00:00Let's see what color it is.
00:16The first thing is enchanting.
00:18Let's see what color it is.
00:20Let's see what color it is.
00:21We have filtered pictures and videos of color.
00:25Why blue color is blue?
00:30Let's see what color it is.
00:32Nag-usap-usapan sa ilang probinsya ang pambihirang tagpong ito kung saan ang kanilang ilog.
00:38Parang magic na raging kulay blue.
00:42Natatakot talaga sila doon sa baba.
00:44Hindi lang daw itong basta maritesan dahil malaking pangamba ang dilulot nito sa kanila
00:49na umaasa sa biyayang tubig ng kanilang lugar.
00:51Dito po lang kumuha kami ng isda, talangka at hipon.
00:57Dito na aming ginagawang ulam.
01:03Sa probinsya ng North Cotabato, tinuturing na City of Highland Springs ang Kidapawan.
01:09Ang pangalan nga mismo ng lugar hango sa mga salitang manobo na tida at pawan.
01:14Nang ibig sabihin, spring at highland.
01:17Bukod sa gateway ito para maakyat ang pinakabataas na mountain peak sa bansa na Mount Apo.
01:22Nakaupo ang Kidapawan sa mataas na bahagi ng probinsya,
01:25na dahilan kaya ang mga freshwater springs dito naggagandahan.
01:30Tulad ng Lake Agco na pinagmamalaki ng mga kitapawenos dahil sa kulay nitong emerald green.
01:35Pero dito sa barangay Guangan sa Kidapawan,
01:38wala mang emerald green lake,
01:39malaki pa rin ang pasasalamat nila sa kanilang ilog
01:42na bahagi na raw ng pang-araw-araw na buhay ng mga residente.
01:46Malaki ang gamit sa tubig kasi minsan dito magliligo, maglalaba.
01:53Kalimitan sa mga taong maliit lang ang tubig sa bahay,
01:57doon talaga maglaba kasi malaki ang tubig.
01:59Kaya ganoon na lang daw ang gulat nila
02:01ng piglang nagkulay azul ang kanilang ilog.
02:05Ngayon lang ito na nangyayari dito sa aming barangay.
02:07Bakit naging glow, bakit may chemicals na nabuhos sa ilog.
02:13At nagtagal pang-araw ito ng ilang araw.
02:15Kaya ang mga residente natigil din sa paggamit na tubig sa ilog.
02:19Mabilis din naman tumungo ng local na centro
02:21o city environment and natural resources.
02:24Ano kaya ang nadiskubring nila?
02:26Pag-amin ni Mel, may idea raw sila kung bakit naging asulang tubig.
02:30Hindi raw ito dahil sa mapanganib na kemikal,
02:33kundi nagmula sa isang patay na puno ng nara na pinutol
02:36at sinibaksibak ng isang residente.
02:39Ano naman ang kinilaman ng nananahimik na puno sa paligid?
02:42Ang nara kasi nagtataglay ng tinatawag na tannins
02:44at iba pang organic compound na pwedeng kumalat sa tubig
02:47kapag nababasa ang puno.
02:49Pwede sa dami ng residyo na napupunta sa tubig,
02:51pwede itong magbago ng kulay.
02:54Marahil daw na ang bagaso mula sa pagpuputo ng puno
02:57ay napunta sa ilog.
02:59Nung bata pa ako, tumukuha din kami ng mga balat ng puno,
03:03ng nara.
03:04Dinidiklik namin para alam mo naman ng mga bata,
03:06maghuli ng mga isda.
03:08Kaya lumalabas sa mga tinataguan nila.
03:12Nagsuriin ng sendro,
03:13napatunayang ito nga ang sanhi ng pagkukulay asul ng tubig.
03:17Napatigil ang pagpuntol ng nara at pakalipas ang isang linggo,
03:20bumalik din daw sa dati ang kulay ng tubig.
03:22May pangalip kayang dala ang pagbabagong kulay ng ilog.
03:26Ang nara po kasi ay isang kahoy na marami pong pigment.
03:29Merong brown to reddish pigment.
