00:01But they're all very busy.
00:03Mayroong mga bees na naandun lang sila sa paligid ng butas.
00:08Parang nililinis sila yung paligid ng butas.
00:10That's the bee's way of cleaning the area, disinfecting it.
00:14Pero ngayon, isang nakaka-alarmang tanong
00:17ang kailangang harapin.
00:18Posible raw na hindi na natin sila makita.
00:25Sa ilalim ng matatayog na puno sa Davao de Oro,
00:30may mundong parang huminto sa panahon.
00:34Lahanan ito ng makukulay at kakaiba na mga nilalang.
00:39Sa itaas ng matayog na puno,
00:41isang mas malaking tagapagbantay ang nakamasin.
00:45May lapad ng dikod.
00:48Cool.
00:53Sa bawat sulok ng mundo,
00:57makikita ang iba't iba nilang bumi.
01:01Taglay nila ang makukulay na pangpak.
01:04Ang bihirang binis na paglipad.
01:06Paggapang.
01:09Madalas, naaalala lang natin sila kapag tayo'y nakagata.
01:13Napulawin o kapag may nasira sila sa ating laguntan.
01:18Pero ngayon, isang nakakaanabong pano,
01:21kailangan ang hardin.
01:24Uti-utin na mabang naglalaho ang mabibigan.
01:29Papalipit na ba tayo sa isang Insect Apocalypse?
01:39Kapag magulay ang hardin, maraming parparo.
01:44Palikot-ikot ito sa mga balaklak.
01:51Inaamoy kung alin ang mga pinang masarap na nektan.
01:56Sa pandigit ng muling sa kanilang katawan,
02:01nakatutulong sila para ikalat ang mga bagong halaman at kutas.
02:09Tinagamit din ng paru-paro ang kanilang makukulay ng tupak
02:12para makahanap ng kapareha.
02:16At kapag handa na silang magparami,
02:23maingat na iniiwan ang inang paru-paro ang kanyang maliliit na itlog
02:28sa napiling halaman o busca.
02:32Sa loob ng ilang araw, ang mga itlog ay mapipisa at magiging isang gutom na uod o caterpillar.
02:43Kailangan niyang kumain ang kumain ng mga dahon para lumakas,
02:52hanggang sa maging isang pupa.
02:58Paglipas ng ilang linggo,
03:00lalabas ang isang bagong gising at nakapakagandang paru-paro.
03:10Sa dalawang dekadang pag-aaral sa Amerika,
03:12bumaba ng mahigit 20% ang dami ng mga paru-paro
03:16mula noong 2000 hanggang 2020.
03:19Ang pagkasira ng kanilang kirahan sa buwan,
03:22pollution, pesticide at mabilis na pagbabago ng klima o climate change
03:28ang itinuturing na mga pangunahing banta sa kanilang buhay.
03:32May mga research na ginagawa siya long term.
03:36So meron silang in-establish na either plot or sampling location
03:41kung saan minomonitor nila continuous delivery ng insects.
03:45Doon nila nalalaman kung merong pagbabago yung abundance.
03:49Pero normally ang kanila pong studies ay sa temperate region.
03:53Pero pagdating sa tropical,
03:55yung mga studies po ng insect decline na merong long term na data ay wala pa as of this mode.
04:03Hindi lahat ng mga insekto ay may pakpak para makapagpalipat-ipat.
04:10Gamit ang kanilang malalakas at matitibay na paa.
04:17Kaya nilang gumapang sa mga sanga at dahon.
04:38AHMM arkadaşlar
04:39Para mahanap ng pagkain
04:41F dedans
04:54Hey, what's your name?
04:57Go!
05:02Let's go!
05:03You know it's a beautiful place.
05:06You can see that you're taking the money,
05:06you're allowed to take the money,
05:09you can see that you're carrying a Mannership.
05:11You can see that you're upping it.
05:12It's like the paro-paro,
05:13it's a signal to the bottom of the river.
05:18There are a lot of beetles in the middle of four decades
05:21according to the research of the biological conservation.
05:25First, the global warming.
05:27So, in the tempered countries,
05:29it's winter, autumn, spring.
05:31When the summer season comes,
05:33there are insects that are really emerging.
05:36So, that's the optimal temperature for their adult.
