00:00Herkese merhaba. Bugünkü incelememizde gerçekten çarpıcı ve bir o kadar da trajik bir hikayeyi,
00:06Hakas Önderi Mihail Grigoriyevich Torosov'un hikayesini masaya yatırıyoruz.
00:10Halkını yukarı taşımak, onlara bir kimlik kazandırmak için yola çıkan bir liderin,
00:15dönemin o acımasız siyasi fırtınasında nasıl yok edildiğini adım adım göreceğiz.
00:20Hazırsanız hemen başlayalım.
00:22İncelememize şu şaşırtıcı sayıyla başlamak istiyorum.
00:2510. Evet, sadece 10.
00:27Lütfen bu sayıyı aklınızın bir köşesinde tutun çünkü tüm bu anlattıklarımızın düğümlendiği yer tam olarak burası olacak.
00:341. Bölüm
00:3510 Dakikalık Bir Duruşma
00:37Bir Liderin Hayatının Hızlı ve Acımasız Sonu
00:41Az önce bahsettiğim o 10 var ya, bu bir konuşma ya da toplantı süresi değildi.
00:4713 Temmuz 1938'de Sovyet Askeri Heyetinin bir insanın yaşayıp yaşamayacağına karar vermek için ayırdığı toplam süre tam olarak 10 dakikaydı.
00:56Düşünebiliyor musunuz?
00:58Aynı gün aralarında 16 Hakas Türk'ünün de bulunduğu tam 48 kişi idama mahkum edildi ve apar topar kurşuna dizildi.
01:06Peki, 38 yaşındaki saygın bir lider bir anda nasıl oldu da kendini isimsiz bir toplu mezarda buldu?
01:13Gelin en başa, onun kim olduğuna ve aslında neyi savunduğuna bir bakalım.
01:172. Bölüm
01:18Yoksulluktan Liderliğe
01:20Mihail Grigoryevich Torosov'un Hızlı Yükselişi
01:23Torosov öyle aydıcalıklı bir gücün içine doğmamıştı.
01:271900 yılında inanılmaz bir yoksulluğun tam ortasında dünyaya geldi.
01:32Ailesinin altın madenlerindeki o ağır yaşam mücadelesini bizzat görerek büyüdü.
01:38Sonra ne mi yaptı?
01:391919'dan itibaren doktorsuz bölgelerde bir feldşer yani sağlık memuru olarak çalıştı, tabiri caizse hayat kurtardı.
01:47Ve bu adanmışlık onu adım adım yukarı taşıdı.
01:51Öyle ki 1935'e geldiğimizde Hakas Özerk Bölgesi İcra Komitesi Başkanı olmuştu.
01:57Yani bulunduğu bölgenin bir numaralı yürütme makamına ulaşmıştı.
02:01Ama bakın, o sadece koltuğunda oturup idari kararlar alan sıradan bir bürokrat değildi.
02:07Kesinlikle değildi. Halkının kültürel kimliği için resmen seferber oldu.
02:12Hakas alfabesinin gelişime, Hakasça eğitim, bunlar onun için olmazsa olmazdı.
02:17Özellikle Hızıl Ağal gazetesine verdiği desteği düşünün, halkının sesini duyurması, kendi dilinde yayın yapması gerekiyordu ve o bu temeli sağlamlaştırmak
02:27için var gücüyle çalıştı.
02:29Üçüncü bölüm, Hakasya için gerçek özellik, yerel güçlendirme ve kaynak yönetimi için bir vizyon.
02:37İşte hikayenin koptuğu, o asıl siyasi gerilimin yükseldiği yer tam olarak burası.
02:42Durum şuydu, 1930'larda Hakasya'dan altın, kömür, demir ve orman fışkırıyor.
02:48Bölge inanılmaz zengin.
02:50Ama gelin görün ki tüm ekonomik ve idari kararlar ta uzaklardaki Krasnoyersk'tan alınıyor.
02:56Torosov'un vizyonu çok netti.
02:57Biz Krasnoyersk'tan ayrılalım, Sovyetler sistemi içinde kendi özerk cumhuriyetimiz olalım.
03:03Şunu netleştirelim, Sovyetlerden kopup tamamen bağımsız bir devlet kurmaktan bahsetmiyordu.
03:08Sadece bölgenin kendi devasa kaynaklarının doğrudan Hakas halkının kalkınmasına harcanmasını istiyordu.
03:14Kulağa çok mantıklı geliyor değil mi?
03:16Dördüncü bölüm, Sibirya Türkleri Birliği iddiası.
03:20Stalin'in büyük terörünün ölümcül sonuçları.
03:23Maalesef, o son derece katı ve merkeziyetçi dönemde yerel halk için daha fazla yetki istemek sizi devletin bir numaralı hedefi
03:32haline getirmeye yetiyordu.
