- 1 day ago
Aired (April 19, 2026): In Ligawasan Marsh, a burning pump well is believed to be fueled by natural gas beneath the ground, raising questions about its potential as a local energy source.
Meanwhile, in Negros Oriental, Visayan hornbills are forced to rely on artificial nests due to the continuous loss of their natural habitat.
Watch the video for the full story.
Meanwhile, in Negros Oriental, Visayan hornbills are forced to rely on artificial nests due to the continuous loss of their natural habitat.
Watch the video for the full story.
Category
😹
FunTranscript
00:06Ito yung mga artificial nest box na kinabit nila for the Visayan Taric Tickhorn Beals.
00:14Dahil wala na masyado malalaking puno dito, which is the normal natural nesting sites ng mga Taric Tickhorn Beals.
00:22Yung mga re-release dito, sanay sila dito dahil dito sila pinanganak.
00:25Ginagamit na nila yung mga nest boxes nito.
00:37Sa dalawang buwan na araw-araw na pagtaas ng presyo ng gasolina,
00:41umuugong tuloy ang panawagan na kumanap ng lokal na mapagpukuha na ng langis.
00:48Sa pozo na malapit sa ligwasong marsh, makikitang umaapoy ang tubig kapag sinisindihan.
00:54Pusibling sinyalis daw ito ng natural gas seapage na nasa inalim ng lupa.
01:01Lawak nito ng lugar, siguro may mga 3 km radius itong area.
01:06Ang nakaimbak daw rito, sinasabing maaaring tumugon sa problema natin sa gasolina ngayon.
01:22Sa mundo ng mga ibon,
01:25hindi madaling bumuo ng pamilya.
01:29At mas pinahirap pa dahil kakaunti na lang ang mga puno na kanilang natural na tahanan.
01:37Kailangan nilang maghanap ng masisilungan.
01:42Para mabuhay, para sa kanilang pamilya.
01:52Sa gubat na ito sa Negros Oriental,
01:57ang isang babaeng tarik ni Cornbeal,
02:00handa na maghanap ng kanyang pagkain.
02:06Parelax, relax muna sa puno.
02:13Palipat-lipat ng sanga.
02:16Hanggang sa matuntun ang perfect spot.
02:23Ini-enjoy niya ang sikat ng araw.
02:30Nang biglang, may dumating na almusal.
02:34Instant food delivery para sa mga ibon.
02:39Mga hiniwang saging ang inihanda at iniwan sa puno ng caretaker na si Roland.
02:47Libre itong ibinibigay sa mga ibon sa bayawan nature reserve.
02:55Kasabay niya mag-almusal ang iba pang tariktit sa pasilidad.
03:02Ang lamang niya, malayas ang nakakaikot dito.
03:11Ang babaeng Hornbeal,
03:14posibleng makahanap ng kapareha at mangiklog.
03:23Pero sa Negos Oriental,
03:25nasa 34% na lang ang natitirang kagubatan
03:29ayon sa Global Forest Watch.
03:34May natitira pa bang bugad para sa kanila?
03:38Ang matataas na ditero carp na puno
03:41na abot ng 50 hanggang 80 taon bago maging matayom.
03:47Ito ang mga punong kadalasang pinipili ng mga tariktik na ginagawang nesting site.
03:54Pero dahil iilan na lang ito,
03:57ang mga researcher mula sa Talarak Foundation,
04:00kaya ni Justin,
04:02tinutulungan ang mga tariktik sa pamamagitan ng paggawa ng artificial na bugad.
04:09Ito yung mga artificial nest box na kinabit nila
04:13for the Visayan tariktik hornbeals.
04:17Dahil wala na masyadong malalaking puno dito,
04:20which is the normal natural nesting sites ng mga tariktik hornbeals.
04:25Yung mga wild ones, they won't use this one.
04:28Yung mga artificial ones.
04:29Pero yung mga rinilis dito,
04:30sanay sila dito dahil dito sila pinanganak.
04:33Ginagamit na nila yung mga nest boxes nito.
04:36Successful itong paggamit nila ng mga nest boxes na ito.
