00:01PUNO NANG PILI
00:02Saga na ang kabikulan sa mga puno ng pili na hindi lang palanap ang pakinabang.
00:09Ang dagta nito singhalaga raw ng ginto dahil sangkap sa mamahaling cosmetic products at pabango.
00:20Sa halos isang ektaryang tanimang ito sa bayan ng Quezon, Quezon Province,
00:25May mga nakatindig na puno na parang tumatangis.
00:32Kapag hiniwaan ang balat ng puno, lumalabas ang malapot, maputi at malagkit na likido na unti-unting tumitigas kapag nahanginan
00:45na para namang tunaw na kandila.
00:49Pero hindi hinagtis ang ibinibigay nito, kinalelet sa halip, Tears of Joy.
00:58Ang kakaiba kasi nitong halimuya, ginagamit ng mga sikat na luxury perfume brand para mas tumagal daw ang amoy ng
01:07pabango at magbigay ng fresh, spicy na note.
01:14Ang mga dagtang ito ang kinukolekta nila para maibenta abroad.
01:21Ito ang Manila Elemi.
01:23Parang siyang pepper lemon or may pagka citrus ang amoy. Malayo ka pa lang maaamoy mo na siya.
01:29Not only Dior, nandiyan din si Naguchi, Chanel, lahat sila ginagamit na ito.
01:35Pero sa anong puno nga ba na dito lang sa Pilipinas matatagpuan, humakatas ang malagintong dagtang ito.
01:50Ang punong endemic o tanging sa Pilipinas lang nabubuhay.
01:56Malapit na pamilya ng punong pinagmumulan ng pili nut, ang pili tree.
02:03Pero paglilinaw ni Nalele, hindi lahat ng klase ng puno ng pili na kukuhaan nila ng Manila Elemi.
02:11Ang pinakang kailangan kasi sa market is Canaryum Luzonicum.
02:16Meron itong malalapad na dahon.
02:19Ang bunga nito, hindi raw sing laki at sing sarap ng pili nut ng Bicol.
02:24Ayan pa yung mga meron ng product. Hanggang doon po sa taas.
02:29Dito sa plantasyon ni Nalele, may tatlong daang puno ng Canaryum Luzonicum.
02:35Sa kasalukuyan, nasa 40 to 60 na mga puno ang kinukuha na nila ng dagta na kung tawagin nila, sahing.
02:45So itong puno na ito is more than 8 years old na din, pero pwede siyang tumaas ng 3 times
02:51nito.
02:53Ito yung meron po kami, saha. Bali, sasalun po siya ng kanya.
02:57Tapos po, hindi po siya pwedeng concurrent po ng bumabaon po kasi sisira po yung balat.
03:02Hahayaan itong tumulo sa loob ng walong araw.
03:06Malambot at malagkit ang dagta kapag bago na nagiging grey white at tumitigas kapag natuyo.
03:13Kaya nga po siya ay medyo daan-daan lang po ang pagsungkit po ng sahing.
03:18Kasi po pag po medyo mandumi po ay nababawasan po ang presyo sa market.
03:23Ang mga nakukolektang dagta o sahing sunod na dinadala sa sarili nilang warehouse sa katabing bayan sa isla ng Alabat.
03:31I-re-repack naman siya para maging mailagay sa ganitong box.
03:36So dahil madikit, talagyan natin siya ng langis na pangluto.
03:40Coco oil.
03:41Ayan.
03:41Para pag di kinuhulan natin, madali na siyang matanggal.
03:46Kailangan natin siyang i-press.
03:48Mula dito.
03:50Lampay, lalim.
03:50Oo.
03:51Para makuha yung 40 kilos.
03:57Tapos kapag na-repack na natin,
04:00ito na yung kalalabasan.
04:02Ang negosyong ito,
04:04minanaparaw ni Lele sa kanilang mga magulang.
04:07Pero bago sila nagkaroon ng sariling plantasyon,
04:10nagsimula raw sila bilang buying station
04:13at local supplier ng mga LME resin.
04:162017,
04:18since yung parents namin is nagsusupply sa other exporter,
04:21so pinag-aralan namin kung paano mag-export.
04:24Ang kanilang unang kliyente,
04:26isang bestiller ng essential oil sa France.
04:30Ang unang-unang export namin is only 1,000 kilos.
04:34Is ginagamit ito sa ingredients ng perfume,
04:38cosmetics, medicine din.
04:40Hanggang taong 2018,
04:42nagtayo na sila ng sarili nilang plantasyon
04:44ng Canaryum luzonicum.
04:46Kada taon,
04:47meron na raw silang apat hanggang limang shipments abroad.
04:52Sa France, Spain, and Morocco.
04:56Yan yung mga regular client namin.
04:59Mahal siya kasi,
05:00malaki ang demand,
05:02konti ang supply.
05:03So, ini-encourage namin yung mga mayroong vacant lot
05:07na mataniman ng pili
05:10para mas dumami yung supply
05:14and makasustain dun sa world market.
05:17Maraming nakaka-apekto sa pagpaprice ng LME.
05:20Oil content niya, yung moisture content.
05:23Tapos, syempre, meron din mga logistics costs.
05:25Regular buying price is P230.
05:29And then, bibili namin sa buying station
05:31ng like P235 or P240.
05:34Yan.
05:36Ang mga puno naman ng pili sa kabikulan
05:39na siyang pinagkukuna ng export quality na pili nuts.
05:44Hindi raw Canaryum luzonicum,
05:46kundi yung tinatawag na Canaryum ovatum.
05:49Kilala sa Bicol,
05:50pero meron din itong dagta.
05:52Siya yung may pinakamalaking bunga.
