every day, there are different species that can do.
01:16The species are in the sea-fall for the territory.
01:25Or they can see it in the forest.
01:30But at Tanduanes, there is no way to talk to the Capua Palaka.
01:45One decade ago, the Palaka is a way to talk to the Capua Palaka.
01:55The John Hornet Frog
01:57Oh my God, look at that.
02:03Lumapit sa akin oh.
02:05Oh my God, lumapit.
02:17Sa aking pagbabalik sa Katanduanes, mas maraming palaka na raw ang nabubuhay sa kabundukan.
02:27Sa panguna ng biologist at core member ng Katanduanes Biodiversity na si Feliciano,
02:34layon ng kanilang grupo na maidokumento at mapagparalan ang iba't ibang buhay ilang sa isla.
02:41Kasama na rito ang mga palaka.
02:43Sa bungad pa lang, sinalubong na kami ng iba't ibang palaka.
02:48Isang palaka nagpapahinga sa batuhan.
02:57Cold-blooded animals ang mga palaka.
03:01Umaasa ito sa temperatura ng kanilang kapaligiran.
03:05Kaya kung gusto nito magpalamig, sa batuhan ito lumalapit.
03:12Mayroon ding piniling mamalagi sa sanga ng puno.
03:19Gaya na lang ng Java Whipping Frog na ito.
03:22Pero ang palakang ito na kung tawagin ay Dumerial's Wrinkled Ground Frog,
03:32tila natakot sa aming pagtating.
03:34Kaya mag-adapt o gayahin ng mga palaka ang kulay ng kanilang kapaligiran.
03:45Samantala, hindi naman maabala ang dalawang Woodworth's Frog.
03:50Nabutan ko itong nagpaparami ng kanilang lahi.
03:55Maya-maya pa, isang marbled-crusted lizard o kunyango ang nakita namin sa may ilog.
04:04Uy! Tumalon! Tumalon yung lizard!
04:09Look at this! It's a crusted lizard.
04:14Bronchotella cristotella.
04:17Look at that tail. It's longer than its body.
04:20Uy! Galit na galit!
04:22Gumanga nga siya.
04:23And look at that tongue.
04:25That tongue is for insect eating.
04:28And sometimes, it will also eat mga leaves.
04:32Dito sa area na yan.
04:33Look at that.
04:35Meron siyang julak din.
04:36Dumalapad pag nagagalit.
04:39This thing, this behavior makes it look scary for its predators.
04:46Ang mahabang buntot ng kunyango,
04:49ginagamit nito bilang depensa sa malalaking hayop.
04:54Tignan mo yung mga limbs niya.
04:57Ang ninipis at ang haba, developed for climbing, pero not for swimming.
05:07Pero kanina nakita natin tumalon siya.
05:09Ginagamit niya yung buntot niya para i-propelled.
05:12Pero it's not a good swimmer unlike the sailfin lizard who's a good swimmer.
05:17Ito, good for climbing trees.
05:20Ang pagbabago ng kulay nito paraan ng hunyango para makapagtago sa kalaban.
05:26Ilang saglit pa, isang palaka ang aming nakita.
05:34Parang hindi ito yung Luzon Torrent Frog.
05:38Dahil yellow daw nung nakita nila ito.
05:40But the frogs here seems to be friendly.
05:54Ang naalala ko doon sa Torrent Frog,
05:57yung mga toes nila parang pang-akit ng mga dahon.
06:01Ito parang hindi, sabatuhan siya.
06:04Bagamat ang mga Laguna Del Bay Frog ay itinuturing na least concerned,
06:17mga baba na rin ang kanilang bilang dahil nababawasan na ang mga kabundukan na kanilang nato.
06:24Sa rami na mga palaka na aming nakasalubong,
06:28patunay na matatag pa rin ang populasyon nito sa isla ng Katanduanes.
06:34Pero ang palaka na una kong nakaharap dito,
06:40isang dekada nang nakalilipas at kayang umanong tumugon sa sipol ng iba pang palaka.
06:47Tila mailap at mahirap makita.
06:49Siguro more than 3 hours na kami nagtitrek.
06:52Iba-ibang palaka yung nakikita namin pero hindi namin makita yung Torrent Frog
06:56dahil sadyang mailap daw ito.
07:01Yun, nilig niyo yun.
07:04Sa kalayuan, may palaka ang sumisipol.
07:11Ito na, ito yun yung hinahanap natin.
