00:03In the middle of this place,
00:06in the middle of this place,
00:09there was a video in a small island.
00:12It's a big island!
00:13It's a big island!
00:14It's a big island!
00:15I didn't know how to eat it.
00:18Now, when I opened the door,
00:21there were a lot of children in the middle.
00:24They were a big island.
00:26They were a big island.
00:27Ano kayang isda ito?
00:28At saan ito nagmula?
00:34Paano kung sa ginta ng baha
00:35dahil sa patuloy na pagulan
00:36ay biglang may makasalubo ko
00:37yung isang malaki isda?
00:43Dahil sa patuloy na pagulan
00:44dahil sa nagdang bagyo at habagat,
00:47ang iba't ibang panig ng Luzon
00:49labis na binaha.
01:00Pero mas nakakagulat,
01:02ang baha na nagtala ng mga isda.
01:08Dito sa kalumpit, Bulacan,
01:10na videohan ni Kim, residente ng lugar,
01:12pang ikuwetro nila sa isang malaki at kulay berdeng isda.
01:20May narinig ako nagkakainay sa labas, sa kalsada.
01:25Ngayon, pag open ko ng door namin,
01:26nakita ko nga may mga batang nagkakagulo dun sa labas.
01:30Ayun na!
01:31Ayun na!
01:31Ayun ulit!
01:32Sa video, matagumpay na nahuli ng bata ang isda
01:34sa pamamagitan ng basket.
01:36Pero paano nga kaya napadpad ang isdang ito sa baha?
01:39Bukod sa video na yan,
01:40may ibang isda ring bumisita sa ilang bahay
01:42sa gitna ng pagbaha.
01:44Sa mga santol pang panga naman,
01:47may instant ulam daw ang lalaki sa video
01:50nang pumasok ang sandamakmakt na tilapia
01:52sa kanilang bahay sa gitna ng baha.
01:55Ayun kay Rolly, may ari ng bahay.
01:58Noong una, binigyan niya lang ng kali ng ilang isda
02:00hanggang sa magpasukan na ito sa kanilang bahay.
02:03Galing daw mga tilapia sa sapa sa harap ng bahay nila.
02:05Ang mga nakuhang isda, idinaing at pinamiging din sa iba.
02:13Ang isang isda namang bumisita sa bahay
02:15ng pinatang si McKelly,
02:17daladala daw ang buong pamilya nito.
02:20Nakunan pa mismo ni Kelly
02:21ng pagluwal nito ng kanyang mga fingerlings.
02:27Hindi na rin ulit nakita ni McKelly ang inahing isda
02:30habang ang mga ilang-ilang fingerlings
02:32pasulput-sulput na lang sa lugar nila.
02:34Kapag umaapaw ang ilong sapa o fish pond,
02:37pwedeng matangay ang mga isda
02:38papunta sa mga kalsada, bakuran at garahe.
02:40Kapag humupa ang baha,
02:42may ilang isda na pwedeng bumalik
02:43sa mga natural nila tirahan
02:44habang ang iba naman
02:45ay pwedeng ma-stranded sa mga mababang lugar.
02:48Kahit malapit lang ang dating tirahan,
02:50maaaring hindi nasapat ang lalim din
02:52ang tubig para makabalik po sila
02:54doon sa kanilang dating tirahan.
03:00Ayon sa eksperto,
03:01female tilapia ang istang nakuna ng video
03:03na may kasamang buong pamilya.
03:05Ang tilapia kasi may tinatawag tayo
03:08na mouth brooding na paraan
03:10para makapagparami.
03:12Nangingitlog yung tilapia
03:14sa ilalim ng tubig
03:17pero eventually,
03:18after fertilization
03:19ng lalaking tilapia,
03:21kinukuha po ulit yan
03:22sa pamamigitan ng bibig
03:24ng babaeng tilapia.
03:25And then eventually,
03:26kung ito ay medyo lumaki na,
03:29every now and then,
03:30niluluwa ko nila yan.
03:31Tulad ng mga tilapia,
03:32tingin ni Kim,
03:33ang malaking isdang nahuli
03:34ng bata sa video
03:35ay posibleng galing daw
03:36sa sapa na malapit
03:38sa kanilang lugar.
03:40Matapos mahuli,
03:41binigay na raw ang isda
03:42sa batang nakahuli nito.
03:45Ayon sa eksperto,
03:46ang isda namang ito
03:46ay Toman Fish.
03:48Yung nakita natin isda doon
03:51ay isang Toman Fish,
03:52ang local name nito
03:53o kaya dalag.
03:54So,
03:55isa itong malaking uri
03:57ng freshwater predator
03:59na isda
04:00na kabilang sa pamilya
04:01ng mga snakehead.
04:02Ang Toman Fish po ay dalag
04:05na malaki.
04:07Basically po,
04:07nakakain din po itong
04:09mga giant snakeheads natin.
04:11Mukhang ordinaryong isda
04:13ang Toman,
04:13pero kaya nito kumabot
04:15na hanggang 1.3 meters
04:16at 20 kilograms.
04:18At dahil humihinga ito
04:19ng hangin,
04:20nakakapamuhay ito
04:21sa mga tubig
04:21na mababang oxygen.
04:23Kaya isa itong predator
04:24na mahirap patayin
04:25ng kapaligiran nito.
04:29Ayon sa eksperto,
04:31kapag may na-encounter
04:32na hindi pang karaniwang
04:32isda sa baha,
04:33mas mabuti na lang daw
04:34na huwag itong hulihin.
04:37Pinakamainam na
04:37huwag natin silang hulihin,
04:39hawakan.
04:39Mas ligtas na ituring muna
04:41itong posibleng
04:42huwag species
04:43na kailangang
04:44makilala ng tama.
04:45Kung hindi po natin
04:47kilala yung isda,
04:48mas mainam po
04:48na i-report agad
04:49sa Bureau of Fisheries
04:51and Aquatic Resources
04:52upang matukoy
04:54kung anong species ito.
04:56Mas lalong huwag lang daw
04:58itong ulamin.
05:00Kasi posibleng
05:01ano itong contaminated
05:02kasi hindi natin alam
05:04kung saan din galing
05:05yung tubig baka.
05:07Kapag umapaw ang tubig,
05:08hindi lang tao
05:09nagpapalipat ng lugar.
05:11Minsan, pati mga isda
05:12nakakarating sa ating
05:13mga bahay.
05:15Kaya sa susunod na buhos
05:16ng ulan,
05:17baka may bagong kapitbahay
05:18nalang lalangoy
05:19sa inyong bakuran.
05:21Dami mong alam, Kuya Kim.
06:06HICAR
06:07HICAR
06:07TIAM
06:11You