04:40Made of natural materials.
04:45Si Penelope ay isang babaeng Visayan tariktik hornbeal.
04:51Dati siyang inaalagaan ng Talarak Foundation Incorporated,
04:55captive-born o sa pasilidad pinanganak si Penelope.
05:01Handang-handa na siyang bumalik sa kagubatan.
05:05Kaya pinakawalan siya noong June 2021 sa Danapa Nature Reserve.
05:12Sa kuha ng Talarak,
05:14makikitang bahagyang nakalabas ang tuka ni Penelope.
05:19Mukhang may inaantay siya.
05:24Mukhang may inaantay siya.
05:25Mukhang may inaantay siya.
05:25Hanggang siya,
05:26hinatiran ng pagkain ng isang lalaking tariktik.
05:37Inaabot niya ito sa pamamagitan ng kanyang tuka
05:40sa maliit na butas ng puno.
05:44Sa loob ng dalawang buwan,
05:46ito ang magiging routine o paulit-ulit na gagawin
05:49ng mag-asawang tariktik.
05:54Hanggang siya,
05:56mapisa ang iklog ni Penelope.
06:08Gawa sa plastic ang artipisyal na pugad.
06:11Parang diamond.
06:13Tapos pag pumapasok yung mga
06:15nagbibreed na tariktik hornbills dyan,
06:19sinisil nila yan ng putik.
06:23Parang musyo na lang ang lalabas dyan.
06:25At yung male,
06:27haitiran siya ng pagkain
06:28until mag-hatch yung mga sisiu.
06:32So, imagine kung mabaril yung male,
06:37you're not just killing one bird,
06:40you're killing the mother and the chicks
06:42kung meron ng sisiu.
06:44So, napaka-importante na
06:46mapotektahan talaga itong mga ibono ito.
06:49Pero ang pugad,
06:50hindi basta-basta ginagamit
06:52ng mga wild tariktik hornbill.
06:55Sa observation at pag-aaral nila Justin,
06:59tanging ang mga nirelease
07:01o pinakawalang nilang ibon
07:02ang pamilyar at nakakilala sa pugad.
07:06Kaya sila rin ang gumagamit nito.
07:15Yun si Penelope.
07:17Yun yung pinento sa akin na
07:20sila yung first pair
07:22ng mga Visayan Tariktik hornbills
07:24na rinilis dito
07:25sa Bayawan Nature Reserve.
07:29Kasamang pinakwalan noon si Rudy,
07:32ang dating partner ni Penelope.
07:37Pero isang araw,
07:39pinatakit si Rudy
07:40ng isang predator.
07:42At naiwan si Penelope mag-isa.
07:48Nakakalungkot man,
07:49ganito talaga minsan
07:50ang buhay sa wild.
07:51Pero hindi nagtagal,
07:54nakahanap mundi
07:55ng bagong partner
07:56si Penelope.
08:00Hindi lang tariktik
08:02ang nagahanap ng matitirahan.
08:04Matihin ang mga
08:05Blue Naked Parrots
08:06o Pikoy.
08:12Sa itaas ng puno,
08:14nagkakagulo ang mga Pikoy.
08:16May dalawang nakakaalitan
08:19na gagawan sa pwesto ng sanga
08:22hanggang siya
08:24nagpaubaya ang isa.
08:28This is one of my favorite places
08:30in the reserve
08:31because meron din
08:33mga pamilya
08:34ng mga Blue Naked Parrots
08:35dito na
08:36hindi ka bibigoy
08:37dahil parating silang nandyan.
08:41Ang mga ibong ito,
08:43kadalas ang biktima
08:44ng poaching
08:45dahil sa nakakatawan
08:46nilang gawi.
08:47Ito funny gestures
08:49kaya gustong-gusto
08:50na gawing pet sila
08:52dahil
08:52one is
08:53they can mimic
08:55ibig sabihin
08:56kaya nilang gayahin
08:57yung salita ng tao
08:58at saka
09:00yung kanilang mga
09:01antics,
09:02funny antics
09:03kaya nilang
09:04magsirko-sirko
09:05na nagugustuhan
09:07ng mga tao.