07:13Tila ba, sinasabihan kaming lumingon sa kanya.
07:19Ito ang Harlequin Tree Frog.
07:21Pabilog ang snout o nguso nito.
07:26Kita niyo, napaka amo niya.
07:29Parang artista ito eh.
07:31Kahit anong gawin ko, sumusunod yung ulo.
07:34Gustong humarap ng camera.
07:36And look at those bulgy eyes.
07:40The big eyes to see and hunt their prey.
07:46Ayaw ano.
07:48Ayaw magpakita ng side view.
07:50Nocturnal o mas aktibo sa gabi ang Harlequin Tree Frog.
08:04Look at those beautiful yellow toes.
08:08Oops!
08:08Ang madidikit na daliri nito ang ginagamit ng palaka para makakapit sa mga sanga.
08:14Sa aking pagsusuri, ganito ang pagtibok ng puso ng mga palaka.
08:26Umaabot ng dalawang hanggang sampung taon ang lifespan o haba ng buhay ng mga palaka.
08:33Agad ko rin ibinalik ang Harlequin Tree Frog sa puno.
08:37Ang ganda nito, mukhang alien o.
08:39Sensitibo ang balat na mapalaka sa polusyon.
08:45Dahil sa kanilang balat, sila humihinga.
08:48Kaya ginagamit ito bilang bioindicator o sinyales ng malinis at malusog na kapaligiran.
08:56The preservation and the conservation po talaga.
08:58So parang yung way of conservation po is binababa natin parang grassroots na pinatawa.
09:02Kung ano yung level ng pagkakaintindi ng locals is ibababa natin doon para po mas mainam maintindihan po nila yun.
09:09Sa rami ng palaka na aming naidokumento, patunay ito na malinis pa ang kapaligiran sa itaas ng kabundukan.
09:18Kaya mahalagang mapangalagaan ito para ang kanilang populasyon ay mapanatiling marami.
09:24Beach ready?
09:36Kapag-usapang island hopping at Tampisao sa dagat.
09:39Isa sa top destination ng bansa, ang napakagandang isla ng Palawan.
09:51Napapalibutan man ito ng tubig.
09:54Tubig din ang problema sa mas maliit pa nitong isla at kabundukan.
09:58Dahil ang inuming tubig, paharapan sa pagpatak.
10:13Sa ilang lugar, pagragasahan naman ang tubig ang problema tuwing may kaunting pagulan.
10:18Hindi lang tao ang apiktado.
10:25Pati na rin ang mga natataning hayop na sa Palawan kadalasa magikita.
10:30Ang punot dulo at solusyon sa problema,
10:42sana mapakinggan ng mga tumatakbong opisyal.
10:46Hindi lang sa Palawan, kundi sa bawat isla ng ating bansa.
10:49Sa hilagang bahagi ng Palawan, ang isla ng linapakan,
11:03paharapan daw sa pag-igib ng inuming tubig.
11:08Isa sa mga problema talaga kapag nakatira ka sa isla is water supply.
11:13Dito sa isla na ito, may isang water source.
11:16Bigbit yung mga dalang nilang mga timba at saka ipunan ng tubig
11:19para kumuha na doon.
11:21Pero since malayo, nagpagawa na lang sila ng paraan
11:25para hindi na sila kailangan umakit pa doon sa taas.
11:29Dito na lang sila pipila.
11:30Sa mahigit isang daang pamilyang nakatira sa barangay ng Dikabaitot
11:34sa Linapakan, Palawan,
11:36halos siyamnapong porsyento ng mga ito
11:38ang nakaasa sa rasyon ng tubig.
11:45Kita mo yung patak ng tubig, o?
11:47Kung bandang huli talaga yung timba mo,
11:50it will take hours and hours on end.
11:53Misan, umaabot pa daw ng madaling araw
11:54para mapuno yung mga lalagyan ng tubig na kagaya nito.
11:59Tuwing taginit, halos maubos daw ang pinagkukunan nila ng tubig.
12:07Ayon sa kapitan ng barangay, Dikabaitot, na si Oscar Abrera.
12:10Ayan po yung tungkol po sa tubig namin,
12:13matagal na talagang ganyan ang sistema ng tubig.
12:16Mahirap talaga yung tubig namin pagka-taginit.
12:24Ang mga residente,
12:26maging ang ilang ibon,
12:28hindi magkamayo sa tuwing may pila sa inuming tubig.
