00:00El Niño, pero mas malala daw.
00:03Nandito na nga ba?
00:05Una po talaga is natakot ako.
00:07Hindi siya El Niño lang eh, Super El Niño.
00:11Hindi lang daw simple init ng panahon ng kalaban.
00:13Dahil ang epektero niyan, sunod-sunod.
00:16First time ever nakita sa forecasts.
00:18Naganto.
00:20Kataas.
00:21At hindi biro.
00:26Kinaguri ang isa sa mga dead-ass disasters in history
00:28o Super El Niño noong 1877.
00:31Nagtulot ito ng matinding tagtuyot,
00:33pagbaha,
00:34famine o malawakang pagkagutom,
00:36at pagkalat na maraming sakit.
00:38Mahigit 50 milyon tao ang sinabing namatay noon
00:40o roughly 3% of the world's population.
00:44Ngayon 2026,
00:45laban ng balita ang Super El Niño.
00:47Mauulit nga ba ang kasaysayan?
00:49Nagbabala ang pag-asa
00:51sa unti-unti na mga pagkabawas ng ulan
00:54sa maraming lugar sa mga susunod na buwan.
00:56Dahil yan,
00:57sa lalong paglakas pa ng epekto ng El Niño
01:00na tatagal hanggang Marso
01:01o kahit nga hanggang Hunyo.
01:03Ang El Niño
01:04ay isang natural climate phenomenon
01:06kung saan mataas ang posibilidad
01:07na mas kaunti ang pag-ulan.
01:10Mas mainit ang panahon
01:11at may drought o tagtuyot.
01:14Nangyayari lang ito
01:14every 2 to 7 years
01:16sa tumatagal ng 9 to 12 months.
01:17Pero kapag sinabing El Niño,
01:19posible pa rin umulan at bumaha.
01:21Hindi naman kasi ibig sabihin
01:22na totally wala ng ulan.
01:24May mga panahon pa rin
01:25na pwedeng pumasok
01:26kung mabuo ang mga weather system
01:27na nandudulot ng pag-ulan.
01:28Kaya posible pa rin
01:29ang mga flash floods,
01:30urban flooding at landslides
01:32kahit pa may very strong El Niño.
01:35Sa katunayan,
01:36ang Bagyong Ondoy
01:37na isa sa pinakamapaminsalang bagyo
01:39sa ating bansa
01:39ay nangyayari
01:40habang may El Niño noong 2009.
01:43Sa unang baso,
01:45makikita ang representasyon
01:46ng dami ng ulan tuwing Marso
01:47kung walang El Niño.
01:49Ito naman ang itsura
01:50kapag may El Niño
01:51na may below normal rain.
01:53At sa uning baso,
01:54ang way below normal rain
01:56tuwing El Niño.
01:57Ang Super El Niño
01:59ay hindi official
01:59na scientific classification
02:01na ginagamit
02:02ng lahat
02:02ng meteorological agencies.
02:04Isa itong common term
02:05na ginagamit ng media
02:06para i-describe
02:07ang very strong El Niño phenomenon.
02:09Kung pagbabasihan natin
02:10yung mga ganong klaseng event
02:11na in the past,
02:12so relatively,
02:14mas drier talaga.
02:16So drier than normal conditions
02:18yung nararamdaman sa Pilipinas.
02:20As of October 7,
02:21naranasan na natin
02:22ang strong El Niño
02:23at posibleng magtuloy-tuloy pa ito
02:25papuntang Super El Niño.
02:27Pwedeng tumas ng 1 to 2 degrees Celsius
02:29ang average temperature sa bansa
02:30sa mga susunod na linggo.
02:32At kasunod ng pagtaas ng init,
02:34sunod-sunod din ang epekto
02:35ang pwede nating maranasan.
02:37Una dyan,
02:38ang heat-related illnesses
02:39tulad ng heat stroke.
02:40Mas kailangan natin
02:41bantayin ang mga matatanda,
02:43buntis,
02:44at may mga chronic illnesses
02:45dahil mas mataas ang kanilang risk
02:47na magkaroon ng heat-related illness.
