00:00Let's go!
00:09Let's go!
00:16Kamangha-mangha at kahanga-hanga.
00:19It's a lot of people who are interested in the online universe,
00:21but why is it viral on the video?
00:23Sama niyo kung himayin at alamin ng mga kwento sa likod ng mga viral video at trending topic.
00:28Dito lang sa...
00:30Dami mga alam, kaya kayib.
00:32...at napad-train it.
00:33Isang ibon ang nakita ng isang babae na tila nakatira sa butas ng isang patay na puno.
00:38Anong klaseng ibon kaya ito? At bakit kaya tila raw ito'y nang hihina?
00:45Ibon na itim-naitim,
00:47mapulang mata,
00:48at may pakabang tuka.
00:49Gusto niya makawala kasi awak-awak siya sa leeg.
00:52Sinasakal.
00:53Hindi pumulto ang nakita sa video,
00:56kundi unggoy na kuli puti ang balat.
00:58Bakit nga kaya tila mistisyo ang unggoy na yan?
01:01Ngayon na talaga ako nakakita ng ganung unggoy.
01:07Mahalap kaya natin ang nasabing unggoy?
01:11Guys, this is so rare.
01:15Ay, ito!
01:18Prutas pero mukhang ahas.
01:21Yan ang pamihirang snakefruit o paratungod na matatagpuan dito sa kagubatan ng Palawan.
01:26Grabe yung ating sinuong na mga kagubatan mga bi para lang marating ito yung actual na pag-harvest natin mga
01:31bi ng snakefruit.
01:33Ayan ah, ganyan ang pag-harvest ng tabo.
01:35So na-effort ang lola ko ah.
01:37Ayan mga bi ito siya.
01:39But wait, there's more.
01:41Present din ang mga prutas na baka hindi niyo pakilala.
01:44Dahil kung kakaibang prutas ang usapan, palaban dyan ang Palawan.
01:52Bago natin hanapin ang snakefruit sa kagubatan, tara muna't mag-mukbang kung saan makakasama natin ang local content creator na
01:59si Ann.
01:59Yung look at that oh, ganyan mga bi orange dorian siya.
02:02Badak fruits ng Palawan mga bi which is pinagsamang marang dorian at saka langka.
02:06Kaya tayo nagpapatuloy sa ganitang klase ng content sa mga rare fruits na ito para maipakita sa buong mundo na
02:12ganito ka-unique, ka-special at kayaman ng probinsya ng Palawan.
02:16May prutas na sinlaki ng tabo.
02:18Ganyan siya kalaki and siyempre, imagine yung kama-oo.
02:21At may kakaiba man ang itsura pero ang lasa, parang familiar naman na fusion ng mga kilala nating prutas.
02:27Ito ang ating unang titikman sa ating mga na-feeling prutas, tabo.
02:32Ang lasa ng tabo ay parang three-in-one fruits, guyabana texture, mangosteen texture, and at the same time, santol.
02:40Susunod naman itong maraitog.
02:42Nakahawig na rambutan pero kapag nahinog, kulay itin.
02:45Hindi siya maasin, talagang matamis siya.
02:46Lalo na pag nag-itin pa siya lalo, masarap.
02:49Kahit buto nito pwede mong kainin dahil parang nuts siya.
02:52Mukhang atis man sa unang tingin itong piyaka.
02:55Lasang piña naman daw.
02:56Pagtitikin nito, parang mulang siyang sisip-sipin.
03:00Maralasahan mo dito yung 70% pineapple and 30% luya.
03:05Karamihan sa mga wild fruit na endemic o sa Palawan lang matatagpuan ay nasa dense tropical forests.
03:10Pero may ilan din namang tumutubo sa mababang lugar at malapit sa residential areas.
03:14Mukhang saan saan mo, Kuya Kim.
03:16Bakit nga ba napakaraming pambihirang prutas sa Palawan?
03:19Uy, nako!