09:08Ang labing tatlong
09:09artificial nest
09:10ng talarak
09:11nakapagtala
09:12ng anim na pamilya
09:14ng ibon
09:14na dito
09:15pansamantalang tumira.
09:17Ito ba'y
09:18ginagawa na
09:19sa ibang bansa
09:21na
09:22naglalagay sila
09:23ng mga artificial
09:24nest boxes
09:25for
09:25some species
09:26of birds?
09:27Yes po, Doc.
09:28Yung nest boxes
09:29are
09:30not a new thing
09:31in the conservation
09:33scene.
09:33So,
09:34usually nest boxes
09:36are
09:36used
09:37kapag
09:39walang
09:40sufficient
09:41na
09:41nesting sites
09:42in an area
09:43or to boost
09:44the number
09:46of nesting sites
09:47for a certain species.
09:49So,
09:49we use nest boxes
09:50in this case
09:51kasi yung
09:52gubat
09:53sa Bayawa
09:54Nature Reserve
09:55is
09:56very young.
09:58Ang bawat
09:58artificial nest
09:59na masinsing
10:00binuo
10:01at inilagay
10:02ng talarak,
10:03malaking tulong
10:04para mailigtas
10:05ang mga ibong
10:06nanganganib
10:07ng maubos
10:08sa wild.
10:08Justina,
10:09congratulations
10:10sa effort nyo.
10:13Ang artificial
10:14na pugad
10:15ay hindi
10:15kapalit
10:16ng kanilang
10:17totoong
10:17tirahan.
10:18Matinding
10:19sakripisyo
10:20ito
10:20para sa
10:21makritikal
10:22na ibon
10:23na bung-buo
10:24ng kanilang
10:24pamilya.
10:25Isa itong
10:26paalala
10:27at panawagan
10:28na kailangan
10:29ng aksyon
10:30para buhayin
10:31ang nanganganib
10:33ng kagubatan.
10:41Isang malawak
10:43na latian
10:43sa Bindanao
10:44na mula
10:46sa langit,
10:48tahimik
10:49at payapa.
10:51Lawak
10:52nitong lugar
10:52siguro
10:53yung mga
10:533 km
10:54radius
10:55itong
10:56area.
10:57Pero sa loob
10:58ng ilang minuto,
11:00nagiging
11:01buhay
11:02na buhay
11:02ang tanawin.
11:05Ibat-ibang
11:06mga ibon
11:07ang sabay-sabay
11:07na nangilipan.
11:12At sa mga
11:13liblib na sulok,
11:14may mga nila
11:15lang
11:16na bihira
11:17ng makita.
11:18Hindi ko na-expect
11:19kasi pag sinabi mo
11:20marsh,
11:21parang
11:22mga bakawan
11:22usually
11:23yung mga
11:23nakikita natin
11:24is full of
11:25water lilies.
11:26Some migratory birds
11:28are still here.
11:30Ito
11:31ang Ligawasan Marsh,
11:33isa sa pinakamayabong
11:34na ekosystem
11:35sa Pilipinas.
11:37Pero sa ilalim
11:38ng buhay na ito,
11:40may isang
11:41yaman
11:42na matagal
11:42nang
11:43pinagtatalunan,
11:45lamis.
11:47Ang
11:47nakaimbak
11:48daw dito,
11:50hinatayang
11:50bilyong-bilyong
11:51barilis
11:52ng pudo
11:52at
11:54trilyong
11:54cubic feet
11:55ng natural gas
11:56na sinasabing
11:58maaaring
11:58tumugon
11:59sa problema
12:00natin
12:01sa gasolina
12:02ngayon.
12:09Matatagpuan
12:10sa South Central
12:11Mindanao
12:12ang Ligawasan Marsh.
12:13Sumasaklaw ito
12:14sa tatlong
12:15mga probinsya.
12:16Ang Sultan
12:17Kudarat,
12:18Maguindanao
12:19at
12:19Kutabato.
12:20Isa ito
12:22sa pinakamalaking
12:23swamp
12:23at marsh
12:24area
12:24sa bansa
12:25na may lawak
12:26na aabot
12:27sa 288,000
12:29hektarya.