02:49Inumunom ng sapat na tubig
02:51na regular
02:51at huwag antayong mauhaw
02:53bago uminom.
02:54Hanggat sa maaari,
02:55ihuwasan ang directang sikat ng araw
02:57at mamibigat na physical activities
02:58sa pinakamainit na oras sa araw.
03:01Bukod sa ating kalusugan,
03:02pwede rin maapekto
03:03ng very strong El Niño
03:04ang ating food at water supply.
03:06Kapag nangyari yun,
03:07malaki ang chance na
03:08natataas ang presyo
03:09ng ilang pagkain
03:10dahil sa low supply
03:11at high demand.
03:12Apektado rin ang energy sector
03:14o supply ng kuryente.
03:15Ang ilan naisip ng obaksyon
03:17ngayon pa lang.
03:18Bukod sa drinking water,
03:20importante talaga mga mima
03:21na mag-impoc din tayo
03:22ng top water,
03:23pang hugas,
03:24pang linis,
03:25pang luto.
03:26Kunyo pa lang daw,
03:27unti-unti na sila
03:28nag-iipo ng tubig
03:28nang malaman nila
03:29ang tupol sa forecast
03:30ng Super El Niño.
03:32Dapat po talaga
03:33mag-research po muna.
03:35Dapat nakakover siya
03:36ng maayos
03:36yung mga top water natin.
03:38And then,
03:40yung sa drinking water,
03:41yun po talaga
03:41unang-unang dapat
03:42alam po natin
03:43kung paano siya
03:44i-store ng tama.
03:45Kasi kapag hindi po
03:46natin siya
03:47na-store ng tama,
03:48malaki po ang chance
03:50na magiging toxic po
03:51yung iinumin natin tubig.
03:54Ang ilan naman,
03:55alam na ang pakiramdam
03:56kapag kulang ang supply ng tubig.
03:58Kahit wala ang ilan ninyo,
03:59mahina yung tubig.
04:00Tapos pag nagbaburn out dito,
04:02totally walang tubig.
04:03So yun, imagine ko,
04:04paano na ako mag-ilan ninyo?
04:04Baka wala talagang tubig na.
04:06Paano kayo inom?
04:07Paano pag
04:08yung anak mo,
04:09di ba,
04:09like ako,
04:11may mga mintinans ako na gamot.
04:12So,
04:13kailangan ko talaga na
04:14ready ako sa mga ganong bagay.
04:16Hindi pwedeng wala.
04:17Mainom na yung handa tayo
04:19kesa
04:19aasa tayo sa
04:21donasyon.
04:22Isa ang bansa natin
04:23sa mga pinakapektado
04:25sa inaasang Super El Niño.
04:26Katabi lang kasi natin
04:27ang Pacific Ocean
04:28kung saan nagsisimula
04:29ang mga pagbabago
04:30na nakakapekto sa climate
04:31na ang buong mundo.
04:33Sa panahon ng El Niño,
04:34magiging mas mainit
04:35kesa sa normal
04:36ang tubig sa ilang bahagi
04:37ng Pacific Ocean.
04:38Dahil dito,
04:39nagbabago ang galaw ng hangin
04:41at ang distribution
04:42ng ulap at ng ulan.
04:43May tinatawag tayong
04:44trade winds.
04:45Mga regular na hangin
04:46na karamiwang tumutulak
04:47sa warm surface water,
04:49pakaluran,
04:50patungo sa direksyon
04:51ng Pilipinas
04:51at mga kalapit na bansa.
04:53Pero tuwing El Niño,
04:54humihina ang trade winds
04:56dahil dito,
04:56nagbabago ang lokasyon
04:57ng warm water
04:58at ang galaw
04:59ng ulap at ulan.
05:00Kaya karamiwang
05:01mas kumukunti ang ulan
05:02at mas umiinit sa Pilipinas.
05:05Kumpara sa pamatay
05:06na Super El Niño
05:06no 1877,
05:07mas advanced naman
05:09ang mundo ngayon.
