00:07In the middle of Agusan, there is a place that gives a life.
00:19There is a place that gives a life.
00:22There is a place that gives a life.
00:24There is a place that gives a lot of life.
00:31Dito dumadapo ang mga ibon.
00:36Dito sila nagpaparami.
00:38Dito sila nabubuhay.
00:42Dahil kapag buhay ang latian, buhay din ang komunidad.
00:55Isang latian, isang kanlungan ng buhay, isang kalikasang dapat pangalagaan.
01:18Sa tahimik ng katubigan ng Agusan, maingat na nagahanap ng pagkain ang isang great igret o tagak.
01:28Dahang-dahang itong humahakbang sa tubig at matagang naghihintay ng tamang sandali.
01:39Gamit ang kanyang mahabang tuka, bigla itong umatake.
01:55Pero bigo ang tagak, hindi nahuli ang isda.
02:02Pero hindi siya nag-isa.
02:06Ilang saglit pa, dumating ang isa pang uri ng tagak, ang little igret.
02:15Bukod sa sukat, magkaiba rin ang kanilang tuka.
02:20Makapal at kulay-dilaw ang tuka ng great igret, habang manipis at itim naman ang little igret.
02:29Pero pagdating sa diskarte, may nanalo na.
02:35Tila mas lamang ang abilidad ng maliit na tagak.
02:49Ang labang ito, nagsisimula ang Agusan Marsh Wildlife Sanctuary.
02:54Libo-libong ibon ang dumadayo.
03:00Nagsisilbi itong stopover ng mga ibon mula sa Japan, China at Russia.
03:07Every January, nagkakaroon ng mga bird counting dito ng mga wild birds.
03:12And ang nabilang nila is nasa 35,000.
03:16Ganong kadami ang pupunta dito.
03:18Nakakatuwa dahil pinoprotektahanan nila itong Agusan Marsh.
03:23Pero hindi lang sa mga ibon kilala ang Agusan Marsh.
03:29Kilala rin ito sa buong mundo dahil sa napakalaking buhaya na nahuli taong 2011.
03:37Si Lolong.
03:54Sa lawak ng Agusan Marsh Wildlife Sanctuary, hindi lang ito tahanan ng mga ibon at buhaya.
04:04Maraming tao rin ang umaasa sa biyaya ng latian.
04:13Sakop nito ang anim na munisipalidad sa probinsya ng Agusan Galsur.
04:18Di Agusan Marsh nagstart talaga siya as presidential proclamation number 913 noong October 31, 1999.
04:27May 19,000 hectares lang siya.
04:29So more on, yung mga lakes lang yung kanyang includes na area.
04:342018, yung nag-inay paslo na tayo, yung expansion, naging 40,946 hectares na siya.
04:45Bago kami makapasok sa protected area, kailangan namin kumuha ng pahintulot.
04:51Hindi lang sa tao, kundi sa espirito ng kalikasan.
05:01Isang paalala na ang lupang ito ay itinuturing na sagrado para sa kanila.
05:15Taong 1999 nang kinilala ang Agusan Marsh bilang isang Ramsar Site ng Convention on Wet Plants.
05:23Ang Ramsar Site ay tumutukoy sa isang wetland na kinikilala sa buong mundo na dapat pangalagaan.
05:31Dahil sa natatangin itong biodiversity, lawak at mahalagang papel sa tao at kalikasan.
05:39Kanunungan ito hindi lamang ng mga tao, kundi ng mahigit dalawang daang species ng maibon at iba't iba buhay ilang.
05:48Nandito tayo sa Bunawan. Ito yung jump off point natin.
05:52Laki-laki ng river nila.
05:54That is leading us to Agusan Marsh.
06:04Bukod sa migratory birds, naninirahan din dito ang residenteng ibon gaya ng Philippine Coccal, Rufous Crown Bee Eater, Swamp Hen
06:17at Bulbul.
06:20Sa aming pag-iikot, isang pambihilang ibon ang nagpakita.
06:29Pinatigil namin yung bangka dahil.
06:31May nasapatan akong ibon, ano?
06:34I think it's a rare type of kingfisher.
06:38Oh, wow!
06:41If I'm not mistaken, ito yung silvery kingfisher, ano?
06:47Maraming.
06:48Maraming.
06:53Ito yung Agusan.