12:29Ang Ligawasan
12:30ay tahanan
12:31ng maraming
12:32samot-saring buhay.
12:34Baka ginarito
12:35yung mga
12:35tinatag-raking
12:36abifauna
12:37o yung mga
12:37ibon
12:38at
12:39dalawang klase
12:40ito,
12:40yung meron
12:41mga resident
12:41birds
12:42isabihin
12:42sa buong taon
12:43nandun sila.
12:44Meron din tayo
12:45yung mga
12:45migratory birds
12:47na
12:47nagpapahinga
12:48sa Ligawasan Marsh
12:50Bukod sa mga
12:51ibon
12:51nandun din yung
12:52ibang mga
12:55halaman
12:56mga hayop
12:58Siya si
12:59Jerome Montemayor
13:00eksperto
13:01sa mga
13:01peatland
13:02at director
13:03ng ASEAN
13:03Center for
13:04Biodiversity
13:05Bukod sa
13:06pagiging tahanan
13:07ng iba't-ibang
13:08hayop
13:08at halaman
13:09ang Ligawasan Marsh
13:11ay isa ring
13:12malawak na
13:13peatland
13:13ekosistem
13:14Sinisip-sip
13:15niya yung
13:15carbon
13:16at
13:17ito ay
13:18kanyang
13:19itinatabi
13:20para hindi
13:21na ito
13:22humalo
13:23dun sa mga
13:23greenhouse gases
13:24na nasa
13:25atmosphere
13:25na
13:26nagiging
13:27sanhi
13:27naman
13:27ng
13:28climate
13:28crisis
13:29Ang Ligawasan Marsh
13:31buhay na buhay
13:33ng ekosistem
13:33hindi lamang
13:35para sa mga
13:35hayop
13:37kundi
13:37para na rin
13:38sa mga tao
13:39Yung mga tao
13:40naman
13:40yung mga
13:41communities
13:41na nakatera
13:42dito
13:42sa Ligawasan Marsh
13:44dito sila
13:45nagpupunta
13:45para maglagay
13:47ng mga pae
13:47na kagaya nito
13:48para manguhan
13:49ng hisda
13:49tilapia
13:50yung kinukuha nila
13:51at saka yung tarok
13:51Ito yung tarok
13:53na sinasabi
13:53ama ba
13:54tsaka tilapia
13:55which is yung
13:56talagang
13:58kinukuha nila dito
13:59ina-harvest nila dito
14:00Sa dalawang buwan na
14:01araw-araw
14:02na pagtaas
14:02ng presyo
14:03ng gasolina
14:05hindi natatapos
14:06ang pag-aray
14:07ng mga tsuper
14:07ng mga commuter
14:09at ng mga taong
14:12sa langis
14:12umaasa
14:13sa pangkabuhayan
14:15Umuugong tuloy
14:16ang panawagan
14:17na humanap
14:18ng lokal
14:18na mapapukuha
14:20na ng langis
14:20Dahil dito
14:22muling
14:22nabubuhay
14:23ang interes
14:24para sa sinasabing
14:26langis
14:26na nakatago
14:27raw sa ilalim
14:28ng Ligawasan Marsh
14:31Hindi na bago
14:32ang ideyang ito
14:33mula 1916
14:34hanggang 1996
14:35pasulpot-sulpot
14:37ang mga paunang
14:38pag-aaral
14:39sa oil and gas
14:40sa tinatawag na
14:42Cotabato Basin
14:43kung saan
14:44sakop din
14:45ang Ligawasan Marsh
14:46May nakita po tayong gas
14:48natural gas
14:49kaya lang po
14:50hindi po siya
14:51commercial
14:51at that time
14:52kaya hindi po tayo
14:54nakapagpatuloy pa
14:55ng ating
14:56exploration
14:56dun sa area
14:57Yung natural gas
14:58yun po yung
14:59ginagamit natin
15:00para sa power generation
15:02Noong 1997
15:04idineklara ng DOE
15:06na
15:06no man's land
15:07o sarado
15:08para sa mga tao
15:09ang Cotabato Basin
15:10dahil
15:10sa problema
15:11ng seguridad
15:12ng lugar
