00:01.
00:01.
00:01.
00:01.
00:01.
00:01.
00:01.
00:02.
00:13.
00:13.
00:14.
00:14.
00:16.
00:17.
00:17.
00:17.
00:18.
00:19.
00:20.
00:22.
00:22.
00:22.
00:23.
00:23.
00:23.
00:23.
00:23.
00:24.
00:24.
00:24.
00:24.
00:25.
00:25.
00:26.
00:26.
00:26.
00:27.
00:28.
00:28.
00:28.
00:28.
00:28.
00:29.
00:30.
00:30.
00:31.
00:32.
00:32.
00:32.
00:32.
00:33.
00:33.
00:33.
00:46.
00:46.
00:47.
00:47.
00:47.
00:47.
00:48.
00:49.
00:49.
00:51.
00:52.
00:55We don't protect this war.
00:59We might not be able to reach their destination.
01:12It's a boutique,
01:13a dragon,
01:18an animoid dragon.
01:22Ito ang aming naabuta na tila naliligaw.
01:26Mailap at maingat sa kanyang pag-alaw.
01:33Sila raw ang target na hulihing, patayin at ibenta.
01:43Maka palang makaliskis nitong balat.
01:47Mahahaba ang mga kuko
01:49at kapansin-pansin ang mga patusok sa likod nito.
01:58Nang iiba ang Philippine sailfin lizard o ibid kung ikukumpara sa ibang mga butikin.
02:04Meron kasi itong sailfin sa likuran,
02:07na parang palikpig sa mga isda.
02:11Ito ang dahilan kaya nakakapaglakad ng mapilis at nakakalamoy sa tubig ng mga ibid.
02:18Nakakaiba kasi sa mga sailfin lizards o sa mga ibid.
02:21Meron sila yung sail nga na tinatawag, yung crest.
02:24Tapos tumutubo ito sa kanilang likod.
02:26Very prominent ito, lalo na sa mga lalaki.
02:28Ginagamit rin itong mga sail para sa display, lalo na sa mga lalaki.
02:35Nag-iiba yung kulay nitong mga sail na ito, yung kanilang appendage.
02:38Ginagamit ito para pang-attract ng mga females sa display nila.
02:43Sa laki at sutura nito,
02:46ay candy ang mga ibid sa mas malalaking hayop sa bumang.
02:51Nagiging vulgariya sila para kaini.
02:54Gaya ng matigas na i-pinigil na sila po eh.
02:59Bago pa ito ma-rescue noong Agosto,
03:01matapos ang inkwentro sa isang aso at mawala ng talon,
03:05tumutubo.
03:07Nasa baybaya ng Philippine Eagle Foundation sila po eh,
03:10na madalas kumakain ng mga ibid.
03:15Sa paglilibot sa late eh,
03:18nakita ko ang isang ibid na tila naliligaw.
03:21Mukhang bata pa ang ibid na ito.
03:24Itong lugar at kung saan tayo nandito ngayon,
03:26ito yung dating habitat ng mga ibid.
03:28Problema, nagpuntahan yung mga tao dito,
03:30kapag Wiggles especially, madami naliligo.
03:32So na-disturb itong habitat nila,
03:34pumunta sila doon sa mas malayo.
03:36Tutulungan natin ang ibid na makahanap ng tamang pwesto
03:40para makabalik sa gubat na kanyang kirahan.
03:43Kung saan, malaya itong makagagalaw sa wild.
03:48Kaya nitong lumaki ng hanos tatlong talampakan.
03:52Kaya itinuturing din ito na isa sa pinakamalaking butiki
03:56ng mga tatagpuan sa Pilipinas.
03:58Hindi naman natin maguntahan
04:00because yung foliage masyado makapal.
04:03I-release na lang natin siya dito.
04:05Hopefully, makarating siya doon ilaw tayo.
04:14Sa Leyte, ang mga residente nakaasa sa biyaya ng paligasan.
04:23Si Ben, hindi niya tunay na pangalan,
04:26naabutan naming gumagawa ng trap.
04:28Patatrap daw kayo dito ng mga hayop?
04:31Oo.