05:41So, halimbawa ang temperature niya ay uminit na,
05:45nagiging optimal na din siya para mabuhay yung ibang insekto loon.
05:56Ang tinaguriang salat po ng Pilipinas,
06:00may malamig na klima at malalawak na taniman na gulay.
06:05Dito, nagmumula ang 80% ng gulay sa bansa.
06:12Dito rin matyagang naghahanap na pagkain ang mga filmworker bees.
06:19At sa kanilang grupo,
06:23sila ang unang lumalabas sa bahay.
06:26Kahit malayo ang niliparin,
06:31kaya nilang tandaan ang dahil nabalik.
06:37At bago sila makapasok,
06:40kailangan muna nilang tumaan sa gulay.
06:44Ang rule sa pinguwan ng food,
06:47no empty.
06:49Sa loob ng maliit na kahon,
06:51may kaharian na pinguyok.
06:53Bawat bumuyok,
06:55may makalagang trabaho.
06:58May cleaner bees na nililinis ang arena,
07:01pati na rin ang butas na pinaglalagyan ng larva.
07:09Kailangan nilang galingan para ma-promote sila at maging nursing bee na nagpapakain ang baby bees.
07:18Nakapasok yung buong ulo niya.
07:20Bighead niya mismo doon sa loob niyang butas.
07:23Tapos may minuluwa na niya i-manakuhan ng nightfire.
07:27But they're all very busy.
07:29Pagkatapos maging nursing bee,
07:31ready lang silang maging builders
07:33na magtatayo at magpaninang pulo niya.
07:35Mayroong mga bees
07:37na naandun lang sila sa paligid ng butas.
07:40Parang nililinis sila yung paligid ng butas.
07:42That's the bee's way of cleaning the area,
07:45disinfecting it.
07:46Pagkatapos ay handa na silang maging matatapang na guard bees.
07:53Mahigit dalawang taon ng backyard beekeeper si Julius.
07:58Para sa kanya, challenging ang buhay ng mga buguyo.
08:02Lalo na't may dalang panganib sa paghahanap nila ng pagkain.
08:07Yung Bagu Benguet ay maraming mga vegetable farm.
08:10Yung mga vegetable farmers po natin,
08:13nag-i-spray sila ng pesticides.
08:16And then na-affect yung ating mga honeybees
08:19kasi especially yung mga flowering plants.
08:23And then pumupunta itong mga honeybees natin
08:26para kumuha ng nectar
08:27and then nakukuha na nila yung pesticide.
08:30Ang kemikal nito sa pesticide,
08:32isang matinding lasod para sa mga buguyo.
08:35At maaaring makabuwag ang kanilang buong colony.
08:38Halimbawa, may mga honeybees na bumubuyo sa colony
08:41and naiuwi nila yung pesticide,
08:44maraming mamamatay.
08:45Noong 2023,
08:4770-80% ng mga bubuyog ang namatay sa kanilang bee farm.
08:54Ayon sa United Baguio Beekeepers Association,
08:58posibleng lumala pa ito
08:59kung patuloy ang paggamit ng matatapang na kamikans
09:02sa mga pananib.
09:03Sa ngayon po,
09:05marami po ang tinatawag na cases of beehive poisoning.
09:09Hindi minsan naiiwasan na yung mga halaman
09:12na nasprayhan po ng highly toxic pesticide
09:16ay nakukuha po ng ating mga alagang bubuyog
09:19during their pollination activity.
09:22Ayon sa ISEAN Red List,
09:24halos 40% ng mga bubuyog
09:27ang kasalukuyang nanganganib na maubos.
09:30Kaya may pandaigdigang layunin
09:33na pababain ang paggamit ng nakalalasang pesticide
09:37bago sumapit ang taong 2028
09:40ayon sa United Nations.
09:46Sa ilang bahagi ng Benguet,
09:48organic farming ang nakikitang magandang solusyon.
09:53Itong mga pechay na to,
09:55mas natitinda nila ng mas mahal
09:57at mas safe
09:59kasi nga,
09:59yung pagpapalaki dito sa pechay,
10:02hindi nila ginamitan ng pesticides.
10:05Malaki ang papel na ginagampanan ng mga insekto sa ating kalikasan.
