00:00Herkese merhaba, bugünkü kaynak incelememize hiç vakit kaybetmeden dalıyoruz.
00:03Bugün Güney Sibilya'nın derinliklerine gidip oldukça dirençli ve bir o kadar da büyüleyici bir kadim kürk topluluğunun şorların hikayesini
00:11konuşacağız.
00:12Kaynak metnemiz bizi tarih, kimlik ve hayatta kalma mücabelesiyle dolu gerçekten çarpıcı bir yolculuğa çıkarıyor.
00:18Demirdağ'ı ve şor halkının bu zorlu tarihi, inanın bana sadece bir bölgenin değil koskoca bir kültürün ayakta kalma sınavını
00:25anlatıyor.
00:26Hazırsanız bu etkileyici hikayenin köklerine inelim.
00:29Şimdi şu soruyu bir düşünün.
00:31Bir halkın demir bir dağ eriterek kurtuluşa erdiği o efsanevi Ergenekon destanı var ya,
00:38acaba bu tamamen bir kurgu mu yoksa gerçekten fiziksel bir yere, gerçek bir coğrafyaya dayanıyor olabilir mi?
00:44Kaynağımız, şorların tarihi vatanı olan Şorya gölgesindeki Temirdağ'ı yani kelime anlamıyla Demirdağ'ı ile bu efsane arasında inanılmaz dikkat
00:53çekici bir bağ kuruyor.
00:55Kesin coğrafi akademisyenler arasında hala tartışmalı, orası kesin ama şorların o köklü demircilik kültürü ve bölgenin coğrafi yapısı birleşince insan
01:04acaba o efsanevi vadi tam da burası mıydı demekten kendini alamıyor.
01:08Efsane ile gerçeğin bu şekilde iç içe geçmesi gerçekten büyüleyici bir detay.
01:13Peki kim bu şorlar? En temalde onlar ataları Göktürk, Uygur, Yenisey Kırgız ve Moğol gibi büyük siyasi hakimiyetler altında yaşamış,
01:22Yüney Sibirya'nın kadim bir Türk halkı. Öyle devasa merkezi bir devlet yapıları yoktu belki ama kendi içlerinde muazzam bir
01:28organizasyona sahiptiler.
01:30SEOK adını verdikleri boy birlikleri halinde yaşıyorlar ve bu birlikleri de Paştık dedikleri yerel önderler yönetiyordu.
01:36Düşünsenize Rus genişlemesinden çok ama çok önce şorlar kendi destanları, dilleri ve az önce bahsettiğimiz o usta işi demircilik gelenekleriyle
01:45bu topraklarda harika, benzersiz bir kültür inşa etmişlerdi.
01:491. Bölüm Çarlık Dönemi ve Ruslaştırma
01:52Çarlık Rusyası'nın şor topraklarına girişi öyle bir gecede olmadı, oldukça sistemli bir süreçti.
01:581618'e gidiyoruz, Rusların Kuznet Kalesini kurmasıyla bölgede ilk kalıcı hakimiyet başlıyor.
02:04Sonraki yüzyıl boyunca şor halkı yasak adı verilen ve kürk üzerinden alınan son derece ağır vergilerle boğuşmak zorunda kalıyor, giderek
02:12av sağlarını ve topraklarını kaybediyorlar ve 1912'ye geldiğimizde çok kritik bir kırılma yaşanıyor.
02:19Şorların o geleneksel Paştık liderlik sistemi yerel yargı düzeniyle birlikte tamamen ortadan kaldırılıyor.
02:25Kaynak bize bu 3 asırlık sürecin şorların toprak kontrolünü ve kendi kendini yönetme becerisini adım adım nasıl yok ettiğini çok
02:32net bir şekilde gösteriyor.
02:33İkinci bölüm Özerklik ve o kısa süren umut
02:371917 devrimi sonrası bir şeyler değişiyor gibi oluyor, 12 Nisan 1926'da Dağlık Şor Milli Bölgesi kuruluyor.
02:45Ancak kaynak metnimiz burada çok ilginç ve bir o kadar da hüzünlü bir tezatlık sunuyor.
02:49Bakın bir yanda muazzam kültürel kazanımlar var.
02:52Şor alfabesi hazırlanıyor, ana dilde eğitim veren okullar açılıyor, Şorca kitaplar, gazeteler basılıyor.