04:37Punti riyan niya na mahuli ang Philippine Selfie Lizard o ibin.
04:41Kaya itong sugok mo, itong trap,
04:43nialagay niyo ito sa loob ng gubat.
04:45O, mga ligid sa uma.
04:47Sa tabi-tabi, sa gilid-gilid.
04:50Ipinupwesto raw nila ang trap sa daanan ng mga ibin.
04:53Tapos nialagay niyo ba yung paeng?
04:55Karni, parang mamoy.
04:56Ito na yun?
04:58Ito na yun.
04:59Ito na yun.
04:59Tapos, kadaan lang siyang ganyan.
05:02Kuminsan,
05:03maibang hayop din silang nahuhuli,
05:05gaya ng bayawa at musak.
05:09Katulong din nila sa panguhuli ng ibin ang aso.
05:13Kung walang aso...
05:14Swerte ka lang makadakop.
05:16Swertehan lang.
05:17Kung tawula, makure, makitaan din.
05:19Madami ba kayo nahuhuling ibin dito?
05:20Talagsala.
05:22Kumbaga, may sugad,
05:24sambala nga madakpan.
05:26Kasi itong gingkakaon.
05:27Okay, okay.
05:28Si Alias Ben, isang katutubo,
05:31sa atas,
05:32excepted o
05:33hindi pinabawala ng
05:35Wildlife Resources Conservation
05:36and Protection Act
05:37ang mga katutubong pumatay ng mga hayop.
05:40Basta dapat ito ay ginagawa lang
05:42para sa kanilang ritual.
05:44Hindi bilang pagkain.
05:46At lalong hindi para ibenta.
05:48Ano yung kinakain sa ibid mo?
05:50Biltot?
05:51Tsaka ipa?
05:52Ano?
05:53Ha?
05:54Tinakailait direk pwede.
05:56Aminado si Ben na dala lang ng pangangailangan
05:59kaya minsan,
06:00nanghuhuli sila ng ibid.
06:03Haamon din, hindi makamitigdako.
06:05Pero sa ibang,
06:06naka-dako pero taglima.
06:08Lima?
06:09Sa isang araw?
06:10Sa isang araw.
06:11Madami pa rin.
06:13Sobrin mo yung kung araw-araw nakakalima,
06:15hindi ang population ng ibid.
06:18Wala pang konkretong bilang ng mga Philippine Selfin Lizard.
06:21Pero kapansin-pansin daw,
06:23ang pagbabaan ito sa mga lugar kung saan ito madalas tumitira.
06:28Ang major threats kasi sa kanila ay yung habitat loss pa rin.
06:32At pangalawa, yung illegal wildlife trade.
06:35Marami rin documentation na hinahunt ito
06:37dahil pinakain kasi ito ng ating mga local communities.
06:41Lalo na sa mga area na marami pa sila.
06:42Pero in general, ang kanilang population maayos pa.
06:46Although kung hindi natin masasafeguard yung kanilang habitat
06:50at hindi mahihinto itong sa illegal trade,
06:54ito yung mga threats na na-identify ng ating mga researchers,
06:59mga scientists.
07:00Maaari talaga magpabagsak
07:01o magpakolapse ng kanilang population.
07:05Matinikman sa panguhuli ng ibid si Ben,
07:08may isa raw silang paniniwala na lagi nilang sinusunod.
07:12Hamon ang ibid.
07:13Pwede at bata.
07:14Pakao nung sugad mga waray pa magtuig.
07:182 years?
07:20Oo.
07:205 years.
07:21Hindi pa hindi kao.
07:22Hanggang 5 years old hindi pwede.
07:23Okay.
07:24Paniyama.
07:25Pwede hiyagumasa.
07:27Nga hindi rin matibaksa niya lawas.
07:29Maluya.
07:30Maluya.
07:33Sa kabila ng kanilang paniniwala,
07:35nananadili ang banta ng pagkawapos ng dahil ng ibid.
07:42Ang mga hayop gaya ng ibid na natatangin sa ating bansa,
07:46protektado ng batas at ng taligasan.
