00:00Sibirya'nın tam kalbinde yeşeren sadece 23 yıl hayatta kalabilmiş ama o kısacık zamana inanılmaz işler sığdırmış kayıp bir devlet.
00:09Bugün bu incelememizde Tuva Halk Cumhuriyeti'ne mercek tutuyoruz.
00:13Sıfırdan bir ulus nasıl inşa edilir sorusunun en çarpıcı yanıtlarından biri bu.
00:18Tarihin tozlu sayfalarında kaybolmuş gibi görünse de aslında ardında çok ama çok derin izler bırakmış bir hikaye bu.
00:25Bu analizimizdeki yol haritamız gayet net.
00:27Önce tarihsel arka planla başlayıp bağımsızlığın ilanına, onadan da devletleşme ve ekonomiye geçeceğiz.
00:34Ardından milli kimlik ve dil konusuna değinip Sovyet etkisini, tasfiyeleri ve en nihayetinde İlhak ve Tuva'nın tarihsel mirasını konuşacağız.
00:43Birinci bölümümüz Tarihsel Arka Plan
00:461921 öncesine baktığımızda inanılmaz bir trafik var.
00:50Düşünsenize, yüzyıllar önce Göktürk, Uygur, Kırgız kağanlıklarının beşiği burası.
00:55Sonra devasa Moğol İmparatorluğu kasırgası, ardından Oyrad Çungar Hanlığı ve 18. yüzyıldan itibaren koca Mançu Çing İmparatorluğu'nun hakimiyeti altına
01:06giriyorlar.
01:07Çing yıkılınca da 1914'de bir Rus himayesine yani protektörasına dönüşüyor.
01:12Yani sürekli el değiştiren, savrulan bir coğrafya.
01:15İşte tam da bu yüzden o bitmek bilmeyen imparatorluklar zincirinden sonra kendi kaderlerine ellerini almaları gerçekten devasa bir olay.
01:241914 ile 1921 arasına geldiğimizde ortalık tam anlamıyla yangın yeri.
01:30Rus iç savaşı sırasında Tuva, Çin, Moğol, Beyaz Ordu ve Bolşevik güçleri arasında adeta bir satranç tahtasına, sürekli çatışılan bir
01:39savaş alanına dönüşüyor.
01:40Ama biliyorsunuz kaos bazen büyük fırsatlar yaratır.
01:44Bu devasa güç boşluğu Tuva'nın o cesur adımı atması için mükemmel bir zemin hazırlıyor.
01:502. Bölüm Bağımsızlığını İlana
01:52Tarih 14 Ağustos 1921.
01:56Bu sıradan bir tarih değil, yepyeni bir ulusun doğduğu gün.
02:00O gün Tuva bağımsızlığını ilan ederek Tanlu Tuva Halk Cumhuriyeti adıyla tarih sahnesine çıkıyor.
02:075 yıl sonra yani 1926'ya geldiğimizde ismi Tuva Halk Cumhuriyeti olarak sadeleştiriliyor.
02:13O büyük karmaşanın tam ortasında Asya'nın kalbinde artık kendi adımlarıyla yürümeye başlıyorlar.
02:203. Bölümümüz Devletleşme ve Ekonomi
02:23Buradaki devlet inşasının hızına ve ölçeğine inanamazsınız.
02:27Göçebe kökleri olan bir halk bir anda anayasalar yazıp kabul ediyor.
02:31Büyük ve küçük halk meclislerini, bakanlar kurulunu kuruyorlar.
02:35İçişleri, dışişleri, adalet, sağlık hepsi peş peşe açılıyor.
02:39Mahkemeler kuruluyor, savcılar atanıyor, hatta milli bir ordu bile kuruyorlar.
02:44Kelimenin tam anlamıyla sıfırdan, tıkır tıkır işleyen modern bir devlet makinesi yaratıyorlar.
02:49Hem de şaşırtıcı bir hızla.
02:50Tabi ekonomik bağımsızlık olmadan siyasi bağımsızlık pek bir işe yaramaz değil mi?
02:55İşte burada sahneye akça çıkıyor.
02:57Tuva Türkçesinde doğrudan para demek.
03:001 Ocak 1936'da milli para birimi olarak tedavüle giriyor.
03:03Tabi bunun öncesi de var.
03:051925'te Devlet Bankası Tuvin Bank kurulmuş.
03:071934'te ilk madeni paralar basılmıştı bile.
03:11Akça demek, biz artık egemeniz demenin en somut ceplerde taşınan haliydi aslında.
03:16Gelelim dördüncü bölüme, Milli Kimlik ve Dil.
03:19Bu kültürel uyanışın kalbinde dil yatıyor.
03:22Sürece şöyle bir bakalım.
03:251928'de Tuvalı Aydın ve Din Adamı, Monguş Lopsan Çimit, Tuva Türkçesi için Latin esaslı şahane bir alfabe tasarlıyor.
