- 2 days ago
Aired (January 25, 2026): Every living thing has a role in keeping nature in balance, even the smallest insects. This episode explores how tiny creatures help sustain ecosystems, and how wild boars use their powerful snouts to dig through soil in search of food such as root crops. Watch the full episode.
Category
😹
FunTranscript
00:00Sa mga naglalakihang puno ng almaciga,
00:04alam nyo ba na may malilit na tagapangalaga?
00:08Small but terrible na insekto
00:10na susi ng pagkakaroon ng matatayog at malurusog na puno
00:15gaya ng almaciga.
00:17Sa mga hindi nakilala sa mga endemic trees natin,
00:22merong tinatawag na almaciga.
00:24Pag inamoy mo, ang lakas ng aroma niya.
00:30So, pigs have very strong sense of smell
00:41kaya mahaba yung ilong nila.
00:44Even stronger than dogs.
00:45Alam nila kung nasaan yung pagkain na bubongkali nila.
00:50Ayan o, ganyan siya o.
00:52Look at that.
00:55Talagang mangangagat yan.
00:56So, kung makagat kanyan sa kamay mo, sa braso mo,
00:59talagang they have very strong mandibles
01:01and kinoconsider silang peste dito.
01:03Ang matayog na puno ng almaciga,
01:16siga sa dami ng benepisyo.
01:20Ang resin ng puno ay ginagamit sa pintura, varnish at iba pang mga produkto.
01:26Habang ang kahoy nito ay ginagamit sa konstruksyon, insenso at gamot sa iba't-ibang sakit.
01:36At sa mga naglalakihang puno ng almaciga,
01:39alam nyo ba?
01:40Alam nyo ba na may malilit na tagapangalaga?
01:44Ang insektong ito, maliksi at mukhang may nais pagtaguan.
01:53Nakamasid naman sa kanya ang binansagang daddy long legs dahil sa mahaban nitong paa.
01:59Sa ibaba ng puno, kapansin-pansin ang pakurba at makulay na balat ng isa pang beetle.
02:09Ang milipid naman, nakarolyo at parang ayaw magpaabala.
02:14Ilan lang yan sa mga small but terrible na insekto,
02:22nasusi ng pagkakaroon ng matatayog at malulisog na puno gaya ng almaciga.
02:35Sa Maragusan Davao de Oro,
02:39hindi lang ang malalaking buhay ilang ang kanilang pinahalagahan.
02:44Dahil maging ang pinakamaliliit na insekto,
02:54malaki raw ang silbi sa pagkakaroon ng malagong kagubatan.
02:58Kung protected yung isang area,
03:02marami kang makikita doon from insects to wildlife.
03:09Para maiwasan ang impiksyon sa mga puno ng sanhinang fungus,
03:14tawagin natin ang pising fungus beetle.
03:20Marahan nitong binabaybay ang maliliit na dahon.
03:23Tila, nahihirapan pa itong bumaba.
03:32Pero nang makabuelo, maliksi itong nakapaglakad.
03:37Matapos ang pag-iikot nito sa mga dahon,
03:48nakita rin niya ang kanyang pakay,
03:52ang kakahuyan.
03:53That species is an undescribed species.
03:56So potential ho siya na new species.
04:00Yung role ng pleasing fungus beetle is that they eat the fungus.
04:05They are so-called mycophagus.
04:07Very important yan.
04:08Kasi yung mga almasiga,
04:11pag medyo hindi maganda yung paghiwa ng sama doon sa body,
04:18eh mag-i-infect yung fungus doon sa recent.
04:21So yung fungus naman,
04:24sa iyong sumisira sa almasiga.
04:26Ang isa namang ito,
04:28daddy long legs kung tawagin.
04:31Pilugan,
04:33at mahaba ang kanyang mapaa.
04:37Paliwanag ng zoo and wildlife practitioner na si Dr. Romolo Bernardo,
04:43hindi ito kauri na mga gagamba.
04:45Atropod natin na tawagin, no?
04:47Kasi hindi naman siya gagamba, eh.
04:48Sila hindi kumakain yung mga microscopic na mga debris,
04:53yung mga nagde-decompose.
04:55Nakapamilya rin sila ng mga ticks,
04:59yan, yun, yung mga scorpions.