05:09Pero hindi ibig sabihin
05:11na dapat tayong
05:12mangampante.
05:13Dapat talaga
05:14nating seryosohin.
05:15100% of the models
05:16are saying
05:17El Niño is here to stay
05:18and it will strengthen.
05:20So lalakas pa siya.
05:21Yung pinakauna
05:22nating pwedeng gawin
05:23simula ngayon
05:24and even dapat yesterday pa,
05:26nagsisimula na talaga
05:27tayong magtiped
05:28ng paggamit ng tubig.
05:30Pwede na rin tayong
05:31mag-ano ng mga
05:32rainwater harvesting facilities
05:33and even
05:34small impoundment areas.
05:36Siguro yung paghahanda
05:38natin,
05:38isipin natin
05:39more on the long term
05:40no on the short term.
05:42Ano man ang hamon
05:43ng kalikasan,
05:44ang pinakamahalaga pa rin
05:45ay lagi tayong
05:46maging handa.
05:51Ang time mo
06:04talaga ang ginhawa
06:05ng mga nangunguhan
06:06ng kuratsya.
06:08Dahil sa kailaliman
06:09ng dagat sila
06:10matatagpuan.
06:11Pero kapag nail
06:12ang pagnasapag,
06:14ang lasa nito,
06:16kuratsyarap!
06:24Ang 57 anyos
06:26na si Lucy Barr,
06:27certified kuratsya
06:28o workaholic
06:29sa pagiging seaman
06:30ng kabataan niya.
06:31Breadwinner kasi ako eh,
06:33panganay na anak
06:34ng mga magulang ko.
06:361990 ako nagsimula
06:37mag-seaman.
06:3820 pa lang
06:39ang edad ko noon.
06:41Pero taong 2003 daw,
06:44nagdesisyon siyang
06:44umuwi sa Pilipinas
06:45para makasama na
06:46ang kanyang pamilya.
06:47Gusto ko makasama
06:49yung pamilya ko,
06:51masubaybay
06:52ng paglalaki
06:52ng mga anak ko.
06:56Kuratsya pa rin
06:57naman daw siya
06:57sa pagkayod.
06:58Pero hindi na bilang marino,
07:00kundi pangingisda.
07:02Pangingisda kasi
07:03ang medyo maganda
07:04ang kitaan
07:04nung mga panahon
07:05na umuwi ako.
07:07And true to its description,
07:09ito ang hinuhuling
07:10yamang dagat
07:11ni Lucy Barr,
07:12isang crustace
07:13na tinatawag din
07:13kuratsya.
07:14Hindi ba sa Sambuanga
07:15may kuratsya?
07:16Bakit naging palawan?
07:18Well, tama naman
07:19dahil sagana rin
07:20sa kuratsya
07:20ang karagatan
07:21ni na Lucy Barr
07:22sa Araceli, Palawan.
07:23Sa katunayan,
07:25isasama niya raw tayo
07:26sa panguhuli this morning.
07:278 a.m. to 2 p.m.
07:28daw ang best time
07:29para humuli
07:30dahil naglalabasan sila.
07:32Pag tiri kang araw,
07:33mainit na mainit,
07:34yan ang gusto nila
07:35parang naglalaro.
07:36Sila siguro
07:37mga ganong oras eh.
07:39Ang paraan daw
07:40ng panguhuli,
07:41ising-isi
07:42sa pamamagitan ng pamain.
07:44So, ayan.
07:45Ayan yun lang pagpain,
07:46tinutuhog lang ng wire.
07:49Hindi rin sila
07:50choosy sa pain
07:50ng isda
07:51kahit ano,
07:52pwede.
07:58Si na Lucy Barr
07:59pumuesto na sa dating spot
08:01at isa-isa
08:02nang hinulog
08:03ang mga pamain.
08:04Ayan.
08:06Ilang minuto lang
08:07kung saan
08:08ang sisipit
08:09ang kuratsya sa wire
08:10at dito sila
08:11matatrap.
