00:04KALAWIT SAFARI PARK
00:05Makalipas ang halos 18 taon
00:08mula ng una naming binisita ang Kalawit Safari Park
00:11na sundan pa ito noong 2023.
00:18Ngayong taon,
00:20muli akong nagbabalik para sa mas malaking vet mission.
00:26Ang malawak na Kalawit Safari Park
00:30aabot ng halos 3,700 dektarya.
00:34Dito nakatira ang mga giraffe at zebra
00:36na dinala sa Palawan mula Kenya noong 1977.
00:42Isa sa mga nanguna sa pagdadala ng mga hayop noon
00:45mula Afrika ang wildlife specialist na si Tony Parkinson.
00:49When I came here to do the feasibility study for the Kalawit project,
00:54I was told that it was going to be a private project for tourism.
00:59And the idea was very sound
01:00because they wanted to protect the whole of Kalawit Island.
01:03I captured the animals in Kenya,
01:05fought the ship in 1977 with the animals.
01:08President Marcus came out.
01:09President wants it to be a government project.
01:12Dahil sa naging pagbabago ng inisyal proyekto,
01:15nagbigay ng swestyon si Tony
01:17kung paano pwedeng magkasamang mamuhay ang tao at mga hayop ng Kalawit.
01:23And at that time,
01:24when we were doing the project,
01:25they said they were going to move all the people.
01:27And I was alarmed about that.
01:29Didn't want that to happen
01:30because I wanted to use the local people
01:32to be involved and look off the animals.
01:34Mula sa labing limang grevis zebra,
01:37mayroong tatlongpung zebra na ipinanganak sa isla
01:41at nabubuhay rito ngayon.
01:44Ang zebra, alerto.
01:48Alam nila kung kailan may mga bisitang paparating
01:51kaya ang iba natipo na sa iisang pwesto.
01:55Ang safari kasi,
01:57bukas para pas siya lang ng publiko.
02:01Higit apat na dekada ng tagapangalaga
02:04ng mga zebra si Hilario.
02:06Mga island born na lahat sila dito.
02:08Dito na kasi sila pinanganak eh.
02:10Malaki na pong pinagbago
02:11kasi ang original kasi noon na inabot ko,
02:14hindi sila ganitong nalalapitan
02:16ang masyado ng mga tao.
02:18Ang mga zebra,
02:19protective sa isa't isa.
02:22Lalo na sa kanilang fall o pinakabatang miyembro.
02:26Ang kasama nilang fall sa grupo
02:29nasa tatlong linggo pa lang ang edad.
02:32Ang isang ito,
02:33pinagitnaan ng dalawang batang zebra
02:36habang naglalakad.
02:38Pero nang matonto nila ang namuhan,
02:41kanya-kanya silang pwesto para kumain.
02:46Pero bago pa raw maging malakas ang mga zebra,
02:50hindi raw biro ang pinagdaraanan nito
02:52sa kanilang paglaki.
02:54Paglabas ng bata,
02:56makikita mo yung paggalaw niya,
02:57medyo mahina.
02:58Minsan nakikita na lang namin siya,
03:00merong may bata ng zebra na nahuhulong,
03:05nakakapanganak na hindi uras.
03:14Pagdating sa Kalawit Safari Park,
03:16isang giraffe ang nais mag-good morning sa akin.
03:20It's a very unique island
03:22because dito sila nabubuhay,
03:25itong mga animals na ito.
03:27Ngayon nga lang, syempre,
03:28it's not without problems.
03:30Marami rin silang mga kailangan.
03:31Marami rin silang kailangan supplies
03:34na hindi pa namibit dito.
03:36Ngayon po,
03:37alos kami na ang nakabantay sa kanila.
03:41Kami na yung mga alaga sa kanila.
03:44Kami na yung nagabilang dyan sa kanila.
03:45Makarama, matanang na mga 3 months
03:48na hindi nakakapunta dito yung veterinary.
03:53Ilang saglit pa.
03:57So this is what you call yung bachelor's herd.
04:00Isang grupo ng mga batang male zebras
04:04congregating or grouping each other
04:06for safety purposes.
04:08Habang sabay-sabay silang gumagalaw,
04:11kapansin-pansin ang nag-iisang zebra
04:14na putol ang buntot.
04:16Meron tayo dun isang putol yung buntot.