03:34İkinci adımda, yani 1929'da devlet bunu resmen kabul edip uygulamaya koyuyor.
03:39Ve 1930'a gelindiğinde, Türk dünyasıyla bağları güçlü tutmak adına Yana Alif denilen ortak Türk alfabesine geçiliyor.
03:48Lopsan Çimit gibi aydınlar sayesinde dil modernize ediliyor ve o milli kimliğin temeli sapasağlam atılıyor.
03:55Ve bu alfabe reformu resmen bir patlama yaratıyor.
03:58Sadece konuşulan bir dil olan Tuva Türkçesi, birden modern eğitimin, devletin ve matbaanın dili haline geliyor.
04:06İlk okuma kitapları, fizik, matematik ders kitapları, gazeteler, şiirler ve hikayeler, her şey kendi dillerinde basılıyor.
04:14Kendi dilleriyle eğitim yapabilmenin getirdiği o muazzam bir kültürel aydınlanma dönemi yaşanıyor.
04:19Beşinci bölüm, Sovyet etkisi ve tasfiyeler.
04:22Hikayenin bu kısmı ne yazık ki oldukça sarsıcı.
04:25Tuvalı Halk Devrimci Partisi içinde Sovyet yanlısı kadroların yönetimi devralmasıyla çok sert bir tasfiye süreci başlıyor.
04:33Tarihlere nesnel bir şekilde bakarsak, 1932'de bizzat devleti kuran Monguş Buyambadırgı ve eski başbakan Dondu Kualar idam ediliyor.
04:431938'deki Dokuzlar davasında yargılanan 9 devlet adamının 7'si idama mahkum ediliyor ve 1940'da,
04:50hani az önce o harika alfabeyi tasarladığından bahsettiğimiz Aydın Lopsan Çimit vardı ya,
04:55maalesef o da kurşuna diziliyor.
04:57Peki bütün bu aydınları, kurucuları neyle suçladılar derseniz iddianamelerde sürekli şu dört kelime geçiyor.
05:05Milliyetçilik, karşı devrimcilik, ayrılıkçılık ve casusluk.
05:09Dönemin siyasi ikliminde devleti kuran kadroları sahneden tamamen silmek için tam olarak bu ağır suçlamalar kullanıldı.
05:16Aslında sadece 10 yıl içindeki şu keskinleşime bakar mısınız?
05:20Bir anda 30'ların başında o inanılmaz iyimserlik, eğitim devrimi, matbaa patlaması dururken,
05:2630'ların sonu ve 40'larda kendi alfabesini yazan kurucuların ve şair Sergei Pürgütü gibi değerlerin devlet tarafından bir anda
05:33halk düşmanı ilan edilip yok edilmesi var.
05:35Bu gerçekten çok derin bir tezat.
05:38Ve son bölümümüz İlhak ve Tarihsel Miras
05:41Gelelim 17 Ağustos 1944'de Tuva Halk Meclisi çok keskin bir karar alıyor.
05:47Ama burada bir detayın altını bilhassa çizmek istiyorum.
05:50Ortada herhangi bir referandum yani halk oylaması yok.
05:54Meclis doğrudan kendi kararıyla Sovyetler Birliği'ne katılma talebinde bulunuyor.
05:58Hızla onaylanıyor ve Ekim 1944'de Tuva Rusya'ya bağlı özerk bir bölge statüsüne indirgeniyor.
06:04Yani dişiyle tırnağıyla kurulan o 23 yıllık iddialı bağımsız cumhuriyet bürokratik bir parlamento kararıyla resmen haritadan siliniyor.
06:13Tabi ilhak işlemi bitince de sular durulmuyor.
06:16Siyasi baskılar aydınlara, şaman handıcap, kuğular gibi dini liderlere ve hatta çoktan tasfiye edilmiş eski yöneticilerin ailelerine yönelik tutuklamalar devam
06:26ediyor.
06:27Birçoğu sürgünlere ve zorlu çalışma kamplarına gönderiliyor.
06:30Tüm bu sürece baktığımızda aklımızda o büyük can alıcı soru kalıyor.
06:35Bağımsız bir cumhuriyet haritadan silindiğinde o ulusun kimliği ve mirası nasıl yaşamaya devam eder?
06:41Evet, Tuva Halk Cumhuriyeti siyaseten ve hukuken tarihe karışmış olabilir.
06:45Ama o kısacık zamanda yoktan var ettikleri dilleri, kültürel birikimleri ve bağımsızlık idealleri uğruna hayatlarını veren kurucularının hatırası,
06:54Türk dünyasının tarihsel hafızasında bugün bile capçanlı duruyor.
06:57Bu incelememizde bana eşlik ettiğiniz için teşekkür ederim.
07:01Bir sonraki konumuzda görüşmek üzere.