15:14Sa pagpapatuloy
15:15na makahanap
15:16ng gas
15:16at oil
15:17sa mga lugar
15:18sa Mindanao
15:18taong 2022
15:20nang magpirmahan
15:21ang gobyerno
15:22at kumpanya
15:23ng SK
15:23Ligawasan Oil
15:24and Gas Corporation
15:25para muling
15:26pag-aralan
15:27at hukayin
15:28ang Cotabato Basin
15:29Hindi pa sila
15:30nakadrill ngayon
15:31kasi may mga
15:32challenges pa
15:33yung mga
15:34pag-importang gamit
15:35mayroon pa rin
15:37issues
15:37dati
15:38sa mga
15:39permits
15:40sa LGUs
15:40kabilang rin
15:42sa nangangasiwa
15:43sa posibleng
15:44oil and gas
15:45exploration
15:45sa Cotabato Basin
15:46particular na
15:47sa North Cotabato
15:48at Sultan Kudarat
15:50ang Ministry
15:51of Environment
15:52and Natural Resources
15:53and Energy
15:54o MENRE
15:55ng BARMM
15:57Itong Ligawasan Area
15:59or we call it
16:01specifically
16:02Cotabato Basin
16:03na ipabid namin ito
16:05in the
16:06farm bid round
16:07kasali siya
16:08sa mga
16:08pinabid namin
16:10for
16:11service contract
16:12application
16:13Basically po
16:14parang binibigyan natin
16:15sila ng rights
16:16na mag-explore
16:18ng ating
16:19energy resources
16:20at
16:22i-develop
16:22and i-utilize
16:23Sa pozo
16:25na malapit
16:25sa Ligawasan Marsh
16:26magikitang
16:27umaapoy ang tubig
16:28kapag sinisindihan
16:30Pusibleng sinyalis daw
16:32ito ng
16:32natural gas
16:33seapage
16:34na
16:35nasa ilalim
16:36ng lupa
16:36Meron namang estimate
16:38hindi patahan natin
16:39ma-declared
16:40na reserve
16:40kasi
16:41nakuulang pa
16:42sinang study
16:43Soil naman
16:43yung undiscovered
16:44estimate
16:45ay about
16:4670 to
16:492,443
16:51million barrels
16:52of oil
16:52yan yung estimate
16:54Dahil parte
16:55ng Cotabato Basin
16:56ng Ligawasan Marsh
16:57may pangamba
16:59ang ilang grupo
17:00sa posibleng
17:01epekto nito
17:02sa latian
17:04Nakatakot
17:05nating mayari
17:06ay
17:06ang destruction
17:08ng wetland
17:09ng Ligawasan Marsh
17:11Ngayon
17:11meron na nga tayo
17:12mga impacts
17:13na kailangan
17:14manage
17:15pollution
17:16tapos
17:18kung meron pa tayong
17:20exploration
17:21in terms of
17:22oil or gas
17:23matadagdag
17:24ng
17:25cause
17:26or reason
17:27for
17:27degradation
17:28of the wetlands
17:30Isa rin
17:31ang Ligawasan Marsh
17:32sa mga
17:32nagsisilbing
17:33natural flood basin
17:35ng Mindanao
17:35Kung maabala
17:37ang ekosistem
17:37na ito
17:38maari rin daw
17:39magbago
17:40ang natural
17:40na daluya
17:41ng tubig
17:42sa riyon
17:42at posibleng
17:44maapektuhan
17:45ang mga
17:46nanganganib
17:47na species
17:47gaya ng
17:48Philippine Crocodile
17:49Conotation po
17:50na laging
17:50ikonokunik
17:51yung Ligawasan
17:52sa Cotabato
17:53na exploration
17:54hindi po
17:55yun
17:55totoo
17:56kasi
17:56inilabas po
17:58natin
17:58yung area
17:59dun sa
18:00protected area
18:01so
18:02wala po
18:03mangyayari
18:03na exploration
18:04dun sa
18:05Ligawasan Marsh
