00:00Herkese merhaba. Bugünkü incelememizde gerçekten çarpıcı ve bir o kadar da karmaşık bir meseleyi masaya yatırıyoruz.
00:06Neden Tatar dili yok oluyor?
00:08Elimde yazar Rosa Kurban'ın kaleme aldığı oldukça derinlemesine bir makale var.
00:12Kurban bu yazısında Tataristan Anayasası'nın 34 yıllık serüvenini ve anayasayla güvence altına alınmış koca bir dilin nasıl yavaş yavaş
00:20kaybolma tehlikesiyle yüzleştiğini anlatıyor.
00:22Gelin bu yasal paradoksun ardındaki olaylar zincirini adım adım çözelim.
00:26Şimdi şunu bir düşünün. Anayasayla korunan, resmi statüye sahip bir dil nasıl olur da yok olmanın eşiğine gelebilir?
00:34Yani çoğumuz bir şey anayasaya yazıldı mı güvendedir. Hukuk onu bir kalkan gibi korur deriz değil mi?
00:39Ancak Rosa Kurban'ın analizine göre Tataristan örneğinde bu yasal kalkan dilin erozyona uğramasını engellemekte maalesef yetersiz kaldı.
00:47Aslında bu durum sadece Tataristan için değil dünyadaki tüm azınlık dillerinin hayatta kalma mücadelesi için bize çok şey anlatıyor.
00:541. Bölüm 1992 Egemenlik ve Anayasa
00:59O dönemi şöyle bir gözümüzde canlandıralım. Her şey baş döndürücü bir hızla gelişiyordu.
01:041990'ın Ağustos ayında Tataristan parlamentosu devlet egemenliği beyanatını kabul ediverdi.
01:10Hemen ardından 1991'in sonunda hepimizin bildiği o tarihi olay yaşandı ve Sovyetler Birliği çöktü.
01:16Ancak Rusya Tataristan'ın bağımsızlığını tanımaya yanaşmadı.
01:20Bunun üzerine Tataristan kendi kaderini tayin edebilmek için 1992'de bir referanduma ve ardından yepyeni bir anayasa yazma sürecine girdi.
01:28Tarihler 21 Mart 1992'yi gösterdiğinde yapılan halk oylamasında sandıktan %61.4 oranında Tataristan'ın bağımsızlığı yönünde karar çıktı.
01:39Bakın bu hiç de azımsanacak bir rakam değil.
01:41Buradaki en kritik nokta yeni anayasanın doğrudan halktan gelen bu güçlü iradeye net bir çoğunluğa dayanarak hazırlanmış olmasıdır.
01:48Bu gerçekten devasa bir adımdı.
01:50Ve o heyecanla beklenen yeni anayasa 6 Kasım 1992'de kabul edildi.
01:56Özellikle dördüncü madde tam bir vitrin maddesiydi.
01:59Diyordu ki Tataristan Cumhuriyeti'nde resmi diller eşit haklara sahip Tatar ve Rus dilleridir.
02:05Kulaş hane geliyor değil mi?
02:06Kusursuz bir eşitlik.
02:07Tatar dili o güçlü Rusça ile tamamen aynı resmi statüye konulmuştu.
02:12Haliyle birçok kişi için bu sokaklarda kutlanması gereken büyük bir zaferdi.
02:16İkinci bölüm
02:17Kerimülli'nin tarihi uyarısı
02:19Fakat herkes bu zaferi kutlayıp anayasanın kabul edildiği günü halk bayramı ilan ederken tarihçi ve bibliograf Ebrar Kerimülli'nin ortaya
02:27çıktı.
02:28Çoğunluğun aksine o geleceğe dair çok ama çok karanlık bir tablo çiziyordu.
02:33Anayasanın geçmesinden sadece birkaç gün sonra yayınladığı makalelerde o çok övülen resmi dillerin eşitliği maddesine şiddetle itiraz etmeye başladı.
02:41Kerimülli'nin tam olarak ne düşündüğünü şu sözleri çok net özetliyor.
02:45Tataristan'da Tatar diliyle Rus dilinin resmi dil yapılması Tatar diline karşı kabul edilen ölüm fermanıdır.
