00:00At the last few days, we need to hang out.
00:07And because it's a Sunday, it's a bumper day for the bayawak.
00:13We had a lot of bayawak that we had to rescue.
00:19It was the first time we had to do this.
00:24Ah!
00:26Sa isang breeding facility sa Cagayan de Oro,
00:36kanya-kanyang trip ang yellow-headed water monitor lizard o bayawak.
00:43Endemic ito at sa Mindanao lang matatagpuan.
00:48Pwede maglambitin, food trip, at magpahinga ng mag-isa.
00:59Ang bayawak na si Jenny mahilig mamasyal sa pasilidad.
01:05At may pagkamausisa.
01:11Ang breeder na si Rexel Kagampang, nahilig sa mga bayawak taong 2019.
01:18Ang kanyang paborito, ang matingkad na kulay ng yellow-headed water monitor lizard o bayawak.
01:26Mayroon siyang apat na lalaki at tatlong babae na pinagpapares sa kanyang pasilidad.
01:33Gusto ko makilala yung mga bayawak mo eh.
01:36Si, ano yan? Jenny yan.
01:37Jenny?
01:38Oo, Gen 1.
01:39Jenny from the block.
01:40First generation.
01:41Ah, Gen 1.
01:42Kaya Jenny.
01:43Oo, Jenny.
01:44That's nice.
01:46First gen.
01:47Kaya yung first progeny ko talaga.
01:48Okay, okay, okay.
01:49First progeny from?
01:51Sinong parents niya?
01:52Yung original stock ko.
01:53Dalawa.
01:54Okay.
01:55Tapos labreed ko.
01:56Isa siya sa mga progeny?
01:57Oo.
01:58Sa pitong bayawak, si Jenny raw ang pinaka-mamo.
02:03Hey, Jenny.
02:04Parang itsura niya yung itsura ng mga nasa wild.
02:07Yung mga wild talaga, hindi yung wild na pinapakain.
02:10Hey, Gen.
02:11Hey, Gen.
02:12Hindi siya mga piglas eh.
02:14Kasi otherwise, sugat-sugat na ako nito.
02:16Ito yung hinahanap na kulay ng mga entusiasmo.
02:21Yung mga stripes.
02:22Nakagay na to.
02:23May high yellow pen.
02:25Ito yung nasa likod niya.
02:28Ilang taon na?
02:29Five years yung ngayong Peb.
02:31Oo.
02:32Five years old pa lang.
02:33So, madaki pa ilalaki nito.
02:35At ibibigat kung i-maintain nila.
02:38Ipinakilala ni Rexel sina Rex,
02:41Wilma,
02:43Raccoon,
02:45Julia,
02:46Scar.
02:47Para hindi malito kung sino ang mga bayawak na bread in captivity,
02:51niligyan ito ng microchip sa kaliwang kita.
02:54So, ito yung scanner.
02:56So, lahat sila, nung baby pa sila, nilagyan sila ng microchip dito.
03:00Ayun.
03:01Tapos, ito yung FDXB,
03:04tsaka yun yung number.
03:06Tapos, meron pa yung serial number dun sa ilalim.
03:08Alam mo na hindi siya galing sa wild,
03:10kasi meron siyang microchip na nakaregister nito.
03:14Kahit ibenta mo siya, ito pa rin yung ID niya.
03:17Naka-embed na kasi yung microchip dun sa leg niya.
03:21Kapag edad dalawang buwan na ang mga bayawak,
03:24pwede na raw itong ibenta.
03:26Ang presyo depende sa pattern at kulay ng bayawak.
03:31Kumpleto ang permit ni Rexel
03:34para makapagbenta ng bayawak.
03:37Ito, ganito kalaki yung mga binibenta nila alos.
03:44Ito, medyo malaki ng ito eh, actually.
03:47Isa si Benedict Tabiques sa bumili ng bayawak kay Rexel.
03:51Curious po ako ng granos kumingi
03:53since makita lang naman ito sa Mindanao,
03:57kaya bumili ako sa kanya kasi may papers eh, legal din.
04:00Kumakain kasi ito ng chicken piece nga maliit lang
04:03at kumakain ng mga isda.
04:05At ano lang, outdoor lang siya.
04:08May sunrise, dun siya magbabasa sa sun.
04:13We don't really encourage taking care of wildlife
04:16but if you really want, may legal na paraan.
04:19So, ibig sabihin hindi tayo bibili basta sa tabindaan.
04:24You have a space.
04:25You have also the time.
04:27Kasi hindi biro eh.
04:29Kailangan papakainim mo sila regularly.
04:31Make sure that they are getting enough sunlight.
04:34Food, water.
04:36Malinis yung lugar.
04:38Because you want them to become pets.
04:40You want them to live at least
04:44na malapit dun sa buhay nila sa wild.
04:48Ang bayawak na si Jenny, dahan-dahang naglalakad na para bang may hinahanap.
04:58Gutom na pala.
05:01Ang kanyang sinundan na amoy ang inihandang manok.
05:08May lawak na halos isang kwarto o nasa 14 square meters ang breeding facility ni Rexel.
05:26Sa ngayon, ikaw pala nga nag-aalaga sa kanilang lahat.
05:29Oo.
05:30Wala ka pang tao.
05:31Wala.
05:32Tapos hindi mo naman siya large scale na.
05:35Ay na, small scale lang.
05:36Hindi kayo yung large scale.