03:21Nandito ka rin!
03:23Oh my gosh!
03:27Ang content creator na si Ann, Ann may kalaman dyan.
03:31Ayon sa kanya, kaya maraming endemic at wild fruits sa Palawan ay dahil geological history nito.
03:38Dati kasing magkadugtong ang Palawan at Borneo, kaya maraming species ng halaman ang magkapareho sa dalawang lugar na ito.
03:46Bukod sa mga prutas na ito, may isa pa tayong pipitasin.
03:49Dito sa gubat, may isang klase ng ahas na sa puno tumutubo.
03:54Yan ang snakefruit kung tawagin.
03:56Makikita sa Southeast Asia ang snakefruit.
03:58Ang snakefruit ay isang tropical na prutas na madaling makilala dahil sa balat nitong parang kaliskis ng ahas.
04:05Hindi lamang ito kakaiba ang itsura, kundi masustansya rin dahil mayaman ito sa antioxidants, vitamins, minerals at iba pang compounds
04:14na mahalaga sa kalusugan.
04:20Balikan naman natin si Ann na sumakses matapos ang isang oras.
04:24Grabe yung ating sinuong na mga kagubatan mga bi para lang marating ito yung actual na pag-harvest natin mga
04:29binang ng snakefruit or para tungon in common name.
04:32Ganito kaganda yan siya, Om.
04:33Ito ay atin ang titikman at ito yung kanyang flesh, ganyan.
04:41Mmm, maasim.
04:43Madalas makikita yun sa gubat kasi mas preferred na habitat nila.
04:48Yung less disturbed, intact na forest.
04:51Sa mga ethnobotanical records, safe to eat siya.
04:54Ang aming napag-alaman, ginagamit daw pala ito ng mga katutubo bilang pangpaasim sa kanilang ulam.
04:59Isa-isa itong babalatan.
05:02So ilalagay natin ito siya ng buo at hindi na natin islicen.
05:06Ito na yung ating snakefruit na pangpaasim.
05:20Mas maasim po sa sampalok siya?
05:22May asim tapos nagsama yung pait na konti lang pero sakto lang naman sa panlasa.
05:27Kung ikukumparang sa sampalok na parang asim lang talaga ito ay may asim tamis.
05:32Bukod sa pagiging content creator, isa ring forestry student itong si Ann.
05:35Kaya naman ang kanyang kalaman, aba, tumalaban.
05:38Mas maganda kapag nag-forestry ka.
05:40Yung may eagerness ka, may puso ka sa kalikasan.
05:43Ang paalala ng eksperto,
05:45may kakibat din daw dapat na pag-iingat ang pag-share sa mga pambirang putas.
05:50Nakakatuwang isipin na sine-celebrate ngayon.
05:53Nagkakaroon tayo ng traction sa local biodiversity natin.
05:56Pero at the same time, kailangan maging careful tayo
05:59kasi baka naman magkaroon tayo ng over-exploitation.
06:02Kailangan pangalagaan at protektahan ang ating kagubatan,
06:06pati yung mga tao, mga katutubong tao na tumitira dito.
06:11At dahil sa pambihirang biodiversity ng Palawan,
06:14kinikilala ito bilang Philippines' last ecological frontier.
06:18Ibig sabihin, isa ito sa mga lugar sa bansa
06:20na nananatiling halos hindi naapektuhan ng urbanization,
06:23kaya nagsisilbi pa rin itong tahanan ng libon-libong mga halaman at mga hayo.
06:28Wow! Dami mong alam Kuya Kim!
06:31At dapat, kayo rin!
06:37Sa kagubatang ito,
06:40ang bistakuni ng ibon kakaibang ingay ang nakuna ng video.
06:45Mula sa ibon na itim na itim,
06:48mapulang mata,
06:49at may makabang tuka.
06:51Bakit kaya nangangawa ang ibon?