02:57Bunlar bir kültürün yeşermesi için kelimenin tam anlamıyla harika adımlar.
03:01Fakat madalyonun diğer yüzüne, yani siyasi boyuta baktığımızda merkezi yönetimin asıl gücü asla devretmediğini görüyoruz.
03:07Topraklar, o değerli madenler, ekonomi ve güvenlik tamamen merkezin kontrolünde.
03:11Yani kısacası Şorlara bir vitrin olarak kültürel özellik verilirken, arka planda gerçek siyasi ve ekonomik güç onlardan esirgeniyor.
03:19Tabii ki bu dönemi sadece kurumlar üzerinden okumak eksik olur.
03:22İşin içinde insanlar var.
03:24Burada karşımıza döneme damgasını vuran Telgerekov kardeşler çıkıyor.
03:28İlk yerel yönetici olan Fyodor Kuzmich Telgerekov, kendi halkı için bir yönetim kurmaya çalışırken, çok geçmeden merkez tarafından milliyetçilikle suçlanıyor.
03:37Kardeşi Yakov Kuzmich Telgerekov ise, az önce bahsettiğimiz o devrim niteliğindeki Şor alfabesinin ve eğitim reformlarının baş mimarı.
03:45Kaynağımız bu kardeşleri, kendi halklarının kültürel uyanışı için inanılmaz bedeller ödemeyi göz alan gerçek aydınlar olarak önümüze koyuyor.
03:52Üçüncü Bölüm
03:53Stalin Dönemi ve Aydın Tasfiyesi
03:56İşte hikayenin, gerçekten karanlıklaşmaya başladığı yer burası, 1934 yılı.
04:02Sibirya Türkleri Birliği Davası
04:04Şor, Altay ve Hakas Aydınları, ufak ve dağınık kalarak kültürlerini koruyamayacaklarını fark ediyorlar.
04:11Ne yapıyorlar?
04:12Tamamen barışçıl yollarla, sadece imza ve dilekçelerle, ortak bir Türk özerk cumhuriyeti kurulmasını talep ediyorlar.
04:19Silah yok, isyan yok.
04:20Ancak kaynağın aktardığına göre, bu masumane talebe verilen yanıt, acımasız bir devlet baskısı oluyor.
04:2737 kişi yargılanıyor ve 22 aydın uzun hapis cezalarına çarptırılıyor.
04:31Bu olay, yetişmekte olan o parlak aydın sınıfının hedef alınmasının aslında sadece ilk adımıydı.
04:37Bu aydınların kişisel kaderleri ise oldukça trajik.
04:40Mesela, Alexei Yegoreviç Napazakov, sadece daha geniş bir özelliği savunduğu için 1937'de karşı devrimci milliyetçilikle suçlanıp kurşuna diziliyor.
04:51Şor eğitimcisi George Dimitriyeviç Kusurgaşev'i düşünün.
04:54Hayatının tam 40 yılını, evet dile kolay, 40 yılını acımasız çalışma kamplarında ve sürgünde geçirmek zorunda bırakılıyor.
05:01Ve biraz önce o kültürel reformlarını övdüğümüz Yakov Telgerekov, o da 1938'de haksız suçlamalarla tutuklanıyor.
05:09Bu isimler sadece tarih kitabındaki birer satır değil.
05:12Bu yaşananlar, koskoca bir halkın, düşünen, üreten beyinlerinin nasıl sistemli bir şekilde yok edildiğinin en acı kanıtı.
05:204. Bölüm Demografik Çöküş ve Asimilasyon
05:23Aslında her şeyi özetlemek için sadece şu veriye bir bakmanız yeterli.
05:2710 yıldan bile kısa bir sürede olanlara bakın.
05:311926'da Şorlar, kendi milli bölgelerinde nüfusun yaklaşık %47'sini oluşturuyor.
05:36Neredeyse yarısı.
05:37Ama sonra, maden ve sanayi yatırımları bahanesiyle dışarıdan devasa bir nüfus akını başlatılıyor.
05:43Ve 1935'e geldiğimizde o %47'lik oran ne oluyor biliyor musunuz?
05:48%14.4'e çakılıyor.
05:50Şorlar, kelimenin tam anlamıyla kendi ana vatanlarında bir anda azınlık durumuna düşürülüyorlar.
05:55Bu, kültürel asimilasyonun rakamlara dökülmüş en yıkıcı halidir.