02:52Demek ki Tatar milletini yok etmenin yoludur.
02:55İnanılmaz ağır bir eleştiri öyle değil mi?
02:57Adam açıkça şunu söylüyordu.
02:59Bürokraside hala eski Sovyet sisteminin kalıntıları ve Rus çovenizmi sapasağlam dururken kağıt üzerindeki bu sözde eşitlik sonunda her zaman güçlü
03:07olan Rusçanın her şeyi yutmasıyla sonuçlanacaktı.
03:10Üstelik Kerimülli'nin bu iddiasını tarihe dayandırıyordu.
03:14Argümanının tam merkezinde çok acı bir kavram var.
03:16Mutfak dili.
03:17Bakın 1921'de de Tatarca güya resmi dili ilan edilmişti ama ne oldu?
03:23Zamanla o sistematik baskılar yüzünden, okullardan, devlet dairelerinden tamamen silindi.
03:28Sadece evde, kapalı kapılar ardında konuşulan bir mutfak diline hapsoldu.
03:33Milyonlarca insan ana dilinden koptu.
03:35İşte Kerimülli'nin 92 anayasasının da gerekli altyapıyı kurmadan sadece iki dili eşit ilan ederek Tatar dilini tekrar aynı hazin
03:43sona sürükleyeceğini görüyordu.
03:44Tabii o dönem herkes Kerimülli'nin kadar karamsar değildi.
03:48Kaynağımız Roza kurbanın aktardığına göre tarihçi ve siyasetçi İndus Tayirov duruma çok daha pragmatik yaklaşıyordu.
03:55Tayirov'a göre bu anayasa bağımsızlık yolunda atılması mecburi bir ilk adımdı.
03:59Yani evet o da Kerimülli'nin de emperyalizmin bitmediği, sadece gömlek değiştirdiği konusunda hemfikirdi ve tetikte olunması gerektiğini söylüyordu.
04:07Ama yine de eldeki bu yasal çerçevenin akıllıca kullanılarak kazan Tatarlarının lehine çevrilebileceğine inanıyordu.
04:143. Bölüm
04:15Adım adım kısıtlamalar
04:18Tarihçiler kendi aralarında bu tartışmaları yapa dursun, zaman ne yazık ki karamsar olan Kerimülli'ni haklı çıkardı.
04:24Yazarın analizine göre özellikle 2000'li yıllara geldiğimizde rüzgar çok sert bir şekilde tersine döndü.
04:30İlk adımda Tatarların Latin alfabesine geçişi tamamen yasaklandı.
04:34İkinci adım çok daha ağır bir darbeydi.
04:36Rusya anayasasından milli komponent kısmı çıkartılarak Tatarca eğitimin adeta şah damarı kesildi.
04:42Üçüncü adımda ise lise mezuniyet ve üniversiteye giriş sınavlarının sadece Rusya yapılması zorunlu kılındı.
04:48Düşünebiliyor musunuz gençlerin hayatta başarılı olabilmesi için Tatar dilini bir kenara bırakıp tamamen Rusya'ya yönelmeleri şart koşulmuştu artık.
04:56Sadece eğitimde de değil siyaset arenasında da sembolik ama çok ağır darbeler yaşandı.
05:01Makaleye göre Aralık 2022'de Tataristan parlamentosu liderlerinin ünvanını Cumhurbaşkanı'ndan reise çeviren bir yasayı kabul etti.
05:09Ve bu yasa 2025'te yürürlüğe girecek.
05:11Kurban bu ünvan değişikliğini 1992 referandumunun o coşkulu, bağımsızlık ruhuna vurulmuş son darbe, egemenliğin açıkça hiçe sayılması olarak değerlendiriyor.
05:22Dördüncü bölüm. Eğitimde Tatar dilinin çöküşü.
05:25Siyasi tavizleri bir kenara bırakırsak bir dilin geleceğini asıl belirleyen yer neresidir?
05:30Tabii ki okullar.
05:31Temmuz 2017'de Vladimir Putin'in Yoş Karola'da yaptığı bir konuşma her şeyi altüst etti.