07:50Pero walang habas pa rin itong pinapatay o hinuguli para pagkakita.
07:56Hindi manayong kahit ang ani na lito.
08:01Hindi na natin pasal.
08:11Tila hapong hapong ang mga ibon na dumayo dito sa isla ng Olanggo sa Cebu.
08:20Kaya sino ba naman ang hindi mapapagod?
08:24Ibu-libong kilometro lang naman ang kanilang nilipad mula Alaska at Siberia.
08:32Cebu raw ang binabalik-balikan nilang pahinahan o pitstop bago nila muling libutin ang mundo.
08:45May mga ibon din na dito lang sa probinsya nilang piniling panatili.
08:55Okay! Ang lapit lang o!
08:59Ayun o!
09:02Wow!
09:04What? Nandiyan!
09:05Oh! Malapit!
09:06Ngayon, nandiyan!
09:07Ah! Nandiyan!
09:08Sige, tawagin mo!
09:13Ang ruta na kanilang nimimiparang, isa sa pinakamahalagang ruta sa mundo.
09:30Migratory birds ang tawag sa mga dayong ibon sa Pilipinas.
09:34Sa hingpapawid, grupo-grupo sila kung dumating.
09:43Mula sa malalamig na bansa,
09:46sama-sama silang lumilipad ng halos dalongpung libong kilometro
09:51para manating ang New Zealand at Australia upang makaiwas sila sa taglamig.
09:59Tuwing low tide, mistulang paraiso ang isla ng olanggo sa Cebu sa dami ng mga ibon.
10:09Sa gintna ng kanilang paglalakbay, dito nila napiling magpahinga at bumawi ng lakas.
10:22Ano bang kinakain ng mga ito?
10:24Tarabihan.
10:25Ah, crabs, malilit na crabs.
10:27Yung malilit na isla nandiyan.
10:29Mga damis lang pagkain dito, sir, kaya isa to sa stopover station.
10:33Mula Alaska at Siberia,
10:38isang ruddy turnstone ang aming naispatan.
10:43Tinatanaw ang dalawang fiddler crabs at nagtatagisan ng lakas.
10:48Maya-maya pa, naging target na nito ang isang fiddler crab.
11:07Nagsisili itong refueling station sa mga naitalang major global flyway
11:12o malainvisible na ruta na mga ibon sa kalangitan.
11:17Dahilan para maging kauna-unang Ramstar Wetland
11:22of international importance sa Pilipinas noong 1994.
11:29Napaka-importante pala ng Pilipinas para sa mga birds na ito.
11:33So, ibig sabihin yung mga ibang countries concerned din sila sa atin.
11:37Pag hindi natin protect itong olanggo na ito,
11:40malamang itong mga birds na ito might not be able to reach to their destination and vice versa.
11:48Aabot sa siyam na pumuli ng migratory bird,
11:52ang dumarayo rito mula Nobyembre hanggang Pebrero.
11:58Ang huling kagubatan ng lugas sa Alcoy, Cebu.
12:05Mapakikinggan ang huni ng mga ibon na halos isang dekada ng hindi naririnig.
12:19Target lang masilayan ang bilugang ibon, may maitim at asul na kulay ng pakpak.
12:28According to Kuya Pedro, we've reached the territory of the Siloy or the Black Shama.
12:34Kuya Pedro, itong lugar na ito, paano nyo nalaman na ito yung territory ng Black Shama?
12:40May asisment kami kasama sa taga-DNR.
12:44Every quarterly may lagi buhat dito.
12:53Sabay kaming humuni ni Pedro.
13:01Ilang saglit lang.
13:03Oh! Nandunan!
13:04Malapit! Nandyan!
13:06Nandyan! Sige, tawagin mo!
13:08Ay! Ay!
13:10Ito!
13:11Kita mo, Dok?
13:12Yun, yung malaking puno.
13:14Yun, sa kabila.
13:15Yun, sa likod.
13:15Ginagayan niya lang yung sipol ng Black Shama.
13:18Wow!
13:19We still have this very little chance of luck.
13:25Yes, we have the Black Shama.
13:28In action.
13:29Ayun.
13:31Wow!