06:54Ito ba'y nagagalit,
06:55uwiiyak,
06:56o nahihirapan?
06:57Nagagalit po siya.
06:58Gusto niya makawala kasi awak-awak siya sa leeg.
07:01Nasasaktan siya kasi sinasakal.
07:04Anong klaseng ibon niyan?
07:06At anong kanyang naging kapalaran?
07:08Sa kamay ng taong nakakuha sa kanya.
07:16Biyahing Agusan del Sur tayo,
07:18pero hindi sa syudad,
07:19kundi sa mas liblib na bahagi nito,
07:22na malapit sa kagubatan at kabundukan.
07:30Sa lugar na ito,
07:31nahuli ang isang uwi ng itim na ibon.
07:34Ang itim na ibon na nakuha ng matanda
07:35isa palang hornbill
07:36at sa Visaya tinatabang itong Kalaw.
07:39And speaking of Kalaw,
07:42may kasama tayo this morning
07:43kaya lang nasa Kalaw Street pa yata.
07:46Ang aspiring next Kuya Kim na si Kuya Bubbles,
07:49bibisita sa atin ngayong umaga.
07:52Hello mga kapuso,
07:53nandito na ako.
07:54Ako po si Kuya Bubbles
07:55at alam niyo rin
07:56ang mga itinuturing
07:57nakakaibang ibon na ito
07:59dahil sa napakalaki nitong tuka.
08:01Gaano naman kaya kasakit tumuka
08:03ang ibon na ito?
08:04Mukhang mabigat at matulis
08:06pero walang dapat ipagalala.
08:07Kuya Bubbles,
08:08magaan lang ang tuka ng hornbill eh.
08:10Ito kasi ay ang laban nito
08:11hangin lamang,
08:12parang hanig kong, diba?
08:15Nakakatakot man dahil sa kanyang itsura
08:16at marakas na tulog.
08:17Di sila nananakit ng tao.
08:19Doon sa video,
08:20mapapansin natin na
08:21yung hawak-hawak niya
08:23ay isang mature na hornbill.
08:27Siya ay maaring nagpupugat
08:29but as I could see
08:31na itong mga hornbill na ito
08:34ay nagpupugat
08:35doon sa matataas na punang kahoy.
08:37Ang tuka ng hornbill
08:38ay useful to
08:39yung puwipitas ito ng putas.
08:41Nangungunin ito
08:41na malibit na hayop
08:42at kung minsan,
08:43gamit din ito
08:44para ipagtanggol
08:45ang sarili.
08:46Isa pang kapansin-pansin
08:48sa ibon ito
08:48ang kanilang tila-helmet
08:50unduk sa ulo
08:51na tinatawag na cask.
08:52Nakakatulong ito
08:53sa pagpapalakas
08:54ng kanilang mga tunog.
08:55At para sa ilang uri
08:56ng lalaking hornbill,
08:58armas din ito
08:59sa pakikipaglaban
09:00tuwing mating season.
09:02Ang dami mong alam Kuya Kim
09:03at sana kayo rin.
09:04Yon, sinabit na.
09:07Ang matandang babaeng makikitang
09:09kumuha sa ibon
09:10sa bahay na ito raw nakatira.
09:14Siya ang 70 taong gulang
09:15na si Lola Remedios.
09:17Nagtatanim lang po kami dito
09:18sa bukid ng mga mais,
09:20tsaka kamoti
09:21at saka kamuting kahoy.
09:22Nagsusumika po kami
09:23ng maigi para mabuhay
09:25kami dito
09:25sa buong bundok.
09:27Halos araw-araw
09:28nalaman ang gubat
09:29si Lola Remedios.
09:30Napapunta na kaming bukid.
09:32Isang oras at kalahati
09:34ang ginugugol
09:34sa paglalakad.
09:35Dito kasi ang daan
09:36patungo sa kanilang farm
09:37ng asawa.