05:59Ve o kaçınılmaz son geliyor.
06:0222 Haziran 1939.
06:04Dağlık Şor milli bölgesi resmen lağvedildi.
06:08Bakın bu sadece sıradan bir bürokratik imza değildi.
06:11Bu, filen Şor özelliğinin ölüm fermanıydı.
06:14O zorluklarla açılan pedagoji okulları bir bir kapatıldı, eğitim dili zorla Rusça'ya çevrildi, Şorca yayıncılığın fişi çekildi, savunmasız bırakılan
06:23bu halk, yavaş yavaş köylerini terk edip şehirlere göç etmeye ve ekonomik dizenleri çöktükçe asimile olmaya zorlandı.
06:305. Bölüm Günümüzde Kimlik Mücadelesi
06:34Ama biliyor musunuz, onca karanlığa rağmen hikaye burada bitmiyor.
06:39Kaynağımız, Şor halkının o inanılmaz esnekliğini ve direncini haritalandırıyor.
06:441980'lerin sonlarına doğru, Mihail Anatolyeviç, Todişev gibi isimlerin öncülüğünde adeta küllerinden doğan bir kültürel uyanış başlıyor.
06:531990'a geldiğimizde toplanan 1. Şor halk kongresi çok cesur bir adım atarak 1939'daki o karar haksızdı diyor ve özertliğin
07:03iadesini istiyor.
07:05Tabi maden çıkarları yüzünden bu siyasi özertlikleri verilmese de bu mücadele asla pes etmiyor.
07:10Sonunda 2000 yılında Şorlar Rusya tarafından resmi olarak yerli bir azınlık halkı olarak tanınmayı başarıyorlar.
07:18Eğitim ve yayınlar yeniden canlanıyor.
07:20Bu, kelimenin tam anlamıyla tarihe meydan okuyan bir halkın hayatta kalma zaferidir.
07:25Tabi ki bu hayatta kalma mücadelesinin inanılmaz ağır bir bedeli oldu.
07:30Kaynak metnimiz burada çok çarpıcı bir zıtlık sunuyor.
07:33Bir tarafta Şor'ya'nın bağrından sökülüp alınan altınlar, kömürler, demir ve kereste gibi o devasa zenginlikler var.
07:40Peki diğer tarafta yani yerel halkın gerçekliğinde ne var?
07:44Yoksulluk, zorunlu göç ve darmadağın edilmiş bir ekosistem.
07:47Yazar bu adaletsizliğin sadece geçmişte kalmadığını da tarafsızca not düşüyor.
07:52Örneğin çok yakın bir tarihte 2013 yılında madencilik faaliyetleri yüzünden tamamen haritadan silinen Kazasköy'ü örneği.
08:00Öyle ki bu olay Birleşmiş Milletler gündemine kadar taşınıyor.
08:03Yazarımız tüm bu tarihsel analizi oldukça güçlü bir dayanışma mesajıyla noktalıyor.
08:08Diyor ki, Şor halkı yalnız değildir, Şor'ların hak, kimlik ve özgürlük mücadelesi bütün Türk dünyasının ortak davasıdır.
08:17Bu cümlelerle kaynak, anlattığı şeyin sadece uzak bir coğrafyada yaşanan yerel bir tarih dersi olmadığını,
08:23çok daha geniş bir kültürel aidiyet ve dayanışma meselesi olduğunu net bir şekilde vurguluyor.
08:28Şor'ların ta Ergenekon efsanesinden çıkıp, günümüzün modern, acımasız maden sahalarına kadar uzanan bu varoluş mücadelesi,
08:37günün sonunda bizi çok kışkırtıcı bir soruyla baş başa bırakıyor.
08:40Küresel sanayileşmenin ve asimilasyonun o devasa silindiri üzerinizden geçerken,
08:46yerli ve azınlık kültürleri kendi dillerini, tarihlerini ve en önemlisi topraklarını korumayı nasıl başarabilir?
08:52Şor'ların Demirdağ'ında verdikleri bu çetin sınav, aslında dünyanın dört bir yanındaki pek çok kültürün ortak sınavı.
08:59Bu derin ve önemli soruyu düşünmek üzere sizi kendi başınıza bırakıyorum.
09:03Bu kaynak incelememizde bana eşlik ettiğiniz için çok teşekkürler, görüşmek üzere.