06:55It's not only known for the migratory birds but also the wild resident birds na nakikita dito.
07:03Ito ang Southern Silvery Kingfisher.
07:07Nag-aabang lang ng timing para makakulang pagkain niya.
07:11So, magbababad kami dito.
07:13And pag nakita nyo ito, talagang ma-amaze kayo.
07:19Swerte tayo.
07:20Dahil itong ginadaanan natin na river, ito yung habitat nila.
07:27Maya-maya pa, nakadagit dito ng gagamba.
07:53Malapit sa ibon ang maliit na tunnel holes na nagsisindi nilang pugad.
07:59Ang dami ang ibon dito.
08:01Ito lang yung pakay natin kung makakarami tayo ng mga ibon dito.
08:05Itong iba-ibang landscape ng Agusan Marsh caters to specific types of birds depending sa pangangailangan nila.
08:15Ang latian, hindi lang tahanan.
08:19Ikatlo, sa pinakamalaking river system ng buong Pilipinas, that's the Agusan River Basin.
08:25Now, at the middle part of it is a catch basin.
08:28You call it the Agusan Marsh.
08:31Nagsisilbi rin itong tagasipsip ng tubig mula sa kabundukan ng Bukitnon, Davao del Norte, Davao de Oro at Surigao del
08:40Sur.
08:40It serves as a sponge, this pitland, preventing the waters during the annual floods here from immediately going downstream.
08:51Pero ang masakit na katotohanan, ang latian unti-unti nang napupulo.
08:57It comes annually, every January, between January and February.
09:03Ang flood po dito would last 3 to 4 months, every year.
09:08Now, due to this phenomenon of climate change,
09:11nag-shift po ang flood.
09:12It's not anymore between January and February.
09:17It is now February to March.
09:19Nang-misto lang isang floating barangay dahil sa mga bahay na nakalutang sa tubig.
09:25Kapansin-pansin din ang mga kawayan na suporta sa mga kabahayan.
09:30Yung bahay namin po ay palaging lumilitaw.
09:35At saka yung iba, tumataas at bumaba din.
09:41Pag mubahaan na siya,
09:42yung bahay na mo,
09:45isip tiget yan na mo,
09:46parang mga hangin.
09:49Itinali na ni Maribet Osma ang kanyang bahay para hindi ito anurin sa tuwing may malakas na pagulan.
09:58Pag malakas, pumunta kami doon sa safety na lugar.
10:03Sana'y bagod kami ang mga aano kami maintain.
10:05Paliwanag ng peatland expert at executive director ng ASEAN Center for Biodiversity na si Jerome Montemayor,
10:15ang pag-aapaw ng tubig sa Agusan ay epekto ng malawakang pagputod ng puno sa kagubatan.
10:21Yung dapat sinisipsip ng ating forest,
10:25hindi na masipsip dahil wala na yung mga puno
10:28na dapat sumisipsip ng mga tubig na natatanggap niya tuwing tagulan.
10:33Lahat na ito ngayon dadaloy doon sa wetlands.
10:35Kaya ang tubig mas matagal umalis.
10:38Mas mataas, mas mapanganib.
10:41Yung dating kapasidad din niya na magsalo ng tubig.
10:46Paglilinaw niya.
10:47Pero ang wetland ecosystem ay natural talagang lubog sa tubig.
10:51So technically, hindi rin natin pwede sabihin binabaha sila
10:54kasi talaga namang imbakan siya ng tubig.
10:58Sa ilalim ng Agusan Marsh, may isang lihim na punti lang ang nakakaalam.
11:05Peat, patong-patong na halaman na di nabubulok.
11:12At sa bawat patong, may nakatagong carbon.
11:15Isang greenhouse gas na nagdudulot ng global warming.
11:22Noong 2018, opisyal na kinilala bilang ASEAN Heritage Park
11:28ang Agusan Marsh sa ilalim ng ASEAN Center for Biodiversity.
11:35Isang organisasyon na tumutulong sa pangangalaga ng mahalagang likas na yaman sa rehyon.
11:42Ang Agusan Marsh, bagamat ang pangalan niya ay Agusan Marsh,
11:46pag tinignan mo siya sa kabuan,
11:48iba't ibang bahagi siya.
11:49May bahagi siyang peatlands, may bahagi siyang swamp, may bahagi siyang marsh.