03:33Kung meron po itong other factors na nakahalo,
03:36katulad po ng pH,
03:38maaari po itong magbago ng kulay,
03:40katulad ng color blue.
03:41Ito makasama sa kanilang kalusugan.
03:44Kung gagamitin po nila ito sa paglalaba,
03:47ay maaari po nila mas-stay ng kanilang mga dami.
03:49Speaking of nara, may gusto daw ibagbigay sa atin ang trivia.
03:53Sa bilis ng pagsikat niya,
03:55malabang nakikita niya siya sa social media.
03:57Hi mga kapuso!
03:59This is live!
04:01At sa araw na to,
04:02alam mo ba na ang puno ng nara ay isa
04:05sa pinakamahalagang puno sa bansa?
04:07At kinikilala rin ito bilang pambansang puno.
04:10Kilala itong matibay, mabigat,
04:13at dekalidad na materyales para sa mga kasangkapan.
04:16Kadalasang tumutubo ang nara tree
04:18sa mga tropical countries katulad ng Pilipinas.
04:22Meron din ito sa Indonesia,
04:23Malaysia, at iba pa mga bansa sa Southeast Asia.
04:26Dami mong alam, Kuya Kim!
04:28At dapat, kayo rin, kamanghamangha at kahangahanga.
04:32Pinusuan si Lair at community sa interes ng online universe,
04:34pero bakit ka ba nag-viral ang mga video nito?
04:36Sama niyo akong himayin at alamin ng mga kwento sa likod ng mga viral video at trending topic.
04:41Dito lang sa...
04:42Ang dami mong alam, Kuya Kim!
04:44At dapat, kayo rin, pabigyan ang pagong na hindi matigas ang bahay o shell sa likod.
04:49Okay lang ba kainin?
04:51O huli, pero may kulong.
04:53Pinapakuha ang ganyang klaseng pagong kasi nga piste na sila kung tawagin.
05:00Itong laman niya, malambot, tapos mananam.
05:08Paano kung iyong akala niyong wala na, biglang bumalik?
05:12Pinapaniwalaan noong unang panahon, 1990s, na siya ay locally extinct.
05:19Anong hiwaga ang bumalo sa isang ilog sa Kidapawan?
05:23At ito'y naging sing-asul ng kalangitan.
05:30Ang sapa namang ito sa Santa Maria, Laguna.
05:33Naging asul din daw ang kulay.
05:35At para bang lahati pa sa dalawang kulay ang tubig.
05:38Pero ang sanhiro nito, hindi nara.
05:40Kami po'y kumakain.
05:42Nang bigla pong napatingin po kami sa gawing sapa at ilog, kulay asul.
05:47Baka ito ay makapinsala sa mga naninirahan dito.
05:52Nang sulingin daw ito ng opisyalist ng barangay,
05:54ang kanilang konklusyon.
05:57Namula ang kulay sa natapong timba ng pintura.
06:00Yun naman pala.
06:02Pero wala po siyang amoy.
06:04Kumpara sa isang linggong asul na ilog sa Kidapawan,
06:07oras nang daw ang tinagal ng pagiging asul ng ilog sa Laguna.
06:10Ang tanong, posibli nga kayang pintura lang ito?
06:13Anong klaseng chemical po ito?
06:15Ang pintura po ay water-soluble din.
06:17Maari po talaga ito mag-cause ng color na blue.
06:20So makikita po natin ito sa video na sobrang tingkad po ng kulay ng pagka-blue.
06:25At again, ito po ay very unnatural.
06:28Kahanga-hanga mang pagmasdan, mas mamuting maging mapanuri para na rin sa ating kaligtasan.
06:34Dami mong alam, Kuya Kim.
06:39Ang pagong na ito, tinatawag na Chinese softshell turtle,
06:43na tinuturing na peste at perwisyon ng ilan.
06:47Kasi siya ang makain ng mga similya ng mga maliliit na isda, tulad ng kilapya.
06:52At ang pesteng ito, nakakain daw.
06:57Itong laman niya malambot, tapos mananam.
07:02Pero ang tanong, ligtas ba at tama nga ba itong kainin?
