00:00Düşünün, dev bir imparatorluk gözlerinizin önünde çöküyor.
00:04Sovyetler Birliği dağılırken o kaosun ortasında yeni uluslar filizlenmeye çalışıyor.
00:10İşte tam o dönemde onlardan biri Tataristan, Moskova'nın gölgesinde kendi yolunu çizmek için tarihi bir adım attı.
00:18Bu, onların oylamasının hikayesi.
00:21Şimdi, bu anlatacağımız şey kuru bir tarih dersi değil, sakın öyle düşünmeyin.
00:26Bu, bir halkın sesini duyurma çabası.
00:28Siyasi satranç oyunları.
00:30Ve evet, zorlu bir coğrafyada ayakta kalma mücadelesi.
00:34Her şey tek bir soruyla bir oylamayla başladı.
00:37Ama bittiği yer bambaşka oldu.
00:39Her şey o kadar hızlı oldu ki, düşünün, 80'lerin ortasında Gorbacov'un başlattığı o reform rüzgarları var ya,
00:46işte onlar birkaç sene içinde adeta bir kasırgaya dönüştü.
00:50Berlin duvarı yıkıldı, sonra bir domino taşı gibi her şey devrilmeye başladı.
00:55Ve bu kaos, işte bu kaos, Tataristan için tarihi bir fırsat penceresi araladı.
01:00Onlar da bu pencereyi gören ilklerden biriydi.
01:03Peki ama bu devasa değişimi ne ateşledi?
01:06İşte bu iki sihirli kelime.
01:09Perestroika ve glasnost.
01:11Yani yeniden yapılanma ve açıklık.
01:13Aslında Gorbacov'un niyeti sistemi kurtarmaktı, hani binevili reform yapmaktı.
01:18Ama açıklık dediğinizde yıllardır bastırılan ne varsa ortaya çıkıyor.
01:23Bu politikalar farkında olmadan milli kimliklerin uyanışı için Pandora'nın kutusunu açmış oldu.
01:28İşte Tataristan'da o aralanan kapıdan tereddüt etmeden geçti.
01:32Tarih 30 Ağustos 1990.
01:34Tataristan parlamentosu toplanıyor ve o tarihi kararı alıyor.
01:38Devlet egemenliği beyannamesini ilan ediyorlar.
01:40Bu Moskova'ya çekilmiş net bir resti.
01:43Çok cesur bir adımdı ve artık ok yaydan çıkmıştı.
01:47Sovyetler Birliği sahneden çekildi.
01:49Evet ama boşalan yere çok daha iddialı bir aktör geldi.
01:53Rusya Federasyonu.
01:54Şimdi bakın diğer pek çok cumhuriyet bir bir bağımsızlığını alırken
01:58Moskova Tataristan'a dur bakalım dedi.
02:01Onların egemenlik ilanını tanımayı reddetti.
02:03İşte bu red Kazan ve Moskova arasında dev bir siyasi ve hukuki düğüm yarattı.
02:09Peki bu düğüm nasıl çözülecekti?
02:11İşte Tataristan yönetimi burada çok akıllıca bir hamle yaptı dediler ki
02:15madem öyle biz de en temel meşruiyet kaynağına yani halkımıza soralım.
02:20Ve bir referandum kararı aldılar.
02:22Amaçları şuydu halkın iladesini sandığa yansıtmak ve
02:25Moskova'nın önüne öyle bir sonuç koymak ki artık itiraz edemesinler.
02:30Ve işte halkın önüne konan o kritik soru.
02:34Bakın bu sorunun ifade ediliş biçimi inanılmaz önemli.
02:37Lütfen dikkatle bakın.
02:39Soru sadece bağımsız olmak istiyor musunuz değil.
02:43Diyor ki Rusya Federasyonu ve diğer devletlerle ilişkilerini eşit antlaşmalar temelinde kuran egemen bir devlet.
02:49Yani bu biz tamamen kopalım gidelim demek değil.
02:53Biz sizinle eşit birer ortak olarak masaya oturmak istiyoruz demek.
02:57Bu çok ama çok ince bir diplomasi.
02:59Peki halk ne diyecekti?
03:01İşte bu sorunun cevabını tahmin etmek için önce o günkü demografik yapıya bakmamız lazım.
03:06Gördüğünüz gibi nüfusun yarısından biraz fazlası Tatar.
03:10Ama neredeyse bir o kadar da yani yüzde kırkın üzerinde etnik Rus nüfusu var.
03:15Haliyle bu durum referandumun sonucunu tam bir bıçak sırtı ayına getiriyordu.
03:19Her an her şey olabilirdi.
03:20Peki sandıktan ne çıktı?
03:23Bu kadar hassas bir dengede sonuç ne oldu dersiniz?
03:26Sonuç ezici bir evet oldu.
03:29Yüzde 61.4.
03:30Bakın bu rakam çok önemli.
03:32Çünkü bu sadece Tatarların evet demesiyle çıkacak bir sonuç değil.
03:36Demek ki Ruslar ve diğer etnik gruplardan da ciddi bir kesim egemenlik fikrini desteklemişti.