12:33Ang kalapati,
12:34iniisa-isa pa ang lalagyan ng tubig
12:37sa pagkasang may mainom.
12:38Sa Pilipinas,
12:44nasa 40 milyong Pilipino
12:46ang walang akses sa malinis na inuming tubig
12:48ayos sa Department of Environment and Natural Resources.
12:56May mga isla pa rin na
12:58pahirapan sa pagkuhan ng tubig.
13:00Gano'n ba talaga kahirap yung supply ng tubig dito sa inyo?
13:10Pag-tag-init,
13:13ayan, kita na natin.
13:16Ganyan lang talaga yung lakas ng tubig.
13:18Sa buong maghapon,
13:19kuminsan mahirapan pa yung mga tao magigive dyan.
13:22Sa gabi pa,
13:23inabot pa sila ng gabi.
13:25Sa tanking ito rin sila kumukuha ng inuming tubig.
13:29Kung hindi mapakuluan ang tubig,
13:32maaaring makakuha ng sakit dito
13:34gaya ng diarrhea at cholera.
13:39Hindi naman kasi filtered water itong mga ito.
13:41Madaming factors,
13:42elements will play in.
13:44Kung nadumihan siya doon,
13:46lahat sila apektado.
13:47Kailangan pa rin nila itong iprocess,
13:50pakuluan,
13:51para mamatay yung mga organisms
13:52that are in the water.
13:55Meron daw nilagay na water desalination
13:57ang lugar na gobyerno sa isla.
14:00Kung saan,
14:01tinatanggal nito ang asin
14:02mula sa inigib na tubig dagat
14:05para gawing inumin.
14:07Nag-conceptualize kami
14:08kung paano nga ba talaga
14:09mabibigyan ng potable water
14:11yung bawat residente,
14:12be it populated or not,
14:14urban or rural.
14:15So the very applicable for them
14:17with that conditions
14:19is talagang reverse osmosis.
14:20Kasi alam naman natin
14:22yung salt water
14:23or yung seawater
14:23is very abundant.
14:25Ang dyan dyan lang siya
14:25napapalibutan tayo
14:26and hindi na uubos.
14:28Meron naman kayo
14:28desalination dito.
14:29Anong problema natin yan?
14:31Yan po kasi siya
14:32ang nangyari dyan.
14:33Dati,
14:35nagpakabit yung mga tao
14:36tapos
14:37nung malaman ng mga tao
14:40na
14:41grabing lakas yung palo
14:43sa contador,
14:44mag-isang linggo pa lang
14:46halos isang libo na
14:47yung bill nila.
14:48Ah, gano'n?
14:48Kaya natigilan sila
14:51sobrang mahal na.
14:54Ang laki na ang babayaran.
14:56Sa halagang isang libo
14:57hanggang dalawang libo
14:58kada linggo,
15:00kahit mahal,
15:01may 24 na residente
15:03na sumubok
15:04para rin dito.
15:07Paliwanag ng Palawan Council
15:09for Sustainable Development,
15:10may solusyon sa kawala
15:12ng sapat na inumin tubig
15:13sa barangay de Cabaitot
15:15sa Linapakan, Palawan.
15:17Mayroon kaming
15:18mga studies
15:21na pwede naman
15:22pumasok ang
15:24National Water Resources Board
15:27and maybe
15:27after elections
15:29pag hindi na busy ang kapitolyo
15:30we might talk to them also.
15:32About water impoundment
15:34base or ponds,
15:35mga artificial lagoons,
15:38ang gagawin mong
15:38catchment
15:39for drinking water
15:41and for
15:42household use.
15:44Usually in areas
15:45where there is scarce water
15:46there is also
15:47poor sanitation
15:48and poor water treatment.
15:51Kung kakulungan ng tubig
15:52ang problema sa isla
15:53sa halilagang Palawan,
15:57ang katimugang bahagi
15:58naman nito,
15:59kaunting ulan lang
16:00umaapaw
16:01at rumaragasana
16:02ang tubig.
16:05Doong Pebrero
16:06ngayong taon lang
16:07binaha
16:08ang bayo
16:08ng Brooks Point.
16:10Yan po,
16:11nakikitaan niyo po,
16:12yan,
16:13sige na rin po yan.
16:15At doon naman po,
16:17may mga hayop nila.
16:20Ang kanilang kalsada,
16:22ang istulang nagiging ilog
16:23na kulay kalawang.
16:28Tinatayang,
16:29higit sa pitong
16:30libong pamilya
16:31ang naapektuhan
16:31ng baha.