07:15Dito sa Negros Occidental, ang Chinese softshell turtle,
07:18kinakain din daw ng kapuso nating si Jonel, 39 years old.
07:21Ang pagkuhan niya rito, legal naman daw.
07:25Pinapakuha ang mga klaseng, ganyang klaseng pagong.
07:28Kasi nga, sa mga palaisdaan, piste na sila kung tawagin.
07:34Si Cristobal, pangingisda ang hanap buhay.
07:37Minsan na raw na perwisyon ang ganitong uri ng pagong.
07:39Siya ang makain ng mga similya ng mga maliliit na isda, tulad ng tilapya.
07:44Tsaka lahat ng isda, nakain niya.
07:46Mga ngagat yan eh.
07:48Putuloy niya yung kamay mo kapag hindi ka marunong magkuha niyan.
07:53Ang mga pagong na ito, nabibilang sa tinatawag na invasive alien species dito sa atin.
07:58Doon sa may mga fish pens, pag may nakapasok na isa o dalawa, sobra kasing agresib.
08:04Tapos sobra kasing lakas kumain.
08:06Nalulugi, kaya napansin ang mga nagpapalaki ng mga isda na talagang peste.
08:13So hindi natin alam talaga kung ano yung year na nai-introduce siya.
08:16Mga nagkapasok pa unti-unti hanggang na-establish na yung species na to.
08:21Hindi naman daw bawal ang manguhan ng Chinese softshell turtle.
08:24Pero ayon sa mga eksperto, kailangan pa rin daw ng permit sa pagkuha.
08:28Kailangan ko mag-apply ng Wildlife Special Use Permit.
08:31Kasi ang isang problema din kasi, baka mamaya ma-mistaken kasi, baka mamaya makondem lahat ng pagong, hulihan at kainin.
08:38Hindi nila ma-identify which is yung Chinese softshell.
08:41Ang leeg ng Chinese softshell turtle mahaba na tila ahas.
08:45Ang kulay nito ay olive green o kaya brown.
08:48Mahaba at tila malita storkel ang ilong ng Chinese softshell turtle.
08:51Dahil dito, nakakasingot ito ng hangin kahit halos lubog ang buong katawan sa tubig.
08:56Di tulad ng mga native na pagong sa atin na mayroong matitigas na shell,
09:00ang Chinese softshell turtle, balot na makapal at pala leathery na balat ang likod sa halip na matigas na shell.
09:07Dahil dito, mas pabilis ito nakakagalaw sa tubig at mas madaling nakakapagtago sa putikan.
09:11Wow!
09:13Wow!
09:14Napapakinabangan nila Jonel ang Chinese softshell turtle bilang pagkain.
09:17Minsan niloto namin dyan, madalas lang naman pang ulam namin, adobo, ginataan.
09:24Napakasarap kasi yung karne niyan, parang baka din siya.
09:28At kung ang iba't ibang lugar sa Pilipinas may tinatampok na version ng sinigang,
09:32gaya ng sinigang na ube, carabeef, at magnet,
09:37si Jonel pinanlaban pa rin ang pagong sa pasarapan.
09:42Pinrito.
09:44Loto na. Napakulo na tayo ng mainit na tubig. Salagay na natin yung piniritong pagong.
09:51Pinakuloan na tinimplahan ni Jonel ang karne ng softshell turtle.
09:54Nilagyan ng iba't ibang sangkap, saka hinintay na lumambot.
09:57Maya-maya lang.
10:00Wow!
10:01Ang Chinese softshell turtle sinigang, handa na!
10:05Itong laman niya, malambot. Tapos, mananam. Parang baka.
10:13Pero ligtas nga magkainin ang Chinese softshell turtle.
10:17Sa ibang bansa, especially sa China, talagang fina-farm to as food.
10:22Ngayon, kung titignan natin sa Pilipinas, safe ba siyang kainin?
10:28Generally, it's protein. Karne kasi yan, di ba?
10:31So, magiging unsafe lang naman siya kung halimbawa contaminated yung karne,
10:38nakakainin mo, or may sakit yung pagong na makakain mo.