03:42Artık Tataristan hükümetinin elinde Moskova'nın inkar edemeyeceği, pazarlık konusu yapamayacağı somut bir halk desteği vardı.
03:50Referandumdan sonra Moskova hemen karşı bir hamle yaptı.
03:54Bütün cumhuriyetlerin önüne federatif antlaşma diye bir metin koydu.
03:58Hani gelin yeni federasyonun bir parçası olun diyordu.
04:01Ama Tataristan cebinde o yüzde 61.4'lük halk desteğiyle hayır biz bunu imzalamıyoruz dedi.
04:08Çünkü onlara göre egemenlik Moskova'nın lütfedeceği bir antlaşmayla değil halkın oyuyla zaten kazanılmıştı.
04:16Bu resleşme iki taraf arasındaki o hukuki düğümü iyice kör düğüm haline getirdi.
04:21Peki bu kadar kararlı bir duruşun arkasında ne vardı?
04:25Sadece o günkü siyaset mi?
04:27Hayır.
04:27Bakın tarihçi İndus Tahirov'un şu sözü aslında her şeyi özetliyor.
04:32Ülkenin 1552'de zorla Rusya'ya ilhak edilmesinden bu yana tek bir Tatar böyle bir anlaşmaya imza atmamıştır.
04:40Anlıyor musunuz?
04:41Mesele 1992 değildi.
04:44Mesele 1552'de kazan hanlığının düşüşüne kadar giden yüzlerce yıllık bir tarihi hafızaydı.
04:50Ve Tataristan durmadı referandumdan aldığı o meşruiyetle bir sonraki belki de en önemli adımı attı.
04:576 Kasım 1992'de kendi anayasalarını kabul ettiler.
05:01İşte bu egemen bir devlet olmanın artık resmen ilanıydı.
05:05Peki anayasada ne yazıyordu?
05:08Maddeler de en az kararın kendisi kadar netti.
05:12Bir, Tatarstan egemen demokratik bir devlettir diyordu.
05:16İki, Tatarca ve Rusça ikisi de resmi devlet dilidir.
05:20Üç ve belki de en önemlisi bu anayasanın meşruiyetinin kaynağı halk referandımıdır.
05:27Yani her maddesiyle Moskova'nın otoritesine biz buradayız ve kendi kurallarımızı kendimiz koyarız mesajı veriyordu.
05:34İki yıl boyunca bu gerilim, bu bilek küreşi devam etti.
05:38Ve sonra 15 Şubat 1994'de her şeyi değiştirecek bir imza atıldı.
05:43Moskova ve Kazan arasında bir yetki paylaşımı anlaşması imzalandı.
05:48İşte bu hikayemizin kırılma anı.
05:50Şimdi Çağat üzerinde bu bir uzlaşı gibi duruyor değil mi?
05:54Ama incelediğimiz kaynak bize bambaşka bir şey söylüyor.
05:57Diyor ki bu bir zafer değildi.
05:59Bu verilen ilk taviz ve egemenliğin kaybının başlangıcıydı.
06:03Neden böyle diyor peki?
06:04Çünkü bu anlaşmayla Tataristan, savunma, dış politika, ana sanayi gibi en kritik yetkileri Moskova'ya devrediyordu.
06:12Hani referandumda istenen o eşit ortaklık vardı ya, işte o gitmiş, yerine merkezden yönetilen bir yetki paylaşımı gelmişti.
06:18İyi de referandumda bu kadar güçlü bir destek alan Tataristan neden böyle bir geri adım attı?
06:25İşte burada kaynak takvime dikkat çekiyor.
06:27Yıl yine 1994.
06:30Rusya, aynı Tataristan gibi bağımsızlığını ilan eden başka bir cumhuriyete,
06:34Çeçenistan'a karşı inanılmaz acımasız bir savaş başlatıyor.
06:38Bu zamanlama sizce bir tesadüf mü?
06:40Kaynağımıza göre, kesinlikle hayır.
06:43Çeçenistan'da yaşananlar, yani o sobaş ve yıkım, aslında diğer tüm cumhuriyetlere, özellikle de Tatarlara bir gözdağıydı.
06:51Mesaj çok netti.
06:52İtaatsizliğin bedeli budur.
06:54İşte bu korku ikliminde kazanın Moskova karşısındaki pazarlık gücü de doğal olarak eriyip gitmişti.
07:00Ve bütün bu hikaye bizi en başa, o temel soruya geri getiriyor.
07:04Bir halkın sandıkta gösterdiği irade, bir devletin ezici gücüyle karşı karşıya geldiğinde ne olur?
07:11Tataristan'ın öyküsü, bize kazanımların ne kadar pamuk ipliğine bağlı olabileceğini gösteriyor.
07:17Bir oyla başlayan umut dolu bir yolculuğun mirası, yıllar sonra bile tartışılmaya devam ediyor.
07:22Halkın iradesi ve devletin gücü.
07:25Bu ikisi arasındaki o hassas denge mücadelesi, belki de tarihin kendisidir.
07:31İzlediğiniz için teşekkür ederim.
Yorumlar