16:34Hinalaan ng grupo
16:35ni Victor
16:36mula sa sangguni
16:37ang bayan
16:38ng Brooks Point,
16:39latak o mano ito
16:40ng mina.
16:42Ang epekto
16:42ng mining
16:43sa Brooks Point
16:44ay malawak.
16:46Pero,
16:47yung pong
16:47pagkakaroon
16:48ng baha
16:49ay naipon
16:51kasi
16:51yung tubig ulan
16:52doon sa mine pit
16:53nila,
16:55pumunta sa mga
16:55tributare,
16:56sa mga ilog,
16:57at napunta sa mga
16:58taniman ng mga tao.
17:00At hindi lang
17:00sa taniman ng mga tao,
17:02napunta to sa
17:03ilog
17:04at sa bahagi
17:05ng ilang karagatan
17:06sa barangay
17:08Mambalot
17:08at Maasin.
17:09Ito ang kasalukoy
17:10ang sitwasyon
17:11ng
17:12Kuranga Bridge.
17:14Sa kuha ni Jason,
17:16bumara sa tulay
17:17ang mga sanga
17:17at halaman.
17:19Sa paghupa
17:19naman ng baha
17:20na balot
17:21ng putik
17:22na kulay kalawang
17:24ang mga kalsada
17:25at kabahayan.
17:27Tinatayang mahigit
17:28sa dalawang
17:29libong ektarya
17:30ang namina
17:31sa kabundukan
17:32ng Brooks Point.
17:34Pero,
17:34hindi pa masukat
17:35ng lokal
17:36na pamahalaan
17:36ng nasabing lugar
17:37ang lawak
17:39ng nasira dito.
17:42Kakaiba talagang
17:43pagulan
17:43pero hindi lamang
17:45ito ang
17:45main factor.
17:47Sabi natin
17:47contributing factor
17:49ang climate change.
17:51Meron talagang
17:51pagkakaiba
17:52sa klima natin
17:53itong
17:53nakaraan
17:55na sampung taon.
17:56Ngayon,
17:56ang lumalabas kasi
17:57maraming changes
17:58sa forest cover natin.
18:00In total,
18:00sa Brooks Point alone,
18:02ang 2023 data natin
18:04is that
18:05we lost
18:054,000 hectares.
18:07E dati,
18:08yan yung
18:08nag-absorb
18:09ng tubig natin
18:11sa Brooks Point.
18:12May epekto rin daw
18:14sa buhay ilang
18:15ang mahalawak
18:15ang pagbaha.
18:16So,
18:16nung naganto na nga
18:17na sunod-sunod
18:18yung pagbaha,
18:19yan din yung
18:20na-associate
18:20ng mga locals,
18:22lalo na dun sa
18:22mga mismong
18:23nakaka-experience
18:24na makita sila.
18:25Na biglang
18:26dumalas
18:27o
18:27yung pagpapakita
18:29ng mga buhayan
18:30dun sa karagatan
18:31at sa mga ilog.
18:32Hindi sila kagaya noon,
18:34natahimik lang dyan
18:34sa looban.
18:36Ano man
18:37ang pinagmula
18:38ng problema
18:38sa tubig,
18:39inumin man
18:40o pagbaha,
18:41malinaw na
18:42kailangan ng solusyon.
18:44These are things
18:45that we need to address.
18:46And that's where
18:46the LGU comes.
18:48That's where
18:48PCSD will come.
18:49That's where DNR will come.
18:51And that's where
18:51the national government
18:52should come.
18:53All together,
18:55whole-of-government
18:56approach,
18:56come up with
18:57packaged solutions
18:58based on science,
19:00based on studies.
19:03Kapag ang kalikasan
19:04ang nasira,
19:05lahat tayo
19:06apektado.
19:08Ang solusyon
19:08para higit na
19:09maprotektahan ito,
19:11nakasalalay pa rin
19:12sa kamay
19:12ng mga
19:13ilulukluk
19:14ng atin
19:14sa gobyerno.
19:16Ang pagkakaroon
19:17ng maayos
19:17na plataforma
19:18at proyekto
19:20para sa kalikasan.
19:21Maraming salamat
19:40sa panonood
19:41ng Born to be Wild.
19:42Para sa iba pang kwento
19:44tungkol sa ating kalikasan,
19:45mag-subscribe na
19:46sa GMA Public Affairs
19:48YouTube channel.
Comments