00:00I don't know what's going on.
00:03In our village,
00:06we can see what's going on.
00:09Oh, why do you think it's all?
00:11Yes, sir.
00:19That's why it's away from us.
00:22It's only just a few feet away from us.
00:30Sa itaas ng mga puno,
00:32nakapalibot ang grupo ng mga unggoy.
00:36Lumalambitin at bumubuelo.
00:40Sa angas ng mga unggoy,
00:41aakalain mong sila ang bata sa isla.
00:47Pero sa pagdami ng mga asong may sakit sa bala,
00:51posible raw na pati ang mga unggoy mahawa.
00:54Napansin ko habang naglilibot kami dito sa isla,
00:56daming aso.
00:57Tapos yung isa-isa namin tinignan,
01:00paramihan sa kanila may sakit sa bala.
01:17Masusing binabantayan.
01:19Kahit mailap,
01:20patuloy pa rin na hinahanap.
01:30Wow!
01:31Wow!
01:32It's only just a few feet away from us.
01:40Wow!
01:41Saan ka makakita ng ganong klase nga pagdokument ng Visayan Wartipid daw?
01:48Lalo na't ang kalanglahi sa kanurang Visaya lang nabubuhay.
01:53Ang Visayan Tarigtig Hornbill,
01:58Negros Bleeding Heart,
02:01Visayan Spotted Deer,
02:04Rufous Headed Hornbill,
02:06at Visayan Wartipid.
02:10Sila ang itinturing
02:12The Negros Big Five.
02:14Ang Bayawan Nature Reserve sa Negros Oriental,
02:22isang semi-forested area.
02:25Dito inaaral at sinusubukang paramihin ng Grupong Talara Foundation,
02:31isang non-government organization na nangangalaga sa mga wild animals sa Visayas.
02:36Lalo na ang mga critically endangered na hayop,
02:41kabilang na ang Negros Big Five.
02:46Ito yung pinaka-sangtuary ngayon ng mga endangered species natin dito sa Negros.
02:52And i-introduce ko sa inyo yung mga champions natin ng mga Negros Wildlife Endemic.
02:592010, nang simulan ng Grupo Nina Justin na pag-aralan ang Negros Big Five.
03:08Kung di kukumpara sa kilala natin atsura ng baboy,
03:11ang Visayan Wartipig ay may maitin na balingko.
03:15Mayroon ding warts o umbok sa mukha ang lalaking wartipig.
03:21Pero tila sineswerte ang Grupo ng Talara Foundation
03:24dahil nakunan nila ang isang pamilya ng Visayan Wartipig.
03:33Para maparami ang mga baboy at iba panghayop,
03:37tinututukan nina Justin ang pangangalaga sa mismong tahanan ng Negros Big Five.
03:43What we did when we came over, when we took over the place is,
03:47we replanted certain areas para maging better habitat for the animals in the future.
03:52Ang malawak na observation laboratory na Justin may lawak na 300 hectare.
04:00So, I see there are also mga enclosures pa rin.
04:04Ito yung mga pamisok rin.
04:05Yes.
04:06Yes.
04:07That's the good thing about ito sa reserve.
04:09Yung animals namin, despite being in captivity for so long,
04:14nag-revert back on yung basic instincts.
04:18So, hindi sila lumalapit sa tao.
04:21Bilang isang veterinaryo, mahalaga sa akin na makita ang mga dalambuhalang kayot na ito.
04:29Dahil bukod sa pagiging mailap, kakaunti na rin ang kanilang bilang.
04:34Ang dalawang design spot appear tila nag-aagawan sa kanang tiyem.
04:46Sinusuwag ang sungay sa isa't isa.
04:51Matira ang matibay.
04:53Samantala, ang Visayan tarik di Cornville na ito, caught on camp sa pagkain ng prutas.
05:09Pero mas mapapalingon ka sa ganda ng guhit nito sa tuka.
05:25Habang ang rufous-headed hornbill tila sumisilip sa camera.