10:09Sila ang tumutulong para magkaroon ng bunga
10:13ang ating mga puno at flama sa pamamagitan ng polygivir.
10:19Sila rin ang responsable sa pagpapatabaan ng ating lupa
10:23kapag kinakain nila ang mga nagumpulog na bagay.
10:28May mga insekto rin tumutulong sa mga magsasaka sa pamamagitan ng pagkain,
10:33sa mga pesteng na kasisira sa pananin.
10:37Kung mawawala ang mga insekto,
10:40ang damay ang mga kalikasan,
10:43pwede na tayo mga tao.
10:45As of this moment sa records ng mga described species,
10:49meron ng approximately 21,000 of species records sa Pilipinas.
10:55Pero this is actually underrepresented.
10:58We are biodiversity hotspots.
11:00Ibig sabihin dahil sa napakalawak ng Pilipinas,
11:03marami pa rin tayong forests patch.
11:06So, therefore, itong 21,000 na approximation,
11:09I think, probably times five pa ito ng ating actual na insect species.
11:14Pero hindi pa huli ang lahat.
11:16May magagawa tayo para maprotectahan sila
11:19sa pagpili ng likas na paraan sa pagsasaka,
11:24pag-iwas sa labis na paggamit ng pesticide
11:26at pagpapanatili ng mga halaman at irahan
11:30kung saan sila makakapamutay.
11:34Dahil sa bawat marparo,
11:37sa buyo at sa lagubang na ililigtas natin,
11:41may isang maliit na bahagi ng ating kalikasan
11:44na patuloy nating makuprotect lahat.
11:47Kaya huwag natin silang hayaang mawala.
11:50Dahil kung may magagawa tayo para sa kanila,
11:53may magagawa rin tayo para sa ating sarili.
11:57Sa kabundukan,
12:00walang araw na pare-pareko.
12:05Nagbabago ang panahon.
12:08Nagbabago ang klima.
12:12At patuloy rin nagbabago ang buhay.
12:18Pero sa ilalim na mata tayo,
12:21may mundong parang minto sa panahon.
12:28Pahanan ito ng makukulay at kakaiba na mga nilalang.
12:37Mga bunting tagapagbantay ng gubat.
12:40Patuloy silang gumaganap ng kanilang mahalagang papel sa kalikasan.
12:48Sa mistikong kabundukan ng Maragusan,
12:53matatagpuan ang bahagi ng Eastern Mindanao Biviversity Corridor,
12:59isa sa mahalagang paglungan ng likas na yaman sa Pilipinas.
13:06At sa loob ng gubat na ito,
13:09may mga lihim na hindi agad nakikita.
13:20Isang living fossil ang puno ng Alma Siga.
13:25Sa likido o resin na lumalabas dito,
13:30tinawag noon na liquid gold o manila kopal
13:34na ginagamit sa pintura at varnish.
13:39Kaya nitong tumaas ng dalampung palapag o 20-story building.
13:44Parang isang giganting tore sa gitna ng kagubatan.
13:50Pero kahit gaano kalaki ang puno,
13:55dito papasok ang small at terrible na mga insekto.
14:02Sa mga hindi nakakilala sa mga endemic trees natin,
14:07merong tinatawag na Alma Siga.
14:09Pag inamoy mo, ang lakas ng aroma niya.
14:13Ang insektong ito, maliksi.
14:17Pero nagtatago sa likod ng dahon.
14:20At mayroon silang sariling misyon sa loob ng gubat.
14:26Ang plissing fungus beetle,
14:30tumutulong na labanan ang mga fungus na maaaring makasira sa puno.
14:37Samantala, sa sahig ng gubat,
14:41may mga nila lang na tumutulong maglinis
14:44ng mga nabubulok na dahon at organic matter.
14:49Ito ang daddy long legs.
14:53Bilugan man ang kanyang katawan.
14:55Giraw ito kauri ng mga gagamba.
14:59Sa ilalim ng puno,
15:02makikita naman ang isang nakakurba at may makulay ang balat.
15:09Isa pala itong beetle.
15:16Ang mamunting insektong ito.
15:19Para mga superhero na nagtatrabaho sa araw at gabi.