13:43Isang rare songbird ang Siloy.
13:46At sa Sibulang ito matatakpuan.
13:51Minsan nang napasama sa lista ng endangered species ang Black Shama o Siloy.
13:57Dahil sa kontin bilang nito sa wild.
14:02Pero dahil sa panganalaga ng mga lokal sa natitirang libat sa kanilang komensya.
14:09Unti-unting dumami ang bilang ng Siloy sa Cebu.
14:13At napalitan ang estado nito sa least concerned.
14:23Ang lapit lang o.
14:25Wow!
14:26Kayang-kaya akong kuha na ng video.
14:29And photo.
14:31Wow!
14:32Kitang-kita yung pagka-itim niya tapos medyo blue dito sa leeg.
14:36Dati, walang nagprotektar sa kanila.
14:40Inahunt sila.
14:41Almost 20 years na ang mga lokal dito sa Alcoy is nagprotekt na sa kanila.
14:47Dumadami na sila.
14:50Naghanap kami ng mga tao na para i-train namin sa Wildlife ID.
14:55Nagising ang mga tao dito sa Nugas Alcoy.
14:58Yun doon nang nalaman namin ang mga kamalian na ginagawa namin.
15:09Pag-sapit ng dilim, ang mga ibon na natatangin lang sa silong makikita, tila nagpaparamdam sa aming pagbisita.
15:21Marininig na may pumapag-aspa sa gubat. Ano na yung mga nilalang nabantay ng kadiliman.
15:29Pero kapag nasa layan, mabibighani ka sa ganda ng bilugan na sibung bubuk-aul.
15:37Sa kanyang pagtingin, pangdidilatan ka ng matingkad na dilaw nitong mga mata.
15:46Uy! Uy! Ang ipad!
15:49Ayan! Ayan!
15:51Wow!
15:53Ito ang pinakmalaking uri ng Philippine hawk-aul na kayang mabot ng siyam hanggang sampung pulgada.
16:05Again, I'm excited dahil endemic itong ibon na ito.
16:12Kaya maya pa, isang sibububuk pa ang nagpakita sa amin.
16:19Bukhang hindi ito maabala.
16:22At seryoso sa kanyang pwesto.
16:28Ayun naman pala, dumudumi ang sibububuk.
16:35Uy!
16:37Ayun! Lumipat!
16:40Mas malinaw dito.
16:42Kuwang-kuwa yung...
16:43yung pwesto niya.
16:45Nakasign yun.
16:46Maliban sa matingkad at bilog ang mata nito,
16:50mapapansin din ang hugisvi na mga kilay nito.
16:56Taong 2014 nang maging endangered ang sibububuk.
17:04Yung nagisnan ko, yung paama ko, yun ang ginagawa niya.
17:09May ano kami lambat, kaming mga sira na lambat.
17:12Yun, mahuhuli sila noon.
17:14Pinakata yun sa mga...
17:16Ibigay ko sa mga tao yung kumain.
17:20Tapos ang lapintang taon,
17:23naiangat na sa vulnerable ang estado nito
17:27sa International Union for Conservation of Nature,
17:31Red List of Threatened Species.
17:38Isa ang dating hunter na si Pedro,
17:40na tumulong upang bantayan
17:42at hindi na muling hulihin ang mga sibububuk.
17:46May study kami noon.
17:49Tinitchick namin kung saan siya ang tirahan nila.
17:52May people's organization naman dito.
17:55Kung sumali ako,
17:57ginukuha kami nila para mahimong pareswar din.
18:01Saan man sila nagpumulang
18:03o likas man sa Pilipinas sila matatagpuan,
18:07ang mga ibon,
18:09patuloy na babalik at darami
18:12kung may sapat itong pagkain
18:14at mga taong
18:17nagpapanatiling pangalagaan
18:19ang kanilang tirahan.
18:22Ako si Dr. Milt Centenato.
18:24Ako si Dr. Milt Centenato.
18:25Ako si Dr. Milt Centenato.
18:26Born to be Wild.
18:28Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
18:31Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
18:34magsubscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
18:38Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
18:41Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
18:44magsubscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