05:29Sa ganda na mahayop na ito, madalas itong nabibiktima para ibenta.
05:45Sa lupa naman, naaktohang naghahabolan ang ground dwelling birds na negros bleeding heart.
05:56Hirap itong magparami.
05:59Kaya ang makikita sa gubat, mag-asa ang binibigay kinadjustin.
06:07Sa aming pag-iikot sa gubat, may nakita kaming mapakas.
06:14Ang warty pig ito.
06:17Ito po daw, ito yung sinyal na auto warty pig.
06:20Ito yung dalasan na ginabagi yung katawan nila.
06:22Ah, pag nangate sila, no?
06:24Parang ganito, pag nangate yung likod ko.
06:27Pati yung mata niya ba pumipikit kasi nasasarapan.
06:33That's why trees are very important for the wildlife kasi kailangan nilang kamutin yung kanilang katawan.
06:40Susubukan namin unsundan ang mga bakas.
06:45Ito po yung loob na ano?
06:46Yung warty pig na...
06:48Bakit siya binabangaw?
06:50Look at the...
06:51Pati umaga ito, kabisadong kabisado ng mga trackers natin.
06:55Parang kanila lang umaga yan.
06:57Kaninang umaga lang.
06:58Ito po yun o.
07:01Malambot pa nga.
07:02Sa tulong ng camera trap,
07:12nakukunan at mapag-aaralan nila Justin ang pag-ugali ng mga mga kailangan.
07:16Taraan nila ito para pangindihan at may salpa ang populasyon ng Negro Street 5.
07:21Ito ang tinatawag na feeding station.
07:28At yun ito umano itong dayuhin ng Visayan Spotted Deer at Visayan Warty Pig.
07:36Ang kanilang pwesto sa Ainan.
07:38Agawan!
07:42Ang Nagogi sa Ainan.
07:48Ang mga baboy.
07:51May makapal at magaspang na panibo ang Visayan Warty Pig.
08:03Kapansin-pansin rin ang kailangan magkulis na pangin.
08:10Ang lalaking Visayan Warty Pig, maporma.
08:14Dahil ang malamohok style na buhok nito,
08:17tumatayo raw tuwing mating season o panahon ng pagpaparami.
08:23Paraan nila ito para maipakita na dominante sila sa ibang lalaking baboy.
08:28Pero hindi raw lahat ng Visayan Warty Pig ay mailap.
08:34Ibahin nyo raw ito si Anna Kim.
08:37Isa ito sa pinag-aaralan ng mga eksperto.
08:40At kalaunan ay natuto ng makisalamuha sa mga tao.
08:49Good boy! Good boy! Good boy!
08:52Oh, can you show me your belly?
08:55Bakit mo may belly mo?
08:58Uy, yung mata niya wala pa kahaabong.
09:03Slow motion!
09:05Slow motion!
09:07Here's your belly rub, huh?
09:08You like that? You like that little boy?
09:10Dahil nocturnal o mas aktibo sa gabi ang mga Visayan Warty Pig,
09:16naatay namin magdilim bago itiloy ang pagsunod sa mga bakas.
09:22Hanggang sa...
09:25may lumapit sa kubo at tila naghahanap ng pagkain.
09:29Omnivore ang Visayan Warty Pig,
09:34kaya mapadahon o karne ayon itong kainin.
09:43Okay, so...
09:44maging relax na itong binabantay natin.
09:47Umupo na siya doon.
09:49Ang ginawa niya is...
09:51nag-ukay-ukay muna siya gamit yung muso niya.
09:54That's why...
09:55why boars have this long snout
09:57is because they use it to search for food.
10:01And...
10:02ayun o...
10:03became comfortable already
10:05in that position.
10:10Inalaw niya tayo
10:11na i-document siya.
10:14Dati hindi pa kilala itong mga archive na ito, no?
10:17Pero ngayon,
10:18dahil sa mga work
10:20ng mga founding members
10:23nitong nangangalaga
10:25sa Big Five,
10:27eh...