15:26Para mapanatiling malinis, balanse at hitip sa vitamina ang mga puno at gupa.
15:40Ang hari ng kalawakan.
15:44Ang critically endangered na Philippine eagle.
15:47Isa ito sa pinakmalaki ang agila sa mundo.
15:52At dito sa Maragusan,
15:54isang pamilya nito ang patuloy na umahasa sa magubadan para mabuhay.
16:04Ang lapad ng likod.
16:08Kung...
16:10Pagmaslan ninyo ang tulang panalikad.
16:15Parang may sariling pang patrol sa kabundukan.
16:20Pero habang minamaslan natin ang hari ng kalawakan.
16:25Sa ilalim ng mga puno,
16:29may ispang mundong kailangan si you.
16:39Isa si Deo sa grupo ng mga biologist na nage-explore sa bundok ng kandalaga sa Maragusan.
16:47Mukha siyang viper pero hindi siya totoong viper.
16:51Ganyan kasi yung ulo ng viper, medyo malaki yung panga dito.
16:56And uh...
16:57Ganyan ako nakikita ng ganito.
16:59So ang ask po na ito ay may bibiminus po sila.
17:02Nung nakita nyo ito, may kasamang gecko.
17:05Nagkataon lang ba na gano'y?
17:06Kasi parang sobrang liit naman ito para i-bredate na yung...
17:11Nagkataon lang po talaga.
17:13Naka-comouflage po yung bento gecko.
17:15Mas malaki siya sa normal gecko pero mas maliit siya.
17:20Kunti siya tokay gecko.
17:23Parang tomouflage talaga.
17:26Tinawag itong bento gecko
17:29dahil nakabaloktot at misto lang may suction cups ang kanya mga kandalili.
17:35Ginagamit nila ito na parang ninja
17:39Para hindi madulas at kumapit mabuti sa matarik na puno.
17:45Bilang reptile, paraan nila ito para makaiwas sa init ng araw.
17:50At panatilihing may sapat na tubig ang kailang katawan.
17:55Meron pa silang isang snake na nakuha.
17:58Ito yung Philippine Shrub Snake.
18:00Mabaho daw ito pag nag-release ng mask niya.
18:03Yun po yung defense mechanism po nila.
18:07Pero mas nato-tolerate ko ito kisa sa wolf snake.
18:11Yung wolf snake, amoy tayo.
18:14Ito masky.
18:16So yung dalawang species po ng ahas, yung common mac viper at saka yung Philippine Shrub Snake po,
18:22nag-contribute po sila sa ating kalikasan sa papamagitan po ng
18:27pag-maintain ang balance ng ating ecosystem.
18:30Yung mga hayop po na medyo mabilis pong dumami,
18:34na-maintain po nila yung mga population.
18:40Hindi lang ang mga ahas at gecko ang hinahanap nila.
18:45May mga palaka rin nagiging halagang clue sa kalagayan ng ubat.
18:50Kapag maraming palaka sa isang lugar.
18:53Indicator po ito na yung area po na ating pinagherpingan is
18:57malinis pa po yung mga tubig at mas dense pa po yung forest.
19:02Yung pinagkaiba po nila is yung mga frogs po na ating nakita sa ating pag-reherd.
19:07Mostly nakikita po sila sa high innovation.
19:11Sa ganitong klase ng pag-aaral,
19:15may tatala na ma-eksperto ang mga kakaibang pag-ugali ng mga hayop
19:20na nakatutulong para mabalanse ang kalikasan.
19:25Do not do this without permit, without the expertise.
19:31Dahil unang-una, bawal yan.
19:33Tapos pwedeng makatagpo kayo ng venomous.
19:39Sa paglipas ng panahon,
19:43patuloy na kumakaunti ang mga likas na tahanan gaya ng maragusan.
19:50Isang lugar na hinubog ng panahon para magawa ang isang natatanging misyon.
19:59Ang maging kandungan ng iba't ibang mga hayop.
20:05At kung mapapanatini natin ang bubat,
20:08mapapanatini rin natin ang mundong matagal ng naalagaan nito.
20:14Ako si Dr. Nielsen Donato.
20:16Ako si Dr. Tresho.
20:19Born to be Wild.
20:20Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:23Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:26mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
20:30Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:33Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
20:37mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