18:07Meron na
18:08meron na kaming
18:08predetermined
18:09areas
18:10yun yung area
18:11na may mga
18:12potential
18:12tinanggal na
18:14namin dun
18:14yung bird sanctuary
18:16yung
18:16sa Ligawasan Marsh
18:17we make sure
18:18na sumusunod
18:19sa international
18:20standards
18:21yung mga
18:21potential
18:22contractors
18:23natin
18:23and
18:24lahat
18:25ng mga
18:25policies
18:26ng ating
18:28environment
18:29is
18:30i-make sure
18:31din natin
18:32na
18:32nasusunod
18:33Mahalaga
18:34ang pagbabalanse
18:35ng pag-unlad
18:36at pangangalaga
18:37sa kalikasan
18:38Sa isang banda
18:40may langis na
18:41posibleng
18:42makatulong
18:42sa ekonomiya
18:43ng bansa
18:44Sa kabilang banda
18:46ay isang
18:47natatanging
18:48latian
18:48na sumusustento
18:49sa buhay
18:50ng kalikasan
18:51at mga tao
18:51ang maaaring
18:53manganib
18:53May sentimento
18:54rin
18:55ang mga taong
18:55matagal
18:56nang umaasa
18:57sa Ligawasan Marsh
19:04Sa kasalukuyang
19:06krisis
19:07ng langis
19:07walang
19:08iisang
19:09solusyon
19:09pero dapat
19:11wala rin
19:12nababaliwala
19:13mula sa mga
19:14tao
19:14hayop at kalikasan
19:16Kailangan
19:17pag-aralan muna
19:18Sa ngayon
19:20hindi namin gusto
19:21na magkaroon
19:22ng exploration
19:24Ang
19:25kailangan natin
19:27ngayon
19:27ay
19:27ipromote
19:29natin
19:29yung
19:29renewable
19:30energy
19:31Kailangan din
19:32natin
19:33mag-invest
19:33sa public
19:35transport
19:35Nakakaroon po tayo
19:37ng tinatawag
19:38na area
19:38clearance
19:39bago tayo
19:40mag-award
19:41ng kahit
19:42anong
19:42service contract
19:43para po
19:43masigurado
19:44natin
19:45na ang
19:46ating mga
19:47activities
19:47lalo sa
19:48exploration
19:49ay hindi
19:50makaka-apekto
19:51ng mga
19:52protected areas
19:53So marami tayong
19:54iba pang
19:55resources
19:56na hindi pa
19:57nabibigyan
19:57ng pagkahataon
19:58para makapag-produce
20:00ng enerhiya
20:01na hindi
20:01nakakasira
20:02sa kalikasan
20:03Habang patuloy
20:05ang debate
20:06sa langis
20:07ng ligawasan
20:08patuloy din
20:09ang buhay
20:10sa latian
20:11Ang mga ibon
20:13lumadating
20:14at umaalis
20:16Ang mga isda
20:18patuloy
20:19na lumalangoy
20:21At ang mga nilalang
20:23na matagal
20:23nang naninirahan
20:24dito
20:25umaasa
20:26na manatili
20:27ang kanilang tahanan
20:29Dahil para sa kanila
20:31ang ligawasan
20:32marsh
20:32ay hindi
20:33nang iyaman
20:34ng kalikasan
20:36Ito
20:36ang kanilang buhay
20:38Ako si
20:39Dr. Fertz Resho
20:40Ako si
20:41Dr. Nielsen Donato
20:42Born to be Wild
20:44Maraming salamat
20:45sa panonood
20:46ng Born to be Wild
20:47Para sa iba pang kwento
20:49tungkol sa ating kalikasan
20:50mag-subscribe na
20:51sa GMA Public Affairs
20:53YouTube channel
20:54Maraming salamat
20:55sa panonood
20:56ng Born to be Wild
20:57Para sa iba pang kwento
20:59tungkol sa ating kalikasan
21:01Mag-subscribe na
21:02sa GMA Public Affairs
21:04YouTube channel
Comments