05:06Ang pagkakaroon ng iba't-ibang insektong naniniran sa puno
05:10ay indikasyon ng preserve o hindi pa nagagalaw
05:14ang isang kagubatan.
05:16Sa gubat na ito,
05:19may higit apat na raang puno ng almasiga
05:22ayon sa pamahalaan ng maragusan.
05:25Yung almasiga forest is one of the best well-preserved forests
05:30in the Philippines I have been to.
05:32In terms of biodiversity,
05:34yung last visit namin,
05:36we already discovered five new species of beetles.
05:43Nananatiling vulnerable ang estado ng almasiga tree
05:46base sa International Union for Conservation of Nature o IUCN.
05:53Dahil ito sa deep tapping o maling pag-harvest ng resin
05:57na sangkap ng pintura at varnish.
06:00Ang gubat ng almasiga na aming napasok.
06:06Matured na ang mga puno.
06:09Pero hindi pa ito sinusubok ang kunan ng resin
06:12dahil sumasa ilalim pa ito sa mga pag-aaral.
06:16Yung biodiversity doon is nakakatawa
06:20dahil yung local government is
06:22pinotektahan nila yung maragusan air,
06:27especially yung Mount Kandalaga.
06:29Sa mga hindi nakakilala sa mga endemic trees natin,
06:33merong tinatawag na almasiga.
06:36Pag inamoy mo,
06:38ang lakas ng aroma niya.
06:40Para siyang pinaghalong barnis na parang incense.
06:47Dito sa Mount Bulabot,
06:50tinutubuan na ng lumot ang palibot ng gubat
06:52na paboritong puntahan naman ng mga insekto.
06:56Ito ang mga malilit na insekto na ito,
06:59hindi lang sila basta insekto.
07:01They contribute to the cleanliness of the forest.
07:05Inaerate din nila yung mga micro-vegetation doon.
07:09Dahil sumisingit-singit sila doon,
07:11so nahanginan yung mga moss.
07:17Makinang.
07:19May mahaba at mapulang ulo ito.
07:23Ito ang baririnkus,
07:25isang uring ng straight-snouted weevil.
07:28Kilala ito sa pahabang hugis ng katawan at antena.
07:34Dahan-dahan itong lumalakad sa mga dahon.
07:40At nang subukang magtago,
07:42nalaglag ito.
07:47Ang mga weevil, mahilig sila magbutas
07:50at nagiging, kubagano eh,
07:52festive sila kung dumami ng dumami.
07:55So, ito ay nakakaharm din doon sa puno.
07:57Meron naman mga predators na maaring mag-pray sa kanila.
08:01So, it's a cycle of life.
08:04Pero, ang mga gaya ng weevil,
08:07isa rin daw ito sa uri ng insekto na tagalinis ng kagubatan.
08:12Sa ilalim na mga puno,
08:16tahimik na nakayuko ang trilobite beetle at itsurang naiya.
08:21Sa kulay nito,
08:27para itong isang cute na milipid kapag gumapang.
08:31So, hindi po siya uuod actually.
08:33It's a female form of Lysidae.
08:36Lysidae is a family of a beetle.
08:38So, yan yung pinakakarakteristics ng species
08:42kasi hindi siya nag-develop into a full adult form.
08:47So, it remains as a larvae.
08:49They eat fungus still
08:51and they contribute to nutrient cycling.
08:55Isang female trilobite beetle ang aming nakunan.
09:02Indikasyon na female ang isang trilobite
09:04kung ito ay malaki at nananatiling larvae.
09:09Ang lalaki kasi nito,
09:12maliit at tuluyang nagiging adult.
09:15Ang theory ko dyan is that
09:17yung almaciga kasi,
09:19meron siyang symbiotic relationship with the fungus or the fungi.
09:23So, the fungi creates a mycorrhizal ecosystem
09:28for the almaciga
09:30to absorb more nutrients and minerals from the soil.
09:34Maya-maya pa,
09:36isang milipid na ang nagpakita.
09:40Tahimik na nakarolyo ang yellow-spotted milipid.
09:46Aba, parang nakaramdam ito
09:48na may kamera na nakatutok sa kanya.