03:341937'deki büyük terör rüzgarlara eserken, NKV'de Torosov ve diğer aydınların önüne öyle bir iddianame koydu ki inanamazsınız.
03:42Neymiş? Gizli bir Sibirya Türkleri Birliği kurmuşlar, Sovyet hükümetini devireceklermiş, Japon koruması altında bir Türk devleti kuracaklarmış,
03:52Burjuva milliyetçiliği, ayrılıkçılık, hatta silahlı ayaklanma hazırlığı.
03:57Torosov'un o tamamen yasal özellik talebi bir anda devlete ihanet eden devasa bir komploya dönüştürüldü.
04:04Tabii sonuç gecikmedi, 12 Ekim 1937'de Torosov tutuklandı.
04:09Tüm o gizli örgüt, Japonya bağlantısı ve isyan suçlamalarını kesin bir dille reddetti.
04:15Aylarca süren o inanılmaz ağır baskılara, zorlu sorgulara rağmen pes etmedi ve bu kurgu suçlamaların hiçbirini kabul etmedi.
04:23Bu sürecin insani boyutunu en çarpıcı şekilde nerede görüyoruz biliyor musunuz?
04:28Hapishaneden ailesine gönderdiği son mektubunda.
04:31Gönderdikleri yiyecekler için teşekkür ediyor, ailesine duyduğu derin hasreti anlatıyor ve sonuna da şu kısacık notu düşüyor.
04:38Duruşmadan sonra yazacağım.
04:40Yazamadı tabii.
04:42Bu onun tutmasına asla izin verilmeyecek olan son sözüydü.
04:46Beşinci bölüm, trajik son ve miras.
04:49Sonrası, yok ediliş ve nihai aklanma.
04:53Şimdi, sistemin sadece bir adamı değil, bütün bir aileyi nasıl hafızalardan sildiğine adım adım bakalım.
05:001- Torosov'u o 10 dakikalık duruşmanın ardından kurşuna diziliyor ve bugün bile nerede olduğu tam bilinmeyen meçhul bir
05:08toplu mezara atılıyor.
05:092- Öğretmen eşi Claudia anında işinden kovuluyor ve bütün aile evden zorla kapı dışarı ediliyor.
05:163- Geride kalan o 4 masum çocuk, alınlarında halk düşmanının çocukları damgasıyla büyümek zorunda bırakılıyor.
05:23Ve inanabiliyor musunuz, 4- Aile babalarının gerçekten öldürüldüğünü tam 20 yıl sonra, evet 20 koca yıl sonra öğreniyor.
05:32Onları tam bir karanlığa mahkum ediyorlar.
05:35Fakat bilirsiniz, tarihin er ya da geç, gerçekleri ortaya çıkarmak gibi bir huyu vardır.
05:411956'da Stalin'in ölümünden sonra dosya yeniden açılıyor ve tüm o korkunç suçlamaların aslında asılsız olduğu resmi olarak kabul edilip
05:48itibarı iade ediliyor.
05:50Oğlu Vladislav, yıllar sonra Hakasya'nın çok önemli bir siyasi figürü haline geliyor.
05:55En vurucu olanı ise, Torossov'un hayatına mal olan o asıl hayali, yani Hakasya'nın cumhuriyet statüsü, ölümünden yarım asır
06:03sonra, 1990'ların başında nihayet gerçeğe dönüşüyor.
06:07İşte bugün geldiğimiz nokta.
06:10Şu an Abakan'da yürürseniz, onun adını taşıyan bir cadde göreceksiniz.
06:15O tabela, inanın bana, sadece bir yol ismi değil dostlar.
06:19O, dilini, kültürünü ve yerel kaynaklarını koruma mücadelesinin ta kendisi.
06:24Bugün Mihail Torossov, devletin uydurduğu o tehlikeli düşman olarak değil, halkının varoluşu için kendini feda etmiş, efsanevi bir savunucu olarak
06:33hatırlanıyor.
06:34Bugünkü incelememizi bitirirken, sizlere üzerine düşünmeniz için şu güçlü soruyu bırakmak istiyorum.
06:40Bir halkın kendi dilini ve kaynaklarını koruma mücadelesi, ne zaman bir tehdit olarak algılanmaktan kurtulur?
06:47Merkezi gücün refleksleri, yerel hakların önemi ve o asla pes etmeyen insan ruhu üzerine şöyle bir kafa yormanızı rica ediyorum.
06:56Umarım bu analiz sizlere farklı bir bakış açısı sunmuştur.
06:59Bir sonraki incelememizde görüşmek üzere, hoşçakalın.
07:03İzlediğiniz için teşekkür ederim.