10:28mas lalo natin naiintindihan
10:30dahil sa...
10:31sa patuloy na pag-aaral
10:33ng mga researchers.
10:34Sa lumilit na tahanan
10:36ng buhay ilang,
10:37pwesto at pagkain
10:39ang kilang pinag-aagawan.
10:47At ang pagkakaroon
10:48ng mga hayop
10:49na pinatawang na Big Five
10:50sa isang lugar.
10:51Isang indikasyon
10:53kung gaano kahalaga
10:54ang ating kagubatan.
10:55Sa lugar na ito,
10:56sila ang naghahari.
11:00Bawat kanto,
11:01tila may nakamasin.
11:04Binabantayan ang bawat pagpasok
11:05ng mga hayop
11:06maging ng mga dayo
11:08gaya namin.
11:10Sa kanilang teritoryo,
11:11maaari raw sila pumatake ng kupo
11:13na kupo.
11:14Sa itaas ng mga puno
11:15na may nakamasin.
11:17May nakamasin.
11:19Binabantayan ang bawat pagpasok
11:20ng mga hayop
11:21maging ng mga dayo
11:23gaya namin.
11:25Sa kanilang teritoryo,
11:27maaari raw sila pumatake ng kupo
11:29na kupo.
11:31Sa itaas ng mga puno,
11:40nakapalibot ang grupo
11:42ng mga unggoy.
11:46Lumanambitin
11:47at
11:48pumupwelo.
11:54Tinatansya kung
11:55makakatalot
11:56patawin sa mga bubong.
12:01Kapag may naiwan kang pagkain
12:05sa loob,
12:06sure yan.
12:08Gagawa at gagawa ng paraan
12:10para kuha nila.
12:11Yung mga bahay nila,
12:12nilalagyan nila ng mga
12:14safety precautionary measures.
12:17Pakay nitong mapasok
12:19ang saradong staff house.
12:21Lalo na tuwing hapon,
12:23umaalis sa isla
12:24ang mga empleyado roon.
12:27Kaya ang mga struktura
12:28nakapako.
12:30Pati ang mga bintana
12:32may harap
12:34para siguradong walang unggoy
12:35na makakapasok.
12:38Sa Japanese cemetery,
12:41kampante naman
12:42ang ilang unggoy
12:43sa kanilang pwesto.
12:45Kumakain
12:46at naglalaro.
12:50May panahon din na
12:51nagkakainisan
12:53at nauuwi sa habulan.
12:54Hala, sige,
12:55taklo!
12:56Aabot ng
12:57hikid dalwampung unggoy
12:59ang naninirahan sa pwesto nito.
13:01May ilang unggoy
13:03na ayaw magpadaan.
13:05At kahit nasa isang grupo,
13:08hindi pa rin may iwasan
13:10ang magkabanggaan.
13:11Ang malalaking unggoy
13:12inaamay ang malilit
13:14nitong kauri.
13:15Kaya ang ibang nanay
13:16sinong protektahan
13:17ang kanilang malilit
13:18laban
13:19sa kapwa unggoy.
13:20Mahigit 80 years
13:21since natapos yung gera
13:22dito, no?
13:23At yung corredor,
13:24patuloy na bumabangon.
13:25Pati yung mga
13:26wildlife dito,
13:27kaya dati binisita
13:28para tignan natin
13:29kung kamusa na nga ba
13:30yung mga hayop dito.
13:32At yung corredor,
13:33patuloy na bumabangon.
13:34Pati yung mga
13:35wildlife dito,
13:36kaya dati binisita
13:38para tignan natin
13:39kung kamusa na nga ba
13:40yung mga
13:41hayop dito.
13:42Sa na nga ba
13:43yung mga
13:44hayop dito.
13:45Pero hindi lahat
13:46ng unggoy dito
13:47malaya.
13:48So dami ng unggoy
13:50na nakakita natin
13:51dito na
13:52napangwalala,
13:53may isang unggoy dito
13:54na nakakulong.