08:12Yes!
08:15Adali.
08:16Ganyan lang o,
08:17tatanggalin mo lang
08:17sa lambat
08:20nakasabit lang
08:20yung paan niya o.
08:21Ang kuratsya
08:22o spanner crab
08:23sa Ingles
08:23ay kadalas
08:24ang nauhuli
08:24sa mabuhangin
08:25bahagi ng dagat.
08:26Lumalaki ito
08:27ng hit sa isang kilo.
08:28May kakaibay itong hugis
08:29at kapansin-pansin
08:30ang reddish-orange
08:31na kulay nito.
08:32Kaya naman tinatawag
08:33din itong
08:33red frog crab.
08:34Dami mong alam,
08:36Kuya Ken!
08:37Ingat sa sipit
08:38pero huwag ding
08:39masyadong ma-intimidate.
08:41Hindi siya nakakatakot
08:42kasi hindi naman siya
08:43aggressive na
08:44nakagaya ng alimango
08:45kaya alimasang.
08:47Alam niya bang
08:47hindi kapamilya
08:48ng kuratsya ang alimango?
08:49Kabila kasi ang kuratsya
08:50sa Ranini Day family
08:52habang ang mas familiar
08:53na alimango naman
08:54o mud crab
08:55ay nasa family
08:56of Portuni Day
08:57o yung swimming crab family.
08:59Wala,
08:59nakuling natin ngayon.
09:02Aba,
09:02mukhang sapat na
09:03ang mga ruhuling ni Lucy Bar.
09:05May malalaki eh.
09:07Sigurado ako
09:07matataba ito.
09:11Napapatanong ba kayo
09:11kung bakit pinagpalit
09:12ni Lucy Bar
09:13ang pagiging seaman
09:14sa kitaan niya
09:15sa pagbebenta ng kuratsya?
09:17Kasi maganda
09:18ang kitaan sa kuratsya.
09:19Pag season,
09:20tumataas pa lalo
09:20ang presyo.
09:22Ang isda,
09:22pag nag-season,
09:23bumabagsak ang presyo eh.
09:24Pamilyar na raw
09:25noon pa sa kuratsya
09:26si Lucy Bar
09:27dahil minsan na niyang
09:27nakain ito sa Sambuanga.
09:29Kaya naman isda siya
09:30sa kanila sa Araceli.
09:32Laking gulat niyang
09:32may kuratsya rin.
09:34Nakahuli kami
09:34by accident
09:35sa kitang
09:36ng kuratsya.
09:37Kilala ko na agad yan eh.
09:38Nagtaka nga yung mga kasama ko
09:39bakit may kinuha ko
09:41kuratsya.
09:42Hindi raw nila alam.
09:42Sabi ko, kuratsya ito.
09:44Eh doon ko na
09:45simulang nalaman
09:46ng kuratsya pala
09:48dito sa amin marami.
09:49At dahil hindi pa rin
09:50pamilyar ang ilang
09:51mga lokal noon dito,
09:53naisipan ni Lucy Bar
09:54sa tulong na rin
09:55ng kanyang anak
09:55na ibenta
09:56at ipakilala
09:57sa mas maraming tao
09:58ang kuratsya.
09:59At dito nga siya
10:00nakabuenas.
10:02Dumami ang
10:03kukwento,
10:04masarap.
10:05Kukwento hanggang
10:06sa nadiscover na yan
10:07na di na-travel na
10:09ng puerto.
10:10Hanggang ngayon
10:10may shipment na
10:11ng Maynila,
10:12lawag.
10:14Nakapagpatapos na
10:14si Lucy Bar
10:15ng dalawang anak
10:15habang ang bulso niya
10:17kuling taon na rin
10:18sa koleyo.
10:19Katas ng kuratsya.
10:21Si Papa po
10:22ay napakasipag.
10:23Lalong-lalo na
10:24kapag meron kami
10:25mga kailangan bayaran
10:26sa school.
