00:00Merhabalar, bugünkü anlatımıza hoş geldiniz.
00:02Bugün öyle bir sözlü geleneği ele alacağız ki,
00:06kelimenin tam anlamıyla içinde yaşanılan toprağı şekillendirmiş,
00:09yani bildiğiniz dağlara, nehirlere adını vermiş bir gelenek bu.
00:14Şimdi şöyle bir soruyla başlayalım.
00:16Bir halkın anlattığı hikayeler, yaşadığı coğrafyayı nasıl olur da şekillendirebilir?
00:21Kulağa imkansız geliyor değil mi?
00:22İşte bu sorunun cevabını bulmak için,
00:25başkurt folklorunun o zengin dünyasına doğru bir yolculuğa çıkıyoruz.
00:29Peki, bu yolculuğa nereden başlayacağız?
00:32Elbette başkurt halkının o inanılmaz zengin sözlü geleneğini anlayarak.
00:37Yani bakın başkurt kültürü dediğimizde,
00:40aklımıza masallar, türküler, deyimler, atasözleri,
00:43kısacası çok zengin bir folklor geliyor.
00:46Ama bütün bu geleneğin tam kalbinde merkezinde duran bir şey var.
00:50Destanlar.
00:52Ama hemen söyleyeyim, bu destanların hepsi tek tip değil.
00:56Aslında her bire kendine has, büyüleyici iki farklı dünyadan bahsediyoruz.
01:01İşte bu iki dünya.
01:03Bir tarafta tamamen mitolojiyle örülmüş kahramanlık destanları var.
01:08Diğer tarafta ise adalet, dürüstlük gibi çok daha toplumsal, gerçek hayata dokunan konuları işleyen sosyal destanlar.
01:16Kahramanlık destanları dediğimizde, aklınıza tam bir fantezi dünyası gelsin.
01:21Düşmanlar, ejderhalar, şeytanlar, periler, kahramanların yardımcıları ise konuşan kartallar, uçan atlar,
01:29tabii ki görünmezlik şapkaları, kendi kendine savaşan kılıçlar ve ölümsüzlük suyu yani abı hayat gibi sihirli nesnelerde cabası.
01:37Peki bir düşünelim, bu kadar inanılmaz hikaye hiç yazılmadan nesilden nesile nasıl aktarıldığı da bugüne kadar ulaştı?
01:45İşte bu sorunun cevabı, hikayenin asıl koruyucularında yani sesenlerde gizli.
01:51Sesen dediğimiz kişi, geleneksel başkurt ozanı, şairi ama bundan çok daha fazlası.
01:57Onlar sözlü edebiyatın ve kabile hafızasının koruyucuları, yani bir nevi toplumun kültürel süperstarları ve ahlaki pusulalarıydılar.
02:07Bakın şu söze, halkı düşmana karşı örgütleyip savaşa çağırırlar, her türlü problemi çözerler, onlara danışılmadan hiçbir şey yapılmaz, sözlerinden çıkılmaz.
02:18Bu alıntı aslında sesenlerin toplumdaki o inanılmaz gücünü ve etkisini özetliyor.
02:23Yani onlar sadece ozan değil, aynı zamanda lider, bilge, hatta bir yargıç.
02:28Ve bu gelenek öylesine köklü ki, bilinen ilk sesen Havravdan Tutun'da, 16. yüzyıldaki Kobaosa, 18. yüzyıldaki efsanevi Bayaka ve 20.
02:39yüzyılda Uralbatır'ı derleyen Gabitte kadar uzanan kesintisiz bir zincirden bahsediyoruz.
02:45Neredeyse efsanevi figürlerden modern zaman alimlerine uzanan bir soy ağacı bu.
02:49İşte az önce bahsettiğimiz Gabit gibi sesenler sayesinde, başkurtların o en önemli, en temel destanı Uralbatır günümüze kadar ulaşabildi ve
02:59biz de bugün onu konuşabiliyoruz.
03:01Uralbatır aslında ne anlatıyor derseniz, en temelde yaşam ve ölüm, iyi ve kötü arasındaki o bitmeyen mücadeleyi anlatan bir kuruluş
03:10miti.
03:10Çok derin bir hikaye.
03:12Hikaye üç nesle yayılıyor.
03:14Her şey can veren anlamına gelen Yenbirzi ve can ruhu Yenbike ile başlıyor.
03:20Onların iki oğlu var.
03:22Biri iyi ve asil olan Ural, diğeri ise karanlık taraftaki Şülgen.
03:26Ve mücadele, Ural'ın dört kahraman oğluyla, yani torunlarla devam ediyor.
03:32Yayık, Nööş, Hakmar ve İzil.
03:36Şimdi geliyoruz en can alıcı noktaya.
03:38Bu anlattığımız destansı savaş sadece bir hikayeden ibaret kalmamış, fiziksel dünya üzerinde, yani coğrafyanın kendisinde kalıcı bir iz bırakmış.
03:48Çünkü başkurt inancına göre bu destanın kahramanları aslında hiçbir zaman gerçekten ölmediler.
03:56Onlar toprağın ta kendisi oldular.
03:58Başkurdistan'ın dağlarına, mağaralarına, nehirlerine dönüştüler.
04:02Destan'da şöyle denir, Ural yolu, yüksek dağ, Ural kabri, şanlı dağ, Ural olup kalmış de, yani büyük kahraman Ural, o
04:11topraklara gömülünce, mezarı bugün de onun adını taşıyan o görkemli dağlara dönüşmüş, Ural dağları.
04:18Ve hikayenin karanlık karakteri, kardeşi Şülgen.
04:22O da ismini hem Şülgen Gülü'ne hem de meşhur Şülgen Taş Mağarası'na vermiş, kendi izini o da coğrafyaya
04:30bırakmış.
04:30Peki ya Ural'ın dört kahraman oğlu?
04:34Onların her biri de bugün o topraklardan akan dört büyük nehre dönüşmüş.
04:39Bakın, Yayık bugün bildiğimiz Ural Nehri olmuş.
04:43Nööş, Nuguş Nehri'ne, Hakmar, Sakmara Nehri'ne ve İzil yani İdil de Bolga Nehri'ne dönüşmüş.
04:51Hepsi isimleriyle ve hikayeleriyle akmaya devam ediyor.
04:55İşte mitoloji ile harita arasındaki bu inanılmaz bağ, bize aslında hikayelerin her yerde olduğunu, ayaklarımızın altındaki toprağa bile yazılı olduğunu
05:04hatırlatıyor.
05:05O yüzden, şimdi bir on durup siz de düşünün.
05:07Sizin yaşadığınız, evim dediğiniz topraklara hangi hikayeler yazılı?
05:11Hangi dağın, hangi nehrin isminde kim bilir ne efsaneler gizli?
05:18İzlediğiniz için teşekkür ederim.
Yorumlar