04:18Nakipag-away daw yun
04:19dun sa isa sa mga zebra dito.
04:22Madalas na naglalaban ang mga lalaking zebra
04:24sa kapwa-lalaki
04:26para makabuo ng sarili nilang harem o pamilya.
04:29Yung grupo ng mga talonan po,
04:32o mga challenger po,
04:33yung nagpapalakas ng grupo.
04:35Galimbawa, natalo nila yung
04:37isang lalaki doon sa grupo na yun,
04:39sila yung papalit.
04:40Isa sa kanila ang papalit doon.
04:42Sa kaso ni Putol,
04:45siya ang natalo.
04:47Ang mga uri ng zebra sa kalawit,
04:50isa sa pinakamatagal na magbuntis.
04:54Pumaabot ito ng labing dalawa
04:56hanggang labing tatlong buwan.
04:58What are you doing?
05:00Are you angry?
05:01Oh, what's that?
05:02Mga anak to ah.
05:03Buntis to?
05:04Malapit niya mga anak?
05:06Mukhang nagano eh.
05:07O kontra kayo?
05:09Ang buntis po dyan,
05:11yung akong kami na sa tatlo po,
05:14sa tagal-tagal na ng panahon,
05:16halos wala ng pagdami nila,
05:19halos hindi na nababago.
05:21Dahil walang permanenteng veterinaryo
05:24na tumitingin sa mga zebra sa isla,
05:27mano-mano itong binabantayan ni na Hilario
05:30at mga kasama niyang zookeeper.
05:32Pag mayroon ng tagahabulan
05:35o nag-aaway na mga lalaki,
05:37mayroong nagpapamit na babae.
05:39Zebra.
05:40Yun doon tatandaan mo kung sinong zebra.
05:43Bibilangin mo doon
05:44hanggang doon sa 12 months
05:47sa mga anak.
05:48Sa katunayan,
05:49may naitala silang nadagdag
05:52sa tatlong batang zebra.
05:56Kadalasan,
05:57nanganganak ng isa
05:59ang adult zebra
06:00kada taot.
06:01Ang isang ito,
06:02isang linggo pa lamang
06:04ng aming nadatnan.
06:05Bakas ang pagiging baguhan ito,
06:07ang kanyang mga balahibo,
06:09malagu pa.
06:11May time na mayroon doon
06:13na nganak sa loob.
06:14Nakikita na upa pa ng mga anak.
06:16Para rin siyang nakahiga rin siya.
06:18Una, magahiga muna.
06:19Pag lumalabas na yung anak niya,
06:22tumatayo rin.
06:23Nakatayo rin siya na ano.
06:25Dati,
06:25minumunitor din namin.
06:26Pero ngayon,
06:27madalas namin,
06:28makita namin may anak na
06:29kada umaga.
06:30Alimbawa,
06:30malapit na siyang mga anak,
06:31yung kanilang didi,
06:33lumulubo.
06:34Ibig sabihin,
06:34mayroon na silang gatas.
06:35Ang mga batang zebra,
06:38nakadepende sa gatas
06:40ng kanilang ina
06:40ng pitong buwan
06:42hanggang isang taon.
06:43Kanina,
06:43tinitigan ko yung mata
06:44ng mga zebra.
06:45Yung pupils pala nila
06:47is rectangle.
06:48Para silang mga kambing.
06:50Ibig sabihin,
06:51meron silang wide angle
06:53yung kanilang tingin.
06:55May mga nakikita tayo dito,
06:57patches ng ano,
06:58ng soil.
07:01Buhangin, no?
07:02Tapos walang mga damo,
07:05walang grass dito.
07:06Kasi yung mga zebra,
07:06gumugulong dyan,
07:07nakakaskas nila yung likod nila.
07:10Sometimes to scratch the itch,
07:13number one,
07:13and to remove the parasites,
07:15parang tayo pagminsan
07:16kinakaskas natin
07:17sa padera yung likod natin.
07:19Ang mag-inang zebra
07:20na sunod naming sinundan,
07:22abala sa paglilinis
07:24ng kanilang katawan.
07:27Nagpagulong-gulong ito
07:28sa buhangin.
07:31Sumunod din sa kanila
07:33ang ilan pang mga zebra.
07:36Nang mapagod,
07:38tila nauhaw
07:39ang kanyang anak.