10:27Kahit medyo
10:27masama ang panahon,
10:28nagpapalawot pa rin
10:29siya para mang kuratsya
10:30para meron siyang
10:31may bigay sa amin.
10:32Sa paglipas ng panahon,
10:34dumarami na rin
10:34ang nagkukuratsya
10:35sa arasedi.
10:36Hindi tulad ng
10:37alam nating alimango,
10:38mas mura ang bentahan
10:39ni na Lucy Bar
10:40sa kuratsya
10:40na naglalaro lang
10:41sa 300 to 370 pesos.
10:44Ang pinagkaibaro
10:45ng kuratsya
10:46sa alimango,
10:46mas marami itong laman
10:47at taba.
10:49Nakakagutom, di ba?
10:50Sa Pilipinas,
10:51kilalang balwarte
10:52ng kuratsya
10:53ang sambuanga.
10:56Dito,
10:57kuratsya ang pinagmamalaking
10:58seafood delicacy
10:59na parte na
11:00ng kanilang food culture.
11:01Sa sambuanga,
11:02sikat na luto ng kuratsya
11:03ang alivar style
11:04o yung may flavorful na sauce.
11:06Hindi naman daw
11:07magpapahuli si Lucy Bar
11:08dahil may paandad
11:09din siyang luto
11:10sa kuratsya.
11:11Araceli,
11:12Palawan style.
11:17Hindi linamnam
11:18ng alivar sauce
11:19ang pangpart na nila
11:20rito sa kuratsya,
11:21kundi malapot
11:22na sabaw ng lomi.
11:24Ito,
11:25hugasan muna natin
11:26ang kuratsya.
11:27Pagkatapos ilisan,
11:30pakuloan ang kalahating oras.
11:32Oh, pulang-pula.
11:34Grabe,
11:35kataba ito.
11:36Ang mga hinimay na laman
11:38ng kuratsya.
11:39Igisa
11:40kasamang bawang
11:41at sibuyas.
11:42Lagay natin
11:43ng
11:44konting tubig.
11:45Shepard noodles
11:46at mga sahog na gulay.
11:48Lagyan ng itlog
11:49at pampalapot
11:50na cornstarch.
11:51Finally,
11:52ang kuratsya.
11:53Alae,
11:54nasa Palawan pa rin naman tayo.
11:56Masarap talaga.
11:57Malinam nam siya
11:58at medyo matamis-tamis
11:59ang lasa.
12:00Para lang siyang
12:01lasa ng alimango
12:02pero mas masarap talaga
12:03yung kuratsyang lumi.
12:05Lakas makasosyal
12:06ng kainan sa kuratsya.
12:07Pero hinay-hinay din daw.
12:09Katulid po
12:10ng kahit anong seafood
12:11o ng mga alimango
12:13at alimasas
12:14ay nakakasama po
12:15ang sobra-sobrang
12:16pagkain
12:17ng kuratsya.
12:19Maaari po kasing
12:20magdulot
12:20ng allergy
12:21ang sobrang dami
12:23at sobrang dalas
12:24na pagkain nito.
12:25Ganun din po
12:26pag po nasobrahan tayo
12:27ng kain ng alige
12:28o yung kumpulay orange
12:30na taba nito
12:31ay pwede din po siyang
12:32magdulot
12:33ng pagtaas
12:34ng ating BP
12:35o pagtaas
12:36ng cholesterol.
12:37Si Lucibar
12:38patuloy pa rin daw
12:39kakapit sa kuratsya.
12:40Yes!
12:43Sa hanap buhay
12:44at pagkain
12:45ng kanilang pamilya.
12:46At saka yan na rin
12:47ang pinakapaborito
12:48kong hanap buhay
12:49ang magkuratsya.
12:50Walang masamang
12:50mag-indulge
12:51sa pagkain
12:52paminsan-minsan.
12:53Lalo na kung ganito ba
12:54namang crab
12:55ang nasa inyong harapan.
12:57Mas natandaan,
12:58hinay-hinay lang
12:59and eat responsibly.
13:14Outro