13:56Ayon sa tagapangalaga
13:57ng isla,
13:58nahulog daw
13:59ang unggoy
14:00na si Moy Moy
14:01sa puno.
14:02Dinala siya dito
14:03nung isang kasamahan
14:04din namin sa trabaho
14:05galing gubat.
14:06So baby pa lang siya.
14:07May mga
14:08sugat
14:09so inalagaan,
14:10ginamot
14:11hanggang sa
14:12pati
14:13pagbibigay
14:14ng
14:15ano ba yung
14:16milk
14:17sa bote.
14:18Matapos ang halos
14:19anim na buwan,
14:20sinubukan daw nila
14:21itong pakawalan.
14:22Pag pinakawalan siya,
14:23andiyan na naman
14:24siya bumabalik.
14:25Naminsan,
14:26pag may naka-ano sa kanya
14:27ibang mga unggoy,
14:28sinasaktan siya.
14:29Siguro,
14:30ayaw na niyang
14:31umalis dito
14:32sa
14:33nag-alaga
14:34sa kanya.
14:35Ugali umano
14:36ng mga ito
14:37na hindi tumanggap
14:38ng bagong miyembro.
14:39Kaya ang
14:41napahiwalay
14:42noon
14:43na sinuboy
14:44hirap makisama
14:45at makabalik
14:46sa kanilang umgol.
14:47Kung tungkol
14:48naman
14:49sa inalagaang umgol,
14:50maaaring
14:51nilalapira dito
14:52ng other makak sa isla
14:53dahil sa curiosity
14:55or na nito
14:56ay nasa loob
14:57ng ngangong rich
14:58or foraging area.
14:59Niyayari ito
15:00lalo sa mga lugar
15:01kung saan
15:02may provisioning
15:03o may akses
15:04sa pagkain
15:05ang umgoy nila
15:06sa tao.
15:07Kailangan daw munang
15:08magpakilala si
15:09Moimoy
15:10sa kapwa niyang
15:11unggoy
15:12bago matanggap
15:13ng naturang rupo.
15:15Kaya kahit patagal,
15:16hinahayaan muna siyang
15:18napita ng iba pang unggoy
15:20habang nasa kuluhan.
15:23Paraan daw nila ito
15:24para hindi masaktan
15:25at makatay
15:26si Moimoy
15:27ng mga unggoy doon.
15:33Sa isla,
15:34hindi lang mga unggoy
15:35ang nagpaparami.
15:37Pamipamilya rin dito
15:38ang mga asong gala
15:39na may sakit sa bala.
15:41Napansin ko
15:42habang naglilibot kami
15:43dito sa isla,
15:44ang daming aso.
15:45Tapos yung isa-isa
15:46namin tinigyan,
15:47karamihan sa kanila
15:48may sakit sa bala.
15:49Halos lahat ng mga aso rito
15:52ay dinala
15:53at iniwan
15:54sa isla
15:55ng dati nitong amo.
15:58May ilang aso
15:59na hados
16:00walang balayibo
16:01at puno
16:02ng sungat sa katawan.
16:04Hindi mapakali
16:05sa pagkamot
16:06ng bala.
16:09May ilang aso
16:10na pagalagala
16:11sa ilalim ng puno.
16:13Habang ang mga unggoy
16:15malayang naglalambitin
16:16sa mga sanga dito.
16:20Pero pareho
16:21itong nakaabang
16:22sa tirang pagkain
16:23ng mga taong
16:24pumupunta sa isla.
16:28At hanggang
16:29makipag-agawan
16:30para malamnan
16:31ang dyan.
16:33Pero dahil
16:34matalino raw
16:35ang mga unggoy,
16:36umababa lang ito
16:37sa puno
16:38kapag wala na
16:39ang mga aso.
16:40Dahil tsak
16:41na makakaroon
16:42ang abulan
16:43kapag
16:44nagpang-abot
16:45ang dalawang hayo.