09:53Dahan-dahan itong gumalaw
09:54at nagpakitang gilas.
09:59Pag nakita mo,
10:01maganda ang varieties ng mga insekto
10:03sa forest na pinuntahan mo.
10:06Bio-indicator sila.
10:08Ibig sabihin,
10:09healthy pa yung forest na ginagalawan nila.
10:12Pag mawawala yung mga insects
10:17in four years' time,
10:20mawawala lahat.
10:21These insects play different,
10:23very important roles in our ecosystem.
10:25Actually, sila yung nagmimintain sa forest natin.
10:28So, pag mawawala sila,
10:31mawawala din yung forest natin.
10:33Gaano man kaliit ang mga insekto,
10:42may malaki itong misyon
10:45para ang gubat ay maging malago
10:47at maprotektahan maging
10:49ang higanting puno
10:51tulad ng almasiga.
10:52Tahimik na nagpapahinga
11:01ang maboy ramo.
11:05Hanggang sa may naamoy ito.
11:08Ang kanyang ilong kasi,
11:10kaya raw makaamoy ng pagkain
11:12ng halos ilang milyang layo
11:14at lalim sa lupa.
11:17Kaya ang mga tanim na kamoting kaho
11:19at balinghoy o kasaba,
11:21kahit nasa ilalim ng lupa,
11:23alam nito kung saan magbubungkal.
11:27Pero may problema,
11:29hindi sila ang nagtanim
11:31ng kanilang inaani.
11:34Dahilan,
11:36para malagay sa peligro
11:37ang kanilang buhay.
11:47Sa taniman,
11:49una pa raw itong umaani
11:50ng halamang ugat o root crops
11:52ng mga magsasaka.
11:55Nagbubungkal hanggang sa masimot
11:57ang pakay na pagkain.
11:59Kaya ang kanilang presensya
12:02itinuturing na
12:03peste
12:05sa tandubas
12:06tawi-tawi.
12:07Si tatay kaing sayari sokot,
12:13ilang beses na raw binungkal
12:15ng baboy ramo
12:16ang kanyang lupa.
12:17tay,
12:20pag sumugo dito,
12:22yung mga baboy,
12:24sa id lahat yan.
12:24Minta siya rin na inaubos.
12:27Ibos lahat o.
12:28Sa id yan.
12:29Isang gabi lang?
12:30Isang gabi lang,
12:31kaya nilang anuin ito.
12:33So,
12:33pigs have very strong sense of smell,
12:36kaya mahaba yung ilong nila.
12:38Even stronger than dogs.
12:40Alam nila kung nasaan yung
12:41pagkain na bubungkali nila.
12:44And they will use their snouts,
12:45yung kanilang
12:46mahaba at matitigas na ilong.
12:49Yun yung gagawin nila,
12:50pangkudkud,
12:50dun sa lupa,
12:52para hukayin itong mga ugat na ito.
12:53Kita rin ang bakas
12:57ng pagkaskas
12:59ng pangil sa nyog.
13:01Kita niyo yung comparison.
13:02Ito yung 4 months old.
13:04Halos kapantay ko lang.
13:06Ito yung 9 months old.
13:08Ready na for harvest.
13:10Kaya yung mga baboy dito,
13:13nag-uumpisa na silang umatake.
13:15Nag-uumpisa na silang
13:16maghukay.
13:18Kasi alam nila
13:19na sa ilalim ng mga lupa
13:21na nandito,
13:22yung mga ugat yan,
13:24pwede na nilang kainin.
13:28Yun o!
13:29So,
13:29biruin mo kung kainin nila yan,
13:31wala silang mababenda,
13:32wala silang kita.
13:34But,
13:34for the pigs,
13:36this is ready food for them.
13:38Sa loob ng sakahan
13:39ni Tatay Kain,
13:40naglagay siya ng trap
13:42para sa mga babiramo.
13:43So,
13:43ito yung isa sa mga paraan.
13:44Magawa sila ng mga
13:46parang
13:47very large
13:49rat
13:50or mouse trap.
13:51Pagdating sa pagkain,
13:53unahan sa pag-ani.
14:03Ganito raw ang sitwasyon
14:05sa mga barangay
14:06na maraming baboy ramo.