09:44May mga anakman,
09:45ayaw daw nilang
09:46maging pabigat
09:46sa kanilang gastusin.
09:48Kaya kahit may edad na
09:49pinipilit nilang
09:49magbarat ng buto.
09:50At dahil sa dami
09:51ng nagko-content ngayon
09:53at mga kumikita.
09:54Hello, mga kabahak!
09:55Pating araw si Lola Remedios
09:56sinubukan na rin
09:57ang swerte niya rito.
09:58Sa pag-asang,
09:59kikita rin siya
10:00sa mga video na ito.
10:01Isa sa mga naging content
10:02niya,
10:03ang ibong kalaw.
10:04Hindi ko po alam
10:05kung anong klaseng ibo
10:06na yun
10:06kasi unang pagkakataon
10:08ko pong nahawakan
10:09at unang pagkakataon
10:10nakita ko yun.
10:12Papunta rin sila
10:13noon sa bukid
10:13pero nang tumaas
10:14ang araw.
10:15Nakaramdam ng pagod
10:16si Lola Remedios
10:16at nagpahinga
10:17sa isang bahagi
10:18ng kakawiyan
10:19kung saan siya nakarinig
10:20ng hindi pang karamiwan tunog.
10:23Madili man daw
10:24sa loob ng butas
10:25sigurado siyang may ibon
10:26sa loob nito.
10:28Kaya panahon
10:29ng panging itlog
10:30ang mga inahing hornbill
10:31ay pumapasok
10:32sa loob ng butas
10:32ng pulo
10:33at tinatpan ang mukana
10:34nito ng puti.
10:35Pagtain at dumi
10:36na hanggang sa halos
10:37magsara na ang butas.
10:39Sa paraan ito
10:40napoprotectahan nila
10:41mga itlog
10:41at inakay
10:42mula sa mga predator.
10:44Dito niya
10:44napagdesisyon
10:45ng ilabas ng ibon
10:46at maingay man daw
10:48na titiyak niyang
10:48nangihina ito.
11:04Ang tunay na intention daw
11:06ni Lola Remedios
11:06tunungan ang ibong magpalakas
11:08ng ilang araw
11:09bago ito pakawalan.
11:10Diyan ko inalagaan po
11:12dito yung ibon
11:13sa loob ng dalawang araw po.
11:15Linagin ko dito
11:16ng saging na hinog.
11:18Pag kalipas
11:18ng dalawang araw
11:20e gumagano na
11:21yung pakpak niya.
11:22Nang makita
11:23luwalakas na ito
11:24pinakawalan din
11:24ang matanda
11:25ang kalaw.
11:26Dito ko inilagay
11:27tapos
11:27lumipa doon
11:29sa puno.
11:30Ibig sabihin ba niya
11:31at ang ginawa ni Lola Remedios
11:32nakakabuti
11:33o nakakasama?
11:34Nagpo-produce
11:36immediately
11:36ng stress
11:37doon sa
11:38pagkakakapture
11:39sa kanya.
11:40So it's best na
11:41kung meron kang sightings
11:42at meron kang nakita
11:43yan,
11:44huwag na lang hulihin
11:45plus
11:46bagkoskuna na lang siya
11:47doon sa kanya
11:48natural habitat
11:49para ma-preserve din sila
11:51kung ano yung
11:51talagang ginagalaw nila
11:52doon sa wild.
11:53No wonder
11:54tinatawag silang
11:55hard dinero
11:56ng kagubatan
11:56o forest gardeners.
11:58Ang dami mong alam
11:59Kuya Kim!
12:01Hindi lahat
12:01ng kakibang itsura
12:02dapat katakutan.
12:03At sa mga hayop
12:04hindi lahat
12:05ng kaawa-awang tignan
12:06dapat tulungan.
12:07Kung ako tatanungin
12:08kay Lola Remedios
12:10hindi na lang dapat
12:11na ginambala
12:12at hinayaan na lang.