05:38Para tuloy-tuloy yung hobby.
05:40So, kailangan mag-breed ka talaga.
05:42Pusibleng maging kasing haba ng tao o limang talampakan ang yellow-montered lizard.
05:50Ang pinakmalaking alaga ni Rexel na si Rex.
05:53Aabot daw ng mahigit sampung kilo ang bigat.
05:57Rex!
05:58Ito yung pinakamag...
06:00Karami ang bigat!
06:02Sa ginami-dami bayawak na nerescue namin na huli, first time nito nakipag-yapusat sa ganito.
06:11Ayun nga lang.
06:12Okay lang mag-yapusat.
06:13Wala nang dilaan.
06:14May dilaan kasi.
06:15Lumidikit sana ko sa ulo.
06:18Medyo nakakagulat.
06:19Pero it takes some getting...
06:21It grows on you.
06:23Tignan mo yung haba niya.
06:25Tignan mo yung buntot niya.
06:27Halos...
06:28Nandun na sa dulo na pa ako.
06:30Tapos nakaangat pa yung ulo niya.
06:32Iniiwas ko lang yung ulo kasi baka bigla niya...
06:35I'm sure hindi naman itong...
06:37It's not gonna harm me.
06:38It's just...
06:39Ah!
06:40Yung dumidig niya.
06:42Nararamdaman ko eh!
06:44Maaring mang-itlog ang bayawak ng lima hanggang sampung piraso.
06:48Sa pasilidad ni Rexel, umabot na raw ng halos 60 bayawak ang nabuhay nito mula 2019.
07:02Ito po yung DIY ko na incubator.
07:05Styrobox lang siya.
07:07Tsaka may tubig sa loob pa for...
07:10Moisture.
07:12Ito yung tags ng parents.
07:15Ito yung male.
07:16Ito naman yung female.
07:17Tsaka kailan sila nilabas?
07:18July 4th to 7 months na ngayon.
07:20Indication niya na malapit na siya makisa.
07:22Pag mag-moist na yung ano, yung top cover niya.
07:25Ganito.
07:26Malapit na yan.
07:27Ito.
07:28Medyo mabasa ka na siya.
07:29Indication na malapit na.
07:32Mga ilang days or ilang weeks na lang siguro para ma-hatch siya.
07:35Sa kuha ni Rexel, kitang-kita ang ilang pares ng bayawak na sweet na sweet habang nagpaparami.
07:47Nakunan din niya ang mismong pangingitlog ng kanyang mga alaga.
07:54Hindi basta-basta pwedeng kumuha ng hayop sa wild para gawing alaga.
07:58May batas na sinusunod sakaling gustuhin na magparami nito.
08:05Ang pagkuhan ng farm wildlife permit o pahintulot mula sa gobyerno,
08:10Aba, hindi biro.
08:12Hahanapan ka kasi ng proof of acquisition yung recebo or deed of sale.
08:19I-check yung DNR yun kung rehistrado ba yun.
08:24Tsaka mo i-apply sa CW.
08:26Pero kung wala kang source na legal, di talaga di pwede.
08:31Yung pag-acquire lang ng farm permit, medyo may kahirapan din.
08:35Pero kaya naman, di naman imposible.
08:37Dagdag pa ng Department of Environment and Natural Resources or DNR,
08:41ang sino mang lalabag sa Republic Act 9147 o Wildlife Resources Conservation and Protection Act.
08:48Kung galing siya sa wild, kailangan pa niya ng ibang permit na dapat kukunin niya.
08:54Yung wildlife collection permit.
08:56Pero hindi basta-basta din ibigay yun kasi minsan kailangan ba ng assessment?
09:01Kung yung talaga ang kukunin nila is pwedeng kuhunin.
09:06Sa tala ng International Union for Conservation of Nature o IUCN,
09:13itinuturing na endemic at least concern ang yellow water monitor lizard.
09:18Pero kahit hindi pa nanganganib ang bilang nito sa wild,
09:22mula pa noong 1970s,
09:24ginagawa na raw ang conservation breeding sa mga hayop sa Pilipinas.
09:29Ayon sa herpetologist o eksperto sa mga bayawak na si Dr. Argin Jesmos,
09:35ang wildlife breeding or conservation breeding na tinatawag ay isang magandang paraan para tumulong sa pagpaparami ng population,
09:45lalong-lalo na ng mga species na nanganganib.
09:49Kapag successfully na-breed itong mga target, tinatarget na mga species,
09:55ang ginagawa ng mga conservation biologists ay yung mga nabibreed nila sa mga breeding facilities,
10:02ito na lang yung inilalagay sa animal market.
10:06Para ito na lamang yung mga bilhin ng mga tao, mga individuals na mahilig o nasa ganitong hobby.
10:16Nagkaroon din ang kasunduan si Rexel at DLR Region 10
10:22na kailangan itong mag-release o magpakawala ng mga bayawak sa wild.
10:28Yung mga point pa permit holder natin, may commitment sila na at least 1%
10:33i-release nila sa wild for conservation purposes.
10:38Yon ang naging ano natin basihan.
10:40Sa pagtutok ng mga eksperto sa populasyon at kondisyon ng buhay ilang,
10:47may responsibilidad tayo na mapanatili ang kanilang bilang sa wild.
10:52Na hindi umaasa sa pagpaparami na ginagawa sa mga pasilidan.
10:58Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
11:01Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
11:04mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
Comments