00:00The color is red.
00:03Wow!
00:19The description here is that they have a live wild laboratory for birds.
00:30May ilan kaming nakilala, sinusuong ang mga delikadong sitwasyon,
00:37maprotektahan lang ang gubat at dagat na kanilang inaalagaan.
00:41Ang laki niya!
00:44Pinabawal namin yung mga maliliit na bangka na magkarera para hindi po sila masugatan.
00:56Madalas, grupo kong lumipad.
01:00Pero minsan, mag-isa.
01:11Okay, so...
01:13Ang dami ng mga ibon dito.
01:15Dahil ako nakikita ng gano'n.
01:17Pero paano nga ba ang dapat gawin kung sa bakuran mo napiling itong mapadpad?
01:23Maaga pa lang ang ibong ito, nagpapakitang gilas na sa kanyang paghuni.
01:37Mula sa mga sanga, hanggang sa ilalim na mapuno, hindi maikakaila na payapa at malaya ang kalamundo.
01:52Espesyal umano ang lugar na ito dahil ang mailap na hayop na nasa sa Palawan lang makikita.
02:04Nagtipon sa isang sangtwaryo.
02:07Kabilang dito ang Palawan pick-up fesant o tandikan.
02:11Okay, so nandito tayo ngayon sa Birdwing sa Puerto Princesa, kung saan meron silang kakaibang setup sa pag-bird watching.
02:36Sa Birdwing, tao ang nagtatago sa hide.
02:43Wow, ganda ng hide!
02:49Unang bungad sa amin ang ibon na falcated wren bubbler.
03:01Isang uri ng ibon na endemic sa Palawan.
03:06Okay, so ang dami ng mga ibon dito.
03:14Dahil lang ako nakakita ng ganad.
03:17Patalon-talon ang ibon sa lupa.
03:21Palipat-lipat ng sanga na parang may hinahanap.
03:27Pumuhunin na parabang kumakanta.
03:30Ito ang bird song.
03:32Ang bird song.
03:38Pero maya-maya pa, may ginagit ito sa lupa.
03:41Sa di kalayuan, narinig naman namin ang isang huni.
03:54Shhh!
03:57Ito na raw ang hinihintay naming tandikan.
04:00Itinuturing na isa sa pinakamagandang pick-up peasant sa mundo.
04:05Bibihira itong makita sa Palawan dahil na rin sa kasalukuyang estado nitong vulnerable ayon sa datos ng IUCN.
04:14Oh my God!
04:15Kita-kita!
04:16Yung puti sa chick niya.
04:17Kaya't siya tinawag na white chick Palawan pick-up peasant.
04:18Finally, first time to see a real wild Palawan pick-up peasant.
04:23Unang lumabas ang lalaking tandikan, nagsisilbi itong look-out sa kanyang mag-ina bago ito lumabas at manginain.
04:35Nang masigurong ligtas ang paligid, lumabas na ang mag-inang tandikan.
05:05Base sa pag-aaral, nasa halos limampung libo na lang ang kanilang bilang.
05:13Kaya malaking bagay ang maprotektahan ang sanksyuaryong ito.
05:18Samantala, abala naman ang lalaking lawing o braminikay sa pagigkot.
05:27Naghahanap ito ng materyales sa gagawin niyang pugad.
05:31Mano-mano niya itong binubuo.
05:34Sa pagbuo ng pamilya, kailangan nilang matibay na haligi.
05:43Inaalam ng lawin kung may banta sa kanilang tahanan.
05:47Kasama ang kanyang mga bahay, pugad ang magsisilbi nilang regalo sa paparating nilang pinakay.
05:58Pero ang anumang tibay nito, sa halamang ito, may munting tirahan ang binubuo.
06:09Ang mga ibon na chestnut mo niya.
06:16Abala rin sa paggawa ng kanilang pugad.
06:20Tulungan ang mag-asawang ibon sa pagkuhan ng materyales at pag-aayos ng pugad.