05:37Putin tam olarak şöyle dedi.
05:38Rus dili dışındaki başka dilleri zorunlu okutmak yaramaz, kabul edilemez bir durumdur.
05:43Kaynağımıza göre bu tek cümle Tataristan'daki okullar için adeta bir yıkım emriydi.
05:48Konuşmanın hemen ardından savcılar harekete geçti, okullarda incelemeler başlattı ve Tataristan eğitim programının acilen Rusya programına uygun hale getirilmesi emredildi.
05:58Peki o 92 anayasasının yere göğe sığdıramadığı sözde eşitlik, sınıflara nasıl yansıdı dersiniz?
06:04Gelin eğitim saatlerindeki şu değişime bir bakalım.
06:06Durum gerçekten trajik.
06:07Yeni düzenlemeyle 1. ve 9. sınıfları arasında Rus dili haftada tam 11 saat zorunlu okutulurken, Tatar dili haftada sadece 2
06:16saate düşürüldü.
06:17Üstelik lise son sınıflarda Tatarca tamamen isteğe bağlı, yani fiilen gözden çıkarılmış, seçmeli bir ders haline getirildi.
06:24Yazar Roza kurbanın aktardıklarına göre tüm bu yapısal değişiklikler toplumda hukuki boyutundan daha da tuhaf bir tepki doğurdu.
06:32Savcıların okullarda Tatarca avına çıkması yetmezmiş gibi bir de durumdan vazife çıkaranlar türedi.
06:37Örneğin Kazan'da Rus bir anne, Tatar dilinin çocuğuna zarar verdiğini iddia ederek milyon rublelik bir tazminat davası açtı.
06:45Dahası, sanki asıl tehlikede olan Rus çaymış gibi, Tataristan'da Rus dilinin savunulması için doğrudan Putin'e dilekçeler yağdırıldı.
06:53Yazar kurban, bu absürt durumu yapılan haksızlıkları örtbas etmeye çalışan yüzsüz bir mağdur edebiyatı olarak nitelendiriyor.
07:00Beşinci bölüm, Tatar dilinin geleceği
07:02Tüm bu taşları üst üste koyduğumuzda, eğitimdeki o devasa uçurumu ve toplumsal baskıyı gördüğümüzde neden Tatar dili yok oluyor sorusunun
07:11cevabı bütün çıplaklığıyla ortaya çıkıyor.
07:14Roza kurbanın incelemesini çok acı bir tespitle noktalıyor.
07:16En karanlık, zorla asimilasyon dönemlerinde bile direnen, hayatta kalan o kazan Tatar dili bugün tam anlamıyla uçurumun kenarında.
07:24Ve eğer gidişat böyle devam ederse, Tatar dilinin sadece birkaç yıl içinde resmi olarak yok olma tehlikesi altındaki diller listesine
07:32girmesini kaçınılmaz buluyor.
07:33Yöneticilerin pasifliği, anayasadaki o koca boşlukların düzeltilmemesi ve adım adım gelen yasaklar dili maalesef bu karanlık noktaya taşıdı.
07:41İşte bu, bizi bugünkü incelememizin son ve belki de en provokatif düşüncesine getiriyor.
07:47Bir millet uyanıp, kendi dilini dişiyle tırnağıyla savunmazsa o dil gerçekten hayatta kalabilir mi?
07:53Yazar Roza kurbanın çağrısı çok net.
07:56Artık yöneticilerden medet ummanın boşuna olduğunu, halkın bizzat uyanıp kendi diline sahip çıkması gerektiğini vurguluyor.
08:02Peki siz ne düşünüyorsunuz?
08:04Dilleri yaşatan şey sadece kağıt üzerindeki soğuk anayasa maddeleri midir, yoksa o dili sokakta, mutfakta ve okulda inatla yaşatan insanların
08:12sarsılmaz iradesi mi?
08:13Bu soruyu aklınızın bir köşesinde tutmanızı rica ediyorum.
08:17İncelememize katıldığınız için teşekkürler.
08:19Öğrenmeye ve araştırmaya devam edin.
08:21Hoşçakalın.
