00:00One of the most important parts of the Philippines is the Tawi-Tawi,
00:06the islands that are in a long distance.
00:11It's a long distance of water that is left behind in the Sulu and Malaysia.
00:17One of the islands is the Simunol.
00:20At in addition to this island, there is a world full of life that is not yet to be seen.
00:36The Simunol
00:36Madalas daw nagkakasalubong ang mga unggoy, pusa, at bayawak.
00:45Nagkukrus ang kanilang landas para magpaunahan sa mga tirang pagkain.
00:52Kadalasan ang mga bayawak dito, dito sa lugar na ito, Saturday Sunday yan lumalabas ma'am.
00:58Pero pag mayroong magbibits dyan, pusa ang lumalabas yan.
01:02Pag kumakain na yung mga, siguro naamoy nilang mga pagkain, kaya lumalabas sila.
01:06Pero hindi naman namin pinapabayaan lang na sila.
01:10Ang residente na bayawak dito ay isang Rasmussen's Water Monitor.
01:16Walaan ito sa Luzon at Pisayas.
01:19Exclusivo lang ito sa Sulu, Harkipelogo, tulad ng Tawi-Tawi.
01:28Kaya matyagang nagro-ronda ang grupo nina, Alnazib Asakil, forest ranger ng Simunol.
01:36Para masigurong walang hayop na masasaktan sa kanilang malawak na dalampasigan.
01:43Minsan, inahabol nila yan.
01:45Ang pinagsasabihan sa tagal namin mga rangers dito, in-charge times sa mga guan, mga hayop.
01:51Ang tatos, malaki, bigat at sobrang lakas ng mga sipit.
01:57Ito ang pinakamalalaking land crab sa mundo.
02:04Naabutan ko ito na kapit na kapit sa puno.
02:08Ito ang crabs na ito. Ang galing mamakyat, no?
02:10Ito yung mga tatos or yung mga coconut crab.
02:13These are actually scavengers.
02:14So usually, nasa lupa lang sila.
02:17But if needed, they can go climb coconut trees just like this, no?
02:22This one is around 2 kilograms.
02:24Ang higpit ng hawak.
02:25Grabe, ang kakapal ng very muscular yung kanyang pangsipit.
02:29At yung kanyang mga legs.
02:32Look at that.
02:33Napaka lalaki, napaka bibilog.
02:36Kailangan ko mag-ingat sa malalaki nitong sipit na kasing lakas daw ng kagat ng leon.
02:42Kung masipit yung kamay natin, daliri natin.
02:44Pwede-pwede tayong masaktan dito.
02:46Kapit itong mga, oops!
02:48Look at that.
02:48At saka, bigat.
02:49Pero sa likod ng kakaibang itsura nito,
02:52may mahalagang ginagampanan sa kalikasan.
02:56Itinuturing silang engineer at cleanup crew ng kagubatan.
03:00Yung mga kalat kasi, katulad ng tuyo at namubulok na kalaman
03:04at pang nalalaglag ng bunga ng prutas na kain nila.
03:08Vulnerable o kumakaunti na ang bilang ng tato sa wild.
03:12Kaya pinagbabawal ang pagkuha, panghuhuli, pagbebenta at pagbili nito.
03:19Tumatagal ng lima hanggang sampung taon bago makapagparami ang coconut crab.
03:23At dahil mabagal ang kanilang paglaki at pagdami,
03:27mas lalo silang nangangailangan ng proteksyon.
03:31Makikita sila sa pilingbaybay ng Pilipinas,
03:34katulad ng Batanes,
03:37Palawan,
03:39Antique,
03:41at Sulu Archipelago,
03:45kabilang na tawi-tawi.
03:49Samantala, sa ibang bansa naman,
03:51extinct o naubos na sila sa ilang isla ng Australia,
03:55Madagascar,
03:57at mainland India.
04:00Brewin mo itong species pala na ito ng mga coconut crabs,
04:03declared as extinct na sa ibang parte ng mundo.