07:44Ang buong safari,
07:47mayroon lang
07:48dalawamput isang
07:49safari keeper
07:49na araw-araw
07:51nababantay
07:51sa mga zebra
07:52at iba pang mga hayop dito.
07:55Mababang bilang
07:56kumpara sa
07:57bilang at laki
07:58ng hayop
07:59na kanilang inaalagaan.
08:01Pinupuntahan namin
08:02hanggang iniikot po
08:03yung buong
08:04kinakailangan po
08:05na hanapin
08:05sa buong isla.
08:07Limbawa,
08:07may mga 3 days
08:08ng kulang,
08:09laging kulang
08:10yung bilang.
08:11Kailangan po
08:12hanapin na yun.
08:13Madalas kasi,
08:14karamihan kung
08:16nagbilang ka na kulang
08:17ng isa,
08:18ayan,
08:18medyo delikado na yan.
08:19Kasi talagang
08:20naiiwan na.
08:21Pero kung ang mga kulang nila,
08:23mga lima
08:23o 6,
08:24may pag-asaya
08:25na buhay pa sila.
08:26Siyempre,
08:27matagal-tagal na
08:28kasing inalagaan namin yan.
08:29Malungkot talaga sa amin
08:31pag
08:32nababawasan sila.
08:33Kilala na rao
08:34ng mga zebra
08:35si Hilario.
08:36Kaya mala,
08:37hide and seek
08:38ang pagkahanap niya
08:40sa mga ito.
08:41Minsan,
08:41pumupunta doon
08:42sila sa community.
08:44Nakakaano sila doon
08:45ang pananim doon,
08:46yung mga palay.
08:47Minsan,
08:48sinisira yung mga
08:49bakod nila doon.
08:50Lalagay sila
08:51ng mga snail trap.
08:53Natatalihan yung paa.
08:55Ang mga zebra,
08:57tumatawid sa bakod
08:58para manginain.
08:59So pagkatapos itong
09:00mga heavy vegetation,
09:02itong trees and shrubs
09:03na usually
09:04dinadaanan
09:05ng mga zebra,
09:08tatambat sa iyo
09:08itong malaking lugar na ito
09:09na walang palanim.
09:11Dito usually
09:12naglalagay yung mga zebra
09:14para manginain.
09:15Naglagay din ng
09:16bakod dito.
09:18Tiga mo, ito.
09:18Pero tiga mo naman
09:19sinira din nila.
09:20Madaanan din nila.
09:22Isa sa mga apektadong
09:23residente,
09:24ang 83 anyos
09:26na si Nana Remedios.
09:28Mayroon ako mga tanong
09:29sana dyan yan.
09:30Luko nakakatulog
09:31naming mga gabi.
09:32Marining na lang
09:33minyan.
09:34Kukuha nang kukuha namin.
09:35Panaling mga
09:36bakod.
09:37Yan ang mga saling yan.
09:38Hindi mo mga saling kong yan.
09:39Wala na yan.
09:40So anong ginawagahan
09:41niyo po sa kanila
09:41pag gano'n?
09:43Kahit po lukang pinya ko,
09:45kinakain ng sobra,
09:46kinakain ng girap.
09:48Kinakain pa rin
09:49ang ungo eh.
09:50Magtaniman kami.
09:52Wala.
09:54Yan ang nagkakain
09:55ng hayop.
09:57Hindi ko rin pwedeng
09:58sakta ng hayop.
09:59Simula po
10:00nasira ng nabakod,
10:01hindi po na kaya
10:02magbakod.
10:03Kaya wala na.
10:04Mabuti nga,
10:04marami akong kamag-anak.
10:06Siyempre,
10:07nagahanap din po
10:07ng iba-ibang
10:08magkakain eh.
10:09Katulad din ang girap.
10:10Hindi lang ganitong
10:11klaseng damo
10:12yung kinakain.
10:13May mga damo rin silang
10:15hinahanap
10:16na yun ang gusto nilang
10:17kainin.
10:17Dati po,
10:18nagtatanib kami.
10:19Kaya lang ngayon,
10:20hindi na po na
10:20sustain.
10:21Hindi na namin
10:22nagagawa yun.
10:22Maraming salamat
10:24sa panonood ng
10:24Born to be Wild.
10:25Para sa iba pang kwento
10:27tungkol sa ating kalikasan,
10:28mag-subscribe na
10:29sa GMA Public Affairs
10:31YouTube channel.