12:16Isang pambihirang
12:18unggoy na nakita
12:18sa lugar na ito.
12:23Ang nakakaintriga
12:24ang unggoy daw
12:25ay kulay puti.
12:26Ngayon lang talaga
12:27ako nakakita
12:28ng ganung unggoy.
12:31Mahalap kaya
12:32natin ang nasabing
12:33unggoy?
12:36Guys,
12:37this is so rare.
12:39Bakit kaya ito
12:40naging kulay puti?
12:52Ayon kay Bel Shazao,
12:53isang tourism office staff sa
12:55municipality of
12:55Sen. Ninoy Aquino
12:56sa Sultan Kudarat,
12:58matagal na raw
12:58may mga kwento-kwento
12:59tungkol sa magpapakita
13:00ng puting unggoy
13:01sa kanilang lugar.
13:02Two weeks ago,
13:03napag-uusapan na namin
13:04ng team ko
13:06na hanapin
13:07yung puting unggoy
13:07kasi nga
13:08may mga narinig na
13:09kaming balita
13:10na may sightings
13:10ng unggoy.
13:11Kaya naman ng July 1,
13:13napag-isipan namin
13:13bilitahin yung lugar.
13:15Pero apparently,
13:16sadly nga,
13:17hindi nga namin
13:17nakita yung unggoy
13:18so napadpad kami
13:19sa ibang lugar.
13:21Hanggang sa isang araw,
13:22napatunayan nila
13:23na totoo ito.
13:25May!
13:26May!
13:26May!
13:27Narating kasi
13:28ng isa nilang pasamahan
13:29ang mismong kinaruroonan
13:30ng unggoy
13:31at nakuna ito
13:32ng video.
13:32Yung guide namin
13:33na nakarating doon,
13:35siya yung mismong
13:36kuma ng video.
13:37Yung unggoy po
13:38is kulay puti po
13:39talaga siya.
13:42Pero po,
13:42yung kanyang mata iting.
13:43First time din po namin
13:44nakita yung unggoy.
13:46Pagkatapos nun,
13:47hindi nila muling
13:48inakita ang nasabing unggoy.
13:50Yung mismong goal
13:51talaga natin,
13:52para mapangalagaan
13:53at maproteksyonan
13:54yung mismong
13:55species na yon.
13:56Mahalap ba kaya nilang unggoy?
14:01Puting unggoy?
14:03Bagong ungi kaya ito
14:04ng unggoy?
14:05Hindi po.
14:06Pero paano yan nangyari?
14:08Tanungin natin,
14:09si Larchington.
14:10Hello mga kapuso!
14:14Iba-iba ang tinuturong
14:15posibilidad
14:16kung bakit kulay puti
14:17ang unggoy na ito.
14:18Noong una,
14:19pinaghihinalaan
14:20na may albinisim
14:21ang unggoy.
14:22Ang albinisim
14:23ay isang natural
14:23na genetic condition
14:24na nagdudulot
14:25ng kakulangan
14:26o kawalan ng melanin.
14:27Ang pigment na
14:28nagbibigay kulay
14:29sa malahibo,
14:29balat,
14:30at mga mata.
14:31At dahil sobrang bihira
14:33ang kondisyon na ito
14:33sa wild,
14:34actually nakakapukaw siya
14:35ng atensyon
14:36ng mga researchers
14:36and wildlife experts.
14:38And isa pa,
14:40napakababa
14:40ng survival rate
14:41ng mga ito
14:42dahil sa kanilang
14:42poor camouflage
14:43and visual problems.
14:45Pero hindi siya
14:46bago yung species ha?
14:47Isipin mo na lang,
14:48parang siyang limited edition
14:49na kulay
14:50na same species.
14:51Oo naman!
14:53Dami mong alam,
14:54Kuya Kim!
14:55At dapat kayo rin.
14:57Pero albino nga ba ang unggoy?