10:42Kayin pa man!
10:43Hindi siya kinakategorize as food animal ng Bureau of Animal Industry.
10:51Kung makakita ng Chinese softshell turtle, mas mabutig i-turn over ito sa kinuukulan
10:55para iwas sa perwisyo at peligro na pwedeng idulot sa ating kalusugan.
11:01Dami mong alam, Kuya Kim!
11:04Paano kung yung akalan yung wala na, biglang bumalik?
11:08Yan ang nakatutuwang kwento ng Philippine Brown Deer dito sa ista ng Marinduque.
11:13Pinapaniwalaan noong unang panahon, 1990s, na siya ay locally extinct.
11:19At ngayong araw,
11:22aabagan natin sila.
11:24Dito maralas yung usan na yun na napakita,
11:26lalo pag nandiyin yung mga kalaboko yung kalaro niya.
11:30Magpakita kaya ang Philippine Brown Deer?
11:32At ano kaya ang ibig sabihin ng pagbabalik nito?
11:37Ang Philippine Brown Deer o Philippine Sambar
11:40ay isang endemic na uri ng kusa.
11:42Ibig sabihin, sa Pilipinas lang ito natural na matatagpuan.
11:45Kumpara sa ibang uri ng Sambar Deer,
11:47mas maliit at payat ang pangangatawa nito
11:49at mas maliit ang mga sungay o antlers.
11:53Matatagpuan sila sa mga kagubatan at grasslands
11:55dahil herbivores o plant eating ang mga ito.
11:58Ang Philippine Deer ay makikita sa Pulillo, Quezon.
12:02Meron po tayo sa Samar and Leyte.
12:05Meron po sa Oriental, Mindoro.
12:08And some parts po sa Mindanao.
12:11Dati raw ay sagana sila dito sa Marinduque.
12:14Pero 30 years ago, pinaniwalaan daw ng mga lokal
12:17na locally extinct na ito sa kanilang isla.
12:20Pero nitong Junyo lang, biglang may nagbalik.
12:23Ang Philippine Brown Deer na ito
12:25nakunan sa Marinduque Wildlife Sanctuary.
12:27Sabi nga ng mga kabataan ngayon,
12:29it's like seeing an ex.
12:32Siya po ay kamukha ng kambig.
12:35Kaya lamang po, magkaiba ang kanilang
12:37ano nung mukha.
12:39At saka mas mataas po yung ating usa.
12:42Bukod pa sa usa na nasa larawan,
12:44meron din daw usang nagpakita rito
12:46sa mataas na lugar,
12:46sa Santa Cruz, Marinduque.
12:48Isang usa na di umano'y friendly.
12:50Oh dear!
12:52Yan ang obserbasyon ng magsasakana si Tatay Jaime.
12:55Kumakain siya bago lumalakad-lakad
12:58bago kalaro niya yung mga karabaw kong yan.
13:01Kasama mga personel ng Marinduque Wildlife Sanctuary,
13:04mag-aabang tayo kung lalabas ba ang naturang friendly deer.
13:22Mas aktibo sa gabi ang mga usa pero hindi sila nocturnal.
13:25Sila'y crepuscular?
13:26Ibig sabihin,
13:28pinaka-aktibo sila sa madaling araw at pagsapit ng dilim
13:30pero hindi ibig sabihin ay natutulog na lang sila maghapon.
13:33Pwede pa rin daw sila maghanap ng pagkain
13:35o kumilong sa ibang oras ng araw,
13:37depende sa kanilang kapaligiran.
13:39Ang dami mong alam, Kuya Kim!
13:42Sa ating pag-aabang,
13:43present ang kalabaw ni Tatay Jaime
13:45na di umano'y kaibigan ng friendly deer.
13:47Pero sa luwab ng dalawang oras ng pag-aabang,
13:49wala pa rin usah na lumalabas.
13:51Sabi po nung lulo ko,
13:52may kasamang mga ikka-ingkantong ganyan yan.
13:55Pagka hanapin ng mga gaya ninyo,
13:57ay nangatago siya.