04:07At hindi malayo na dito sa atin sa Pilipinas,
04:10yan na rin ang mangyari.
04:11Kung hindi natin mapipigilan yung overconsumption,
04:14overharvesting,
04:16at yung patuloy na pagkasira ng kanilang habitat.
04:20Kauntiman ang nakakasulyab sa malayong pariiso ng tawi-tawi.
04:32Sa ilalim ng dagat,
04:34isa pang mundo ang nakakubli.
04:39Buhay na buhay ang mga bahura.
04:42At dito,
04:43malayang nakikipamuhay ang sari-saring nilalang.
04:47Ang tawi-tawi po ay isa po siyang magandang dive site.
04:51Although hindi pa na-discovered ng mga ibang divers,
04:55hindi nila makita talaga kung gaano ka ganda ang tawi-tawi.
05:00Nabing apat na taon ang pinag-aaralan ng marine biologist tulad ni Akhil Injani,
05:05ang mga reef fishes.
05:10Isa sa mga sinuunang naninirahan dito,
05:13ang green at hawksbill sea turtle.
05:18Ang kanilang harkin,
05:20ang saganang mga bahura.
05:23Dito,
05:24nanginginain at sumisilo
05:26ang mga pawigan.
05:29At minsan,
05:31parang nakakalimutan nila na
05:33may tao palang nakatingin sa kanila.
05:41Isang nagpapahingang pawigan
05:43ang tinanagising para sa luong kami.
05:47Hindi ito takot,
05:49pero hindi ibig sabihin nito.
05:51Dapat napitan o huwakan sila.
05:55Naramdaman lang siguro niya
05:56ligtas siya sa amin.
06:05Ang hawksbill sea turtle na ito
06:08mukhang nag-aaya pang maglaro.
06:14Parang niyaya pang ito
06:15na effortless ng kanyang maglaro.
06:20Dahil nagpapaalam ng ito
06:22sa agos ng dada.
06:25Magalim na agos ang tubig
06:27sa karagatan ng tawi-tawi,
06:29lumadaloy ng sulung
06:31at selebesi.
06:33Ito ang tumutulong para
06:35may pakalat
06:36ang itlog
06:37ng mga maliliit isla.
06:44Wala sa kanilang mga bahura
06:46papunta sa mga kapuluan ng Pilipinas,
06:48kaya ang pagprotekta
06:50sa mga bahura.
06:51Hindi lang para sa isang isla,
06:54para ito sa mas malawak na mundo
06:56sa ilalim ng dagat.
06:58Sa tuwing lumalang may kami,
07:00may ilang buhay ilang
07:02na sadyang mahiyain.
07:04Kanya-kanyang tago sila
07:05sa mga bahura.
07:10Ang mga moray il,
07:11masilip-silip
07:12at parang nangingilatis
07:14na mga dayo.
07:19Sa kanilang kirahan,
07:21may kasama rin silang
07:22sea urchins.
07:23Gusto man makiusyoso
07:25ng moray il,
07:26napabalik na lang siya
07:28sa kanyang lumbay.
07:31Dahil hindi niya nakayanan
07:33ang panusok ng sea urchin.
07:37Sa ngayon,
07:39hindi pa kabilang
07:40sa mga marine protected area
07:42ang isla ng Manok Mangkaw
07:44sa Simunol.
07:47Although na hindi siya
07:49totally na
07:51protected area
07:52or MPA,
07:53pero may propose po kami
07:55na gawin MPA
07:58with the approval
07:59of community and LGU.
08:01Ang turing din
08:02ng mga community
08:03ay para rin niya
08:05na MPA
08:06kasi hindi na nila
08:07dinedistract
08:09or
08:10inhagisan ng
08:11dinamita.
08:18Maraming salamat
08:19sa panunood
08:19ng Born to be Wild.
08:21Para sa iba pang kwento
08:22tungkol sa ating kalikasan,
08:25mag-subscribe na
08:26sa JMA Public Affairs
08:28YouTube channel.
08:29to be Wild.
08:29So,
08:29you
Comments