14:07Kahit anong galing daw nito,
14:15sa pag-amoy ng pagkain
14:16at pagbungkal ng lupa,
14:18wala itong kawala
14:19kapag
14:19naapakan
14:20ang patibong
14:21ng mga magsasaka.
14:23Ah,
14:26nagyan na nandun,
14:26nakatali.
14:30Grabe,
14:31first time namin
14:31naka-encounter
14:32ng ganito.
14:34Wild boar,
14:35nakatali.
14:36Kahapon lang daw
14:36ito dumating dito
14:37sa kampo nila.
14:39Kahapon lang,
14:41nanunugod pa.
14:43Pero,
14:44parang
14:44umamo na ngayon.
14:46Malit pa ito.
14:47Nakausap ko
14:48si Nasrula
14:49Haji Isali
14:50ng Ministry of Environment
14:51Natural Resources
14:52and Energy
14:53o Menre
14:54ng Tandubas.
14:57So,
14:57itong recently
14:58na nakuha nila
14:59na baboy,
14:59paano siya nakuha?
15:00Yung isang farmer doon,
15:01may ano siya,
15:02may trap siya.
15:04So,
15:04nung may nahuli,
15:06nagpunta sa akin
15:06kahapon ng umaga.
15:09So,
15:10pinuntahan namin,
15:10nakita ko nga,
15:11mayroong positive
15:12na isang
15:12eubinal na
15:13lalaking
15:14na baboy ramo.
15:16Pinala ko dito
15:17sa military
15:18para
15:19for safety ping.
15:20Anong balak
15:21natin dito?
15:22Sa amin,
15:23sir,
15:23sa Menre,
15:24yung mga ganito,
15:25wildlife na ganito,
15:26pinarelease namin yan.
15:28Pag malusog sila,
15:30hindi sila mahina.
15:32Area ba kayo dito?
15:33Mayroon tayo dito
15:34sa bandang bitna,
15:36mga forested
15:37na mga areas dyan.
15:38Kahit maliit
15:39at nakatali
15:40ang baboy ramo,
15:41ipinakita pa rin ito
15:43ang kanyang tapang.
15:44Ayan o,
15:45ganyan siya o.
15:46Look at that.
15:50Ganyan siya,
15:50talaga mga agat siya.
15:52So kung makagat ka niyan
15:53sa kamay mo,
15:54sa braso mo,
15:54talagang
15:55they have very strong mandibles.
15:57They can crush your fingers.
15:59Pwedeng mabali
15:59yung mga buto mo
16:00and kinoconsider silang
16:02peste dito
16:03kasi nga
16:03most of the population dito
16:05are Muslim
16:06so they don't eat pork.
16:08Bago pakawalan,
16:09kailangan ko munang
16:10suriin ang baboy ramo
16:11para masigurong
16:12wala siyang sugat
16:13at sakit.
16:16And the only way
16:17for us to be able
16:18to do that
16:18at para maitransfer
16:22natin siya dun
16:22sa bago niyang location
16:24is if
16:26sedated siya.
16:28Kasi pag mga ganito,
16:29no way that we'll be able
16:30to examine it closely
16:32kasi manunugod to.
16:33These are wild animals.
16:36Kasi pwede tayo
16:37pwede mapahamak yung sarili niya
16:40in its attempt to escape.
16:48Yan, sige, sige.
17:04Okay.
17:07Binigyan na rin natin siya
17:08ng para sa grapata,
17:09the warmers.
17:10Nagbigay na rin tayo
17:11ng vitamins
17:13para kahit papano
17:14may baon siya.
17:15Nang magising,
17:17agad niyang kaming sinugod
17:19at kumaripas
17:20ng takbo.
17:22Natural na mailap
17:23ang mga baboy ramo
17:24kaya kapag
17:24nakarinig ito
17:26ng kaluskos,
17:27nagtatago na agad ito.
17:29So,
17:30ang mga baboy ramo,
17:31in general,
17:32they are a very
17:33crucial na part
17:34ng isang ecosystem.
17:36Ang tawag nga sa kanila
17:37ay forest engineers
17:39or ecosystem engineers
17:40dahil may kakayahan silang
17:41mag-disperse
17:42ng mga seeds.
17:43Sa aming pag-iikot,
17:45may nakita kaming buto
17:46ng baboy damo.