06:31Ang pares na yellow-vented bulbul naman mukhang gustong makisiksik ng pugad.
06:45Habang ang sunbird kabala sa paglilinis ng kanyang sarili.
06:55Ang mga ibong ito, wala sa gubat kundi nasa bakura ni Emily.
07:14Ang description ko dito is parang they have a live wild laboratory for birds.
07:20Dahil binibisita ito ng mga iba-ibang species sa mga ibon.
07:25Nagsimulang dumating ang mga ibon sa kanilang hardin noong 2016.
07:32May mga tanim kasing itong prutas gaya ng atis.
07:37Ano yung pinaka-interesting na panoorin dito sa mga ibon dito sa bintana?
07:42Ang gawa nilang ng mga pugad.
07:44Yung po yung interesting na pinapanood namin kung paano nila gagawin, paano nila isesafe yung itlog nila.
07:54Madalas dumalaw dito ang mga chestnut munya o mayang pula.
08:00Dati itong pambansang ibon ng Pilipinas bago napunta ang titulo sa Agila noong 1995.
08:07Ang chestnut munya kayang maitlog hanggang pito, pero hindi lahat nabubuhay.
08:20Ganyan talaga ang buhay ano sa mga wild, sa mga buhay ilang.
08:29Survival of the fittest, elimination of the weak.
08:32Yung mga sadyang malalakas lang ang kayang mabuhay.
08:36Pero yung mga mahihina, may mga kapansanan, sila yung napupunta sa mga prey.
08:43Kung minsan, kahit ang magkapatid na ibon, sila rin ang nagpapatayan para mabuhay.
08:52Gaya ng ibong ito na hinulog ang kanyang kapatid sa pugad.
08:59Ang nahulog na ibon pwedeng mamatay sa butom kapag hindi na nakabalik sa pugad para kumain.
09:13Pero ang higit na kinakatakutan ng mga ibon, ang tunog na ito.
09:29Patay na nang makita ko ang white-eared brown dove na bina rin umano gamit ang holen.
09:35Ang ibong ito, sa Pilipinas lang matatagpuan.
09:39Si Jun, hindi niya tunay na pangalan, ang may-ari ng baril.
09:44Itong paghahunting, ano ba yan, halap buhay niyo o libangan?
09:48Pangulam lang, may hila lang pangulam, may tsamba lang.
09:52Yung ginamit mong bala, natangay pa yung laman.
09:56Ang ibon, hindi na makakabalik sa kanyang pamilya.
10:01Kaya ikunento ko kay Jun ang kahalagahan ng ibon sa bubat.
10:11Pag hindi natin na-educate yung mga tao na huwag na natin i-hunt ang mga ibon ito,
10:16mauubos din sila.
10:18Si Jun, nangakong hindi nauulitin ang kanyang ginawa.
10:23Hindi na lalayo sa tao ang pangalaga na ibinibigay ng mga ibon sa kanilang inakay.
10:33Ang matiga nitong pagbuko ng pugad ay simbolo ng pagmamahal sa kanilang pamilya.
10:40Pero ang proteksyon sa kanilang mahal sa buhay,
10:44mangyari lang kung may ligtas itong kardin at bubat na mababalkan.
10:49May ilan kaming nakilala.
10:54Sinusuong ang mga delikadong sitwasyon,
10:57maprotektahan lang ang gubat at dagat na kanilang inaalagaan.
11:03Sa Palawan, isang desisyon ng lokal na pamahalaan ang linapakan
11:13ang nakatulong umano sa kanilang yamang dagat.
11:17Apat na taon wala nang gawing marine protected area ang kanilang lugar.
11:23Dinarayo na raw ito araw-araw ng mga malalaking duyong.
11:27Ang anino nito, animoy bantay sa kanilang inaalagaang paraiso.
11:34Ito na ito! Oh my God!
11:44Ito na!
11:46Ito na!
11:47Ito na si dugong! Oh my God!
11:50Herbibor ang mga duyong o mahili kumain ng halaman at dabog.