13:59Napagdesisyonan na sanong umalis ng aming team.
14:02Nang biglang,
14:04ay nakuna ng aming drone.
14:10Isang usah na tila naliligo.
14:18Maya-maya pa'y nagsimula na rin itong kumain.
14:23At totoo nga,
14:24na parang best ito ng kalabaw ni Tatay Jaime.
14:27Makikita natin,
14:29yung nagkaroon na sila ng inter-species relationship
14:32with the other animal.
14:33Ito po nga dito, makikita natin,
14:35siya ay nakikipag-interact sa kalabaw.
14:38Kanyang friendship na yun,
14:39si kalabaw doon sa taas.
14:42Ang totoo niya,
14:43may Philippine Brown Deer sighting na raw dito sa Marinduque
14:45noong pang mga nakaraang taon.
14:47Unang na balita dito sa Marinduque,
14:50ang Philippine Deer,
14:50nag-appear accordingly noong 2022.
14:53Pagdating po noong 2024,
14:55diyan na po mayroon talagang information.
14:58Tunay nga bang naging locally extinct sila sa isla?
15:01Noong 1990s,
15:02hindi po officially declared na locally extinct
15:05si Philippine Deer dito sa Marinduque.
15:07Ito po ay mga sinasabi lang po
15:10ng mga residente dito sa Marinduque
15:12na matagal na po nilang hindi nakikita
15:15si Philippine Deer.
15:17Ngayon 2026,
15:18tinatayang mga sampung usanang nakikita ng mga lokal.
15:21Yung conservation effort,
15:23talaga po nagiging maayos na.
15:25Nakakapagbigay na ng suitable habitat.
15:28Nakatutuwang balita ito
15:29about our dear friends in Marinduque.
15:32Sa ibang parte ng pansanawan
15:33kung saan may mga Philippine Brown Deer,
15:35tuloy-tuloy ang pakikipaglaban nila sa threat
15:37sa katilang population.
15:39Sa IOC and Red List of Threatened Species,
15:42nakalista sila bilang vulnerable ng status.
15:44Ibig sabihin,
15:45pakunti na sila ng pakunti.
15:47Yung main threat,
15:48nadya na po yung panguhuli,
15:52possible na pananakit,
15:54at paglapit po.
15:55According po sa RA 9147,
15:58ay pinagbabawal po ito.
16:00Bawal po natin siyang lapitan,
16:04bawal po siyang hulihin,
16:07at lalo po na bawal siyang saktan.
16:10Sana huwag dating hayaan mawala uli sila.
16:13Ang damang mga damang yung pinagbabawin,
16:16mgaani!
16:21Dito sa bahay ko,
16:22bakikita natin itong puro ng balete,
16:23tapos marami mga baging na nakasabit.
16:25Akala nang marami,
16:26itong mga baging na ito ay pinagpuro ng balete.
16:29Hindi.
16:29It's a separate plant.
16:30Ang tawag dyan ay princess vile.
16:32Hindi ito endemic sa Pilipinas,
16:33pero kadalasan,
16:34para tulubo ng ganito kakapal,
16:37mga ano na yan,
16:3730, 30, 40, 50 years na yan.
16:39But it's a separate plant na parasite
16:41na nakadapo but sa balete.
16:43Hindi siya bahagi ng balete.
16:48May mga kwento ba kayong viral worthy?
16:50Just follow our Facebook page.
16:51Dami mong alam, Kuya Kim.
16:52At isyayin nyo doon ang inyong video
16:53at umalay nyo.
16:54Next week,
16:55kayo naman ang isasalang at pang-usapan.
16:57Hanggang sa muli,
16:58sama-sama nating alamin ng mga kwento at aral
17:00sa likod ng mga video na nag-viral.
17:01Dito lang sa...
17:02Nagadoan mong, Kuya Kim!
17:04At dapat, Terry.
17:05Para sa mas mahabang kwentuhan at nagdagkaalaman,
17:08panoorin ang dami mong alam,
17:09Kuya Kim Extended Episodes
17:10sa GMA Public Affairs YouTube Channel.
Comments