11:53Ecologically speaking, pag tinignan mo siya,
11:56marami siyang iba't ibang uri ng wetlands sa loob ng isang protected area or ASEAN Heritage Park.
12:03Ang ASEAN Heritage Park ay isang titulo na ibinigay ng Association of Southeast Asian Nations o ASEAN
12:11na mga piling protected areas na dapat alagaan sa buong Southeast Asia.
12:17Sa gitna ng lawa, kapansin-pansin ang mga bahay na nakatayo sa ibabaw ng tubig.
12:23May dalawang zoning tayo, yung Strict Protected Zone at Multiple Use Zone.
12:28Yung ating Strict Protected Zone is wala talagang activities na gagawin talaga doon,
12:35only rituals or research.
12:38Maraming activities na mangyayari doon sa Multiple Use Zone sa PA.
12:47Nakatayo dito ang grupo ng Blackwing Stilt na may mahabang binti.
12:54Tila gumawa pa ng formation ang mga ito bago maglakad.
13:01Ito ang pangalawa sa may pinakamahabang binti sa mga ibon sa mundo sunod sa Flamingo.
13:12Si Tatay Gregorio ay isang residente at manging isda ng Agusan Marsh.
13:19Isang tahimik na tagapagbantay ng latian at kalikasan.
13:24Ni-schedule namin ng kaguli ng isda. Hindi dati kahit anong uras, kumuli ka ng isda.
13:32Kasama ang herpetologist na si Dr. Arvin Jesmos,
13:36Sunod na binisita namin ang kaimpugan peatland na nasa loob ng Agusan Marsh.
13:43Ibang klase ang peat, no? Very dense.
13:45Tapos hindi mo alam yung tatapakan mo kung biglang malalim.
13:50Sa Philippines kasi bihira ito na ekosistem na habitat.
13:54In fact, Agusan Marsh o sakaimpugan yung isa sa mga malalaki.
13:59Peatland o latian ang tawag sa lugar kung saan bahagyang nabubulok at naiipon ang mga organic matter gaya ng halaman.
14:09Kaya ang resulta, naiipon ito sa latian.
14:13Ang isa sa pinaka-importante kasi na ingredient o sangkap, matatawag mo ano, sa peat forest, ay may tubig.
14:22Sa ilalim tubig.
14:24Water log ang tawag doon.
14:26Yung, kumbaga, palagi siyang may tubig.
14:28Kinatayang nasa tatlong porsyento lang ng kabuoang lupain sa mundo ang peatland o latian.
14:35Sa Southeast Asia, panglima ang Pilipinas sa may pinakamalawak na peat swamp forest.
14:42Sa tulong ng latian, posibleng nitong mapabagal ang pag-init ng mundo.
14:47Pareho silang wetlands, yung marsh at saka yung peatlands.
14:51Nagkakaiba na doon sa kanilang komposisyon.
14:54Yung peatlands ay binubuo ng mga organic matter na nakalubog sa permanente sa tubig.
15:02At yun yung dahilan kung bakit hindi siya nagde-decompose.
15:06At nagiging ano siya, yung titawag nating carbon sink at carbon storm.
15:10Dahil tatlong porsyento ng carbon ang kaya nitong i-absorb o may imbak
15:16ayon sa International Union for Conservation of Nature.
15:20Higit na mas mataas kung ikukumpara sa rainforest o kagubatan na 25% lang ang kapasidad.
15:28Kaya very important siya na ecosystem for climate change.
15:32Kasi yung carbon, naiipon lang.
15:38Hindi siya kumakawala sa atmosphere.
15:42Hindi siya dumadagdag.
15:43Hindi niya na nilalabas dahil hindi siya nag-dedicate.
15:47Narami pa rin vegetation. We don't know kung gaano kalalim.
15:51Nitong Abril nakuna ng Philippine Army at Department of Environment and Natural Resources
15:57sa kanilang aerial survey ng lawak ng pinsala sa Talacogon,
16:02dulot ng pit fires o sunog na tumagal ng halos labing isang araw.
16:08Kumpara sa karaniwang sunog, matagal bago maapula ang sunog sa pit land.
16:14Bukod sa nagbabaga ang maabot ito hanggang sa ilalim ng lupa.