12:00Tinatawag silang gardener of the sea dahil ang kanilang pasensya ay nakakatulong para magkaroon ng hitik na sigra sa dagat.
12:09Kung kuobserbahan mo, pupunta siya doon sa malalim na parte.
12:14Pupunta, and then magkakross siya sa mababaw.
12:17Hindi siya tumitigil.
12:19Palangoy-langoy siya, and then di ko alam kung ang gagawin niya.
12:24Sa kada lapit ng divers para makakunan ito,
12:27napansin-pansin ang paglangoy nito palayo.
12:30Maya-maya pa, lumapit na ang duyong sa aming bangka.
12:33Sa kada lapit ng divers para makakunan ito,
12:50napansin-pansin ang paglangoy nito palayo.
12:53Maya-maya pa, lumapit na ang duyong sa aming bangka.
12:59Ayun na, dumana-sarapan natin.
13:01Duma-sarapan natin.
13:02Ano siya?
13:03Ano siya?
13:04Ano siya?
13:05Papaguran ko na ito siya, Sam.
13:07Ito na!
13:08Ito!
13:09Ito!
13:10Ang laki!
13:11Napakalaki!
13:12Laki!
13:13Ang laki niya!
13:17Nobyembre 2024, nagsimulang magpakita sa isla ang duyong.
13:23Pinabawal namin yung mga maliliit na bangka na magkarera para hindi po sila masugatan.
13:28Hinala ng marine biologist na si Dr. Lem, dumadayo ang mga duyong dito dahil sa mga boyah.
13:35Pag kinakati yung balat ng dugong, pwede niyang gamitin,
13:40tadaplis siya ganun at parang pangkamot sa kati ng kanyang balat.
13:44So in that essence, yun siguro yung function kung bakit paikot-ikot siya dun sa parang pontoon na may talo.
13:51Pag siya ay napalupot sa net, magpulupot sa lubid, hindi siya makakaya angat at makahinga at pwede siyang maliit.
13:59Sa ngayon, pinag-aaralan pa ng lugar na pamahalaan kung paano higit na mapoprotektahan ang mga duyong sa kanilang isla.
14:09Minsan, ang simpleng pagtulong na uuwi sa maalawakang misyon.
14:14Pagdating sa mga bubuyog, siya raw ang on-call rescuer sa Alabel Sarangani, si Charles S. Tocapio.
14:24Nag-umpis niya ang pagkakahihilig mo sa mga bees.
14:26Since bata ako, mahilig lang ako sa mga hayop, kahit mga exotic animals.
14:30So isa na ho yung bees na na-curious ako kung paano naproproduce yung honey.
14:36Mula pa noong 2022, hinaharap niya ng buong tapaang ang hile-hilerang bahay ng mga bubuyog.
14:42Pero hindi para pausukan o bugawin.
14:47Kundi para i-condition ito para ilipat ng lungga na malayo sa mga kabahayan.
14:55Ang pinakamabait daw na bubuyog na kanyang na-rescue, ang mga stingless bees.
15:02Wala itong kakayahan na manusok pero kaya nitong mga gat gamit ang maliliit na panga o mandibals.
15:09Ang kubo ni Tatay Leonardo, pinamugaran na ng bubuyog.
15:18Na sa mahigit dalawang dangkal na raw ang colony na nandito.
15:22Kaya humingi na siya nasa klolo kay Charles.
15:24Ang negosyo niyo ay manggahan.
15:27Kung wala nang manggahan, bumabalik talaga sila.
15:31Isa yan sa mga kalaban ng mga bubuyog, not just here in your place but in the rest of the world.
15:38Yung pag-i-spray ng insecticide, napaka-importante ng bubuyog.
15:42Lalo na sa inyo dito, flowering trees.
15:45Ito ang kauna-unaang beses na makakapag-rescue ako ng mga bubuyog.
15:50Ayun!
15:52What's the best thing to do?