16:46Kung hindi natin
16:47namomonitor
16:48ay nagiging bantas
16:49sa wildlife.
16:50Maring madulot ito
16:51ng matinding stress,
16:52injury
16:53o even pagkamatay
16:54ng mga unggoy
16:55lalo na kung siya
16:56ay abunit
16:57o makalat.
16:58May mga panganip
16:59ng disease transmission
17:00mula sa aso
17:02papunta sa mga unggoy
17:03at sa iba pang
17:04wildlife species.
17:06May sakit sa balat
17:07ang mga aso
17:08sa isla
17:09gaya ng galis,
17:10naglalagas na balahibo
17:11at pulgas.
17:12Maka na ipasa ito
17:14sa mga unggoy
17:15kapag nagkaroon
17:16ng interaksyon
17:17sa mga aso.
17:19Hindi tayo ng
17:20oral antiparasites
17:22at saka injectables
17:23for the adults
17:24at the parties
17:25kahit din man lang
17:26makatulong
17:27para dun sa sakit
17:28nila sa balat
17:29at saka dun sa
17:30gulati nila
17:31at saka parasite
17:32sa katawas.
17:33Bukod dito,
17:35dapat mabigyan ng
17:36anti-revis vaccine
17:37ng mga aso sa isla.
17:38Lalo na't maaaring
17:40maipasa sa mga unggoy
17:41ang virus
17:42kapag ito ay
17:43nagkasakupaan
17:44sa kanilang teritoryo.
17:47Ang mga gamot
17:48na binigay
17:49at itinuro ko
17:50sa mga aso,
17:51makakatulong
17:52sa pagpatay
17:53ng mga parasite
17:54sa kanilang katawan.
17:59Para matigil
18:00ang pagkakamot,
18:01pagkasugat
18:02at pagkalagas
18:03ng balahibo nito.
18:05Ito,
18:06ang laki ng tiyan.
18:07Ang laki ng tiyan mo,
18:08baby.
18:09Dito ang hawak,
18:10pati.
18:11Alright.
18:12Kuya,
18:13yung kamay mo,
18:14ilagay mo sa ilalim
18:15na leeg niya.
18:16Dikit mo sa katawan mo.
18:17Huwag kang magalala.
18:22Huwag kang mata.
18:23Treat yan, treat yan.
18:26Ito, madami pulgas.
18:28Nakikita mo yung pulgas niya.
18:29Nakikita mo na
18:30at saka,
18:31nakikita mo lumalabas sa sana.
18:32Yan.
18:33Dikit mo lang.
18:34Dikit mo lang.
18:35Yan.
18:36Kamot-kamot mo dyan dito.
18:37Yan.
18:38Ganyan.
18:39Ganyan lang ha.
18:47Ayon sa Pamunuan ng Tourism,
18:48Infrastructure,
18:49Economic Zone,
18:50Notority o Tiesa.
18:52Pagdating sa pangangalaga
18:54sa isla,
18:55ang Tiesa,
18:56nakikipagtunuan siya
18:57sa LGU,
18:58sa local government
18:59ng Cavita City
19:01and sa DENR
19:02para mapangalagaan
19:04o magkaroon ng
19:05tamang paraan
19:06para hindi
19:07magkaroon ng pasahan
19:08ng sakit
19:09yung sa mga monkeys
19:10and then sa mga dogs
19:11na nandun.
19:12Ang mga buhay ilang
19:16sa isla ng Corridor
19:17ang nangangalaga roon
19:19ngayon.
19:20Kaya nararapat lang
19:21na mabigyan ito
19:22ng proteksyon
19:23para hindi dumami
19:24ang may sakit
19:25na hayop
19:27Maraming salamat
19:28sa panonood ng
19:29Born to be Wild.
19:30Para sa iba pang kwento
19:31tungkol sa ating kalikasan,
19:33mag-subscribe na
19:34sa GMA Public Affairs
19:35YouTube channel.
Comments