14:59Ang sabi ng ilang eksperto,
15:01posibleng hindi.
15:02Ano nga kaya
15:03ang kondisyon
15:04ng unggoy?
15:04Hello guys,
15:06time check,
15:07it's 4.33
15:08and nandito kami ngayon
15:10sa gitna ng kabundukan.
15:11Ditong July 5,
15:12kasama ang mga staff
15:13mula sa local government
15:14at ng DNR.
15:16Nagtungo siya na Belch
15:17sa Zao
15:17sa lugar kung sa nakita
15:18ang puting unggoy.
15:20At sa pagkakataon ito,
15:23personal na nilang nasilayan
15:24ang pamihirang unggoy.
15:29Guys,
15:30guys, this is so rare.
15:32Noong nakita namin
15:34yung mismong unggoy,
15:35sobrang nakakatuwa talaga.
15:37Tanggal lahat ng pagod namin.
15:38In the long run,
15:39yung unggoy mismo
15:40yung mismong lumapit sa amin.
15:41Ang unggoy na pinangalanan nilang
15:43Bebola Ubal,
15:44katutubong salita
15:45ng ibig sabihin ay
15:46white monkey.
15:47Alam mo,
15:48you're so cute.
15:49Ayon sa mga lokal,
15:50madalas daw itong lubabas
15:51tuwing mataling araw.
15:52Hindi naman siya nananakit.
15:55I assume.
15:56Napaka-playful niya po talaga.
15:58Wala po siyang pakialam
15:58kung may mga tao
15:59gusto niya lang
16:00maglaro na maglaro.
16:01Kumakain sa mga prutas,
16:03daun, buto.
16:04Ayon sa DNR Region 12,
16:06ang isang pang posibleng dahilan
16:07na pagiging kulay puti ng unggoy
16:08ang tinatawag ng leucism.
16:11Ang leucism
16:12ay isang natural
16:12na genetic condition
16:13kung saan bahagya
16:14o halos nawawanan
16:16ng pigment
16:16ang balahibo
16:17o balat ng isang hayop.
16:18Hindi tulad ng albinism,
16:19kandarasang nananatiling
16:21normal ang kulay
16:21ng mga mata
16:22ng mga hayop na may leucism.
16:23Ang unggoy kasi
16:25niyong pumunta
16:25yung ating mga staff
16:26doon
16:27sa area,
16:28nakita nila
16:29na kanyang mata
16:32brown to dark brown.
16:34Kailangan pa din
16:34i-determine ng expert
16:36kung
16:37new system ba ito.
16:40Ano man ang dahilan
16:41ng pagiging kulay puti
16:42ng nasabing unggoy?
16:43Isa lang ang sigurado,
16:44matuloy daw itong
16:45imamonitor ng DNR
16:46para maprotektahan.
16:49Nito mga nakaraang linggo,
16:51sunod-sunod ang mga
16:51sighting ng mga
16:53nakamamanghanghayop.
16:54Ano naman kaya
16:57ang susunod na
16:58surpresa sa atin?
17:02Dami mong alam,
17:03Kuya Kim!
17:03Kuya Kim!
17:04May mga kwento rin ba
17:05kayong viral worthy?
17:06Just follow our Facebook page
17:07Dami mong alam,
17:08Kuya Kim
17:08at ishend nyo ito
17:09ng inyong video
17:10ng malay nyo.
17:11Next week,
17:12kayo naman ang isasalan
17:13at pang-uusapan.
17:14Hanggang sa muli,
17:15samasama nating alamin
17:16ng mga kwento at aral
17:17sa likod mga video
17:18na nag-viral
17:18dito lang sa
17:20Dami mong alam,
17:21Kuya Kim!
17:22at dapat kain it.
17:24Kasi mas mahabang kwentuhan
17:25at dagdag kaalaman,
17:26panuori ng Dami mong alam,
17:28sa GMA Public Affairs YouTube channel.