16:19Kuminsan, wala nang apoy sa ibabaw pero umuusok pa rin.
16:22Bakit? Kasi yung apoy nasa ilalim na.
16:24At hindi mo na makita, pero dito lang lumalabas yung usok.
16:28Ayon sa investigasyon, posibleng may kinalaman ang ilang gawain ng mga tao
16:33tulad ng pagkaingin, paggawa ng kanal,
16:36at pagsusunog ng tuyong bahagi ng lawa sa sunog.
16:40May mga gumagawa ng mga artificial na kanal,
16:44bahagi ng pagbago ng land use ng Agusan Marsh.
16:48Dahil may paniniwala na kapag inalis mo yung tubig,
16:51pwede mo na siyang gamitin sa agriculture.
16:54Pinalala pa ito ng matinding init,
16:56kaya madaling nagliyab ang pit plant.
17:02Para higit na mapangalagaan ang Agusan Marsh,
17:06nagsagawa ng Youth Leadership Training for Biodiversity
17:10and Wetlands Conservation and Restoration
17:13ang ASEAN Center for Biodiversity sa Butuan City.
17:18Ininvita namin yung mga youth leaders
17:21tsaka yung mga representatives from the indigenous groups
17:25para tulungan sila na i-build yung kanilang capacity
17:30para mas maging effective silang partners natin
17:34for conserving and protecting Agusan Marsh.
17:36Bukod sa training,
17:38nagsagawa rin ng isang tree planting activity
17:42ang mga kabataan.
17:43Sa pamamagitan ng training na ito,
17:46nahihikayat at nabubuksan
17:48ang isip ng mga kabataan
17:50upang sila mismo
17:51ang maging sunod na tagapangalaga
17:54ng latian.
17:56Ang Agusan Marsh,
17:58higit pa sa pagiging latian
18:00ang tingin ng mga residente
18:02at ekspertong nangangalaga rito.
18:05It sustains everything.
18:07Lahat ng klaseng pamamuhay dito,
18:10hindi mo masabi talaga
18:12na you could do it without the Agusan River.
18:15Para sa akin, paraiso sa lahat
18:17kasi saan ba sila pupunta?
18:19It's their habitat.
18:20Isa siyang imbakan ng kultura
18:23ng mga ninuno at mga Pilipino
18:28na nanirahan sa Agusan Marsh.
18:31Kahit ano pang label
18:33o itawag mo sa kanya,
18:35hanggat hindi siya
18:36binibigyan importansya ng tao,
18:39lalo na ng mga tao
18:40na nakapaligid
18:41o nakatira sa lugar na ito,
18:44wala rin mangyayari.
18:45Pag nawala yung Agusan Marsh,
18:47mawawala rin yung kanilang identity.
18:49Ito talaga yung kung sino ba talaga sila,
18:51lalo na dun sa mga kapatid nating mga katutubo.
18:54I was tasked to document the Agusan Marsh
18:58and the Pidlan Forest.
19:00Na parang ano bang nadatnan ko dito?
19:04Sa isip ko, mga migratory birds,
19:06parang ganun lang ano.
19:08The culture, parang sobrang na-appreciate ko
19:13na merong mga ritual na ginagawa.
19:16Kasi yung mga locals pa lang,
19:18para sa kanila,
19:19ito'y isang mahiwagang lugar para sa kanila.
19:23Na hindi siya basa-basa pwedeng pasukin.
19:27Itong nasa loob na kami,
19:30nasa pusod kami ng Pidlan Forest.
19:33Kakaiba yung feeling ano.
19:40Bakit ganun yung naramdaman ko?
19:42Na parang, oh no!
19:43You know?
19:44Na responsible din ako na...
19:53Naiiyak eh.
19:56Emotions niya.
20:00Kailangan i-protect din natin
20:03sa ganitong paraan.
20:06Fight.
20:14Ang laki ng impact dapat ng show na ito.
20:19Yun yung patuloy natin gagawin
20:22para pumasok sa kalooban nila
20:25at isipan na dapat sabay-sabay tayong alalahanin
20:30ang Agusan Marsh.
20:32Laban lang.
20:35Ako si Doc Nielsen Donato,
20:38Born to be Wild.
20:53Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
20:56Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
21:00mag-subscribe na
21:01sa JMA Public Affairs YouTube channel.
Comments