17:48Ito ng baboy.
17:50Bigat pa.
17:52Solid, ano?
17:52Solid.
17:55Hindi pa totally,
17:56tinanggal yung mga
17:58cartilage dito.
18:00Tato eh.
18:01Dito pa yung ibang part.
18:04Ay, hindi.
18:05Hips to hips.
18:06Hips?
18:07Hips ito.
18:08Eto siya.
18:10Skull na lang ang wala.
18:11Task.
18:13Ganito ang sinasapit
18:14ng ibang baboy ramo
18:15na nahuhuli.
18:17Matagal na rao
18:18na may merwisyo ito
18:19sa kanilang mga taniman.
18:21Marami na rao silang
18:22natatanggap ng reklamo
18:23tungkol sa mga baboy ramo.
18:25Madami talaga.
18:26Parang practice din sa amin dito.
18:29Lahat ng mga farmers,
18:31troop,
18:32pens,
18:33ang gamit nila
18:34para,
18:35yung sa mga preventive measures
18:36para hindi makapasok
18:37yung mga baboy ramo.
18:39Yun na lang
18:40ang solusyon
18:41paano
18:42hindi
18:43magdulot
18:44ng
18:44itong damage
18:46itong mga baboy ramo
18:47sa mga magsasaka
18:47hindi masyadong mapinsala.
18:49Dati nang isinangguni
18:51sa mga eksperto
18:52ang kanilang problema
18:53sa baboy ramo.
18:56Ang payo,
18:57maglagay ng pampaingay
18:59para magulat
18:59ang mga baboy ramo.
19:01Sa ngayon,
19:02pinag-aaralan pa
19:03kung tunay nga
19:04itong efektibong
19:05solusyon.
19:08Kaya ang kanilang
19:09taniman,
19:11napapalibutan
19:11naman ng bakod
19:12at boteng
19:13may bato.
19:14Paraan nila ito
19:15para maitaboy
19:16ang mga baboy ramo.
19:21Sensitibo
19:21ang pandinig
19:23ng mga baboy ramo
19:23kaya
19:24maaari nilang iwasan
19:26ang mga mayingay
19:27na pagigil.
19:30Naglagay rin kami
19:31ng pampaingay
19:31sa bakod
19:32di Tatay Kaing.
19:34Dito natin
19:34ilalagay
19:35yung mga bote.
19:36So when the
19:37boars,
19:39when the pigs,
19:40they actually
19:40start digging,
19:43maiingayan sila,
19:45maaalerto
19:46yung mayari
19:46at pwede silang
19:48mabuga
19:50o paalis.
19:51Sasabit natin
19:52itong mga to dito.
19:53Sa ganitong paraan,
19:55kusa umanong
19:55umaalis
19:56ang mga baboy ramo.
19:59Dito sa Tandubas,
20:01yung mga wildlife
20:01at yung mga tao,
20:03wala silang choice
20:04but to coexist.
20:05And in coexisting,
20:07syempre kailangan nilang
20:08paraya,
20:10gumawa ng paraan
20:11para
20:12kumbaga
20:13both parties
20:14will eventually
20:15benefit.
20:16Kasi kung hindi nila
20:17gagawin yan,
20:18ibang paraan,
20:19they will resort
20:19to other means
20:20like halimbawa
20:20magawa ng traps,
20:22patahin yung mga
20:22wildlife
20:23we don't want.
20:25So at least
20:25ito,
20:25these are
20:26the kinder
20:27methods
20:28that we can think of.
20:29Ako si Dr. Tresho,
20:35Dr. Wilson Donato,
20:36Born to be Wild.
20:37Maraming salamat
20:38sa panonood
20:39ng Born to be Wild.
20:40Para sa iba pang kwento
20:42tungkol sa ating kalikasan,
20:43mag-subscribe na
20:44sa GMA Public Affairs
20:46YouTube channel.
20:47Maraming salamat
20:48sa panonood
20:49ng Born to be Wild.
20:51Para sa iba pang kwento
20:52tungkol sa ating kalikasan,
20:55mag-subscribe na
20:56sa GMA Public Affairs
20:57YouTube channel.
20:58Forn...
20:59Forn...
Comments