05:54Yun nga lang,
05:55iba ang amoy sa dagta ng Canaryum luzonicum.
05:59Hindi rin sing mahal
06:00dahil mas konti raw
06:02ang nakukuha ritong langis.
06:05Gayunman,
06:05ginagawa pa rin itong essential oil
06:08dito sa Pilipinas at abroad.
06:14Dito sa Gubat Sorsogon,
06:16ang pagtatatak o pagsugat sa balat ng pili tree
06:20at pangungulekta ng dagta nito
06:23na kung tawagin nila pulot.
06:25Mahigit dalawang dekada ng hanap buhay
06:28ni na Teresa at Rolando.
06:30O yung pulot po ng pili,
06:32sa isang buwan, dalawang beses po kumukuha.
06:34Mag-tsa-tsaga kaya dapat araw-araw talaga magtatatak
06:37para didididit siyang dalawin ng pulot.
06:40Isang puno, yung tatak dapat,
06:42dalawa lang, tatlo.
06:43Kasi mahirap na yun pag naka-aikot sa kanya,
06:45mamamatay yung puno.
06:46Tuwing alas tres ng hapon,
06:48sinusuyod ni Rolando
06:50ang ipinamana sa kanyang lupain
06:52na may pilihan o tatlumpung puno
06:55ng Canaryum o Batum.
06:57Yung mga puno ng pili ito,
06:58baka sinitirin na yung buhay niya.
06:59Maraki na sila ng dadat ng puno.
07:03Mas matapang ng konti yung amoy nito
07:05sa Sampagita.
07:07Ito yung babae.
07:09Namumulaklak siya ng konti.
07:11Hindi kagaya ng lalaki,
07:13hindi nagbubunga.
07:14Mas malakas magdagta yung lalaki
07:17kisa babae.
07:18Nakakolekta si Rolando at Teresa
07:20ng halos dalawang kilong pulot.
07:23Dalawang oras,
07:24mahigit lang ito kinawa sa puno.
07:26Kunti lang yung daloy ng pulot.
07:28Dapat araw-araw magtatak
07:30para dorodelet sa'yo yung dalay ng pulot.
07:32Mr. LB?
07:33Hi.
07:34Dalawang kilo, eksakto.
07:36Ang halos dalawang kilong pulot
07:38na kanilang nakolekta,
07:40na ibenta nila
07:41ng 200 pesos
07:43o 100 pesos
07:45kada kilo.
07:46I-deliver naman ito ni LB
07:48sa mga bagsakan
07:50kung saan na ibenta niya
07:51ng 120 to 130 pesos
07:55kada kilo.
07:57Ang mga pulot
07:58hindi nila alam
07:59na ginagamit
08:00para sa mga mamahaling pabango.
08:03Ginagamit lang daw
08:04kasi nila ito
08:05bilang pangsiga
08:06sa uling.
08:10Buong buhay po namin talaga.
08:12Ngayon lang po kami
08:13nagka-pundran ng TB
08:14dahil po sa pulot.
08:15Ang mga tigalubok naman
08:17sa buhol
08:18nangungolekta rin daw
08:20ng dagta
08:21ng puno
08:21ng pili
08:23ipinapahid
08:24sa kanilang mga
08:25sumasakit
08:26na kasukasuan.
08:27Ang bawang
08:28pilanap
08:29ang bawang
08:30pilanap
08:31habang ang iba
08:33ginagamit lang ito
08:34bilang pantaboy
08:35ng lamok.
08:55Ang pinangangambahan nga lang niya
08:57pakaunti na rao
08:58ng pakaunti
08:58ang puno
08:59ng pili
09:00sa kanilang probinsya.
09:02Kanang sawong
09:02naganda mo na
09:03sawong na
09:04gamay na kayo
09:05nangamatay
09:05mag-anam
09:06maunang ipatanom
09:07na pun, ma'am.
09:07Ang gobyerno
09:09isinasama na rin ito
09:10sa kanilang mga
09:11planting.
09:12Dapat yung magtatap nito
09:13yung mga farmers
09:14ay maitrain namin
09:16na maayos
09:17kung paano yung tamang
09:18proseso
09:18para sa tuloy-tuloy
09:19na kapakainabangan
09:20hindi mamamatay
09:21ang puno.
09:22We can do a
09:23one-on-one
09:23consultation
09:24with the farmers
09:25para ma-guide sila
09:26sa process
09:27ng pag-iexport.
09:28Kasi kung sa
09:29international nga
09:29nabibili ito
09:30why not
09:31na tayo mismo
09:32yung mag-prances dito
09:33tapos
09:33dalhin natin
09:34sa ibang bansa.
09:35Matagal
09:36ng bahagi
09:37ng ating
09:38mga kagubatan
09:39ang puno
09:40ng tili
09:41sa bawat
09:42sugat
09:43ng puno nito.
09:45Sumibol
09:46ang kabuhayan
09:47ng maraming
09:48Pilipino.
09:49Ang dagta
09:50nito
09:51nagbibigay
09:52halimuyak
09:53ngayon
09:53sa ilan
09:54sa mga
09:55pinakasikat
09:56na pabango
09:57sa buong
09:58mundo.
09:59Tunay nga
10:00itong
10:00maituturing
10:01na yaman
10:02natin
10:03mga
10:04Pilipino.
10:10Thank you for
10:11watching
10:12mga kapuso.
10:13Kung nagustuhan
10:14nyo po
10:14ang video
10:14ito,
10:15subscribe na
10:16sa GMA
10:17Public Affairs
10:18YouTube channel
10:19and don't forget
10:20to hit the
10:21bell button
10:22for our
10:23latest
10:23updates.
10:24updates.
Comments