15:54Kasi tulad dito, kung wala namang nakakastorbo, okay lang sana ito.
15:59Hayaan mo na lang?
16:00Pero kasi nga dahil ni-request din ho nila na kunin na lang dahil nga nung naging aware sila about sa bees.
16:06So naawa sila kasi nga pama-pepohan sa spray.
16:08Hindi kasi mamamatay sila.
16:10Dahan-dahan naming binuksan ang kawayan.
16:14Ayun o!
16:16Brood and honey.
16:18Ayun, yun yung mga babies.
16:20Ano natin makaiiwanan nila yung babies pag kinawa mo yung queen?
16:23So ang mangyayari ho nyan, ang pag-rescue natin, kukunin natin buo.
16:27Ah!
16:28Tapos ito transfer natin dito sa bamboo.
16:30Sige.
16:35Very delicate lang ang kolon.
16:39So these are their babies, no?
16:42Sorry, sorry.
16:44Mapubuhay pa ito?
16:46Yes po.
16:48So ito yung mga baby nursery.
16:49Ito yung mga imbaka ng pagkain.
16:51Ang nakolekta namin koloni, pansamantala muna namin iiwanan sa kubo para ikondisyon ang mga bubuyog.
17:03So inalagay lang natin.
17:05Dahil nga, nako-confuse pa sila kung saan.
17:07Kasi dito, established sila.
17:09So dahil bago ito, mangyayari, hayaan muna natin sila na makapagsettle dyan.
17:14So bigyan ko muna ng mga at least a day or two.
17:17Then after that, hintayin na naman magabi.
17:20Then dadali naman.
17:22Mula 2022, nakapaglipat na ng mahigit dalawampung koloni si Charles.
17:28Ang kanyang simpleng gawain, nakapagsalba na ng daang-daang bubuyog sa kanilang probinsya.
17:37Dekada naman ang lumipas bago manumbalik ang mga sigla ng buhay ilang sa isla ng Corredor.
17:44Pero ang mga hayop doon tila may panibagong gyera na kinakaharap.
17:48Dahil ang kanilang pagkain, galing sa basura.
17:58Yung hangin, kapag magagaling doon sa norte, papunta dito sa Corredor, dala niyan yung mga basura.
18:04You will see them lining up here in this area.
18:09Dalang pasiga ng Corredor ang tila sumasalo sa inaanod na basura mula sa Manila Bay.
18:14Sa parehong lugar kung saan bumabalik ang mga pawikan.
18:20Dito sa baybay na to, dito nangingitlog yung mga pawikan.
18:23Kaya't sila, mag-uhukay, and then yung ibang mga sundalo ang ginagawa nila.
18:28Like halimbawa eto, minangitlog dito sa 2 weeks ago.
18:32Nilagyan nila ng bato at saka nitong makeshift na parang covered na ganito.
18:38Mayro'ng magnetic sense ang mga pawikan.
18:42Ito ang kanilang ginagamit para makabalik sa kung saan ito ipinanganap at doon muling mangitlog.
18:50Ang direksyon ng hangin nakakapekto sa pagkaanod ng basura.
18:55Kaya kahit gaano kaliit ang itinatapong basura, may iipon ito sa mga isla kung saan ito napapatpat.
19:05Pinag-aaralan naman ang Tourism Infrastructure and Enterprise Zone Authority o Tiesa
19:11kung paano mababawasan ang dumaraming basura sa Corredor.
19:15Ang long-term na tinitingnan namin ay magkaroon talaga ng waste management facility sa isla.
19:22So ito yung talagang hahakot routinely ng basura and magkakaroon ng proper disposal.
19:29Ang pagbabago, hindi nakaasa sa iisang tao lang.
19:34Kung may mas malawak na komunidad na handang sumuporta,
19:38siguradong babalik ang sigla mapadagat man o kagubatan.
19:46Ako si Doc Fords Resyo.
19:48Ako si Doc Nelson Donato.
19:50Born to be Wild.
Comments