00:03In the middle of their lives,
00:06there is a place in a place.
00:12There is no distance to the place.
00:16There is no distance to the place.
00:20But they are limited to the place.
00:24limitado.
00:25May ilan nga na hindi na
00:28nakakabalik ng buhay.
00:32Bakay kong alamin
00:33ang misteryo sa likod
00:35ng mga giraffe na nawawala.
00:39Kaya tumungo ako
00:41sa isang itinuturing na huling
00:43isla ng mga dambuhala,
00:46ang Kalawi.
00:54Isang tower of giraffes
00:56ang naabutan kong abala
00:58sa pagkain ng dahon
01:00gamit ang mahaba nitong leeg.
01:04Maging ang mga nalaglag
01:06na sanga, di nila
01:08pinalampas.
01:10Ang isang ito, kailangan niyang
01:12bumaba ng husto at ibuka
01:14ang kanyang paa para makuha ito.
01:25Kaya nilang kumain
01:27ng mahigit apatnapung kilo
01:29ng dahon kada araw.
01:33Mukha man silang malaya,
01:37ang kanilang pagkain
01:38kailangan pang hanapin.
01:41Lalo na't kakaunti na ito.
01:44Sa lugar kung saan
01:46dayuhan silang may tuturing
01:48sa isla ng Kalawit.
01:51Ang mga giraffes
01:53sa Kalawit Safari Park
01:54mula pa sa Afrika.
01:58Yung lan ng isang barko,
02:00dinala sa Pilipinas
02:02ang mahigit isang daang hayop
02:04noong 1977.
02:08Pero ngayon,
02:10panging mga apu na lang
02:11ng zebra at giraffe
02:13ang natitirang buhay sa kanila.
02:18Sa walang hanggang
02:19pagkahanap nila ng pagkain,
02:21ang ilan sa kanila
02:23napapadpad sa teritoryong
02:26off-limits
02:27sa mga giraffe.
02:32Nandito tayo sa
02:33Sicho Dayundong
02:35and dito daw
02:38yung mga giraffes
02:39dito nagpupunta.
02:40Parang ngayon lang ako
02:41nakarinig ng giraffe
02:43na pupunta
02:43ng Dalampasigan, ano?
02:45Isa si Tatay Onofre
02:46sa mga katutubong
02:48Tagbanwa
02:48na pinaalis noon
02:50para bigyandaan
02:52ang pagdating
02:53ng mga hayop
02:54mula Afrika.
02:571986
02:58nang simula
02:59silang bumalik
02:59sa isla
03:00at taong 2010
03:02nang tuluyan na
03:03nasa kanila
03:04ibinalik
03:05ang kanilang lupain.
03:07Sang tagumpay
03:08para sa kanilang
03:10karapatan
03:10bilang katutubo.
03:12Simula sir
03:13na magbalik kami dito
03:14mga tatlongpung taon na.
03:15Tatlongpung taon?
03:16Eh yan, yan, yan.
03:17Ano ito?
03:18Yan nga ang bakas niya.
03:19Definitely
03:20hindi yan baka,
03:21hindi yan kalabaw
03:22kasi laki o.
03:23Girap yan.
03:24Pinutan niyo o,
03:25yung kamay ko,
03:27eh,
03:27kasang-kasya.
03:29Bakay na mga giraffe
03:30puntahan ang aroma,
03:32isang uri ng shrub
03:33at matinik na halaman.
03:36Itong aroma,
03:37isa yan sa paborito
03:38niyang kainin?
03:39O, pagkain niya.
03:40Eh, ang tinik-tinik niyan.
03:41Baliwala sa kanya yan?
03:42Baliwala rin.
03:42Pag iniikutan nito
03:44ng dila niya,
03:44tapos ganyan niya.
03:45Sa layan
03:46na ikutan
03:47ng mga giraffe,
03:48may ilan
03:49na nakakarating
03:50na mismo
03:51sa komunidad.
03:53Sa tangkad nila,
03:55waka-efect
03:56maging ang mga bakod.
03:59Ito,
04:00pagpasok nila
04:01ito na sira.
04:02Ito,
04:02may dugo o.
04:03May dugo ba yan?
04:04Baka may
04:05yung may sugat
04:06ang nakaakuan niya.
04:07Ang may sugat
04:08dito sa...
04:09So,
04:10baka bago pa ito.
04:11Magaspang ito,
04:12eh,
04:12pag gumaganon
04:13yung tali na ito,
04:14kung may sugat daw
04:15sa balugbog
04:16yung giraffe,
04:18kakaskas,
04:19matatanggal
04:19yung scab niya.
04:21Sa pag-iikot
04:22ng mga giraffe,
04:26pati ang mga tanim
04:27ng residente
04:28na mangga
04:29at saging
04:30kinakain din nila.
04:32Seven and a half
04:32na lang natirang
04:33saging
04:34kinain ng giraffe.
04:36Grabe,
04:37hindi niya
04:37nakilang panungkit.
04:38Ang tanim
04:39na palay
04:40ni Tatay Inofre,
04:41damay din
04:42sa pagdaan
04:43ng mga giraffe.
04:45Ang giraffe,
04:46sana yan
04:46sa matigas
04:47na tapakan,
04:48pero itong palayan,
04:49putik to eh,
04:50hindi ba nababaon
04:51yan dyan?
04:52Hindi kasi ito,
04:53parang mabuhangin siya,
04:55hindi ganong putik.
04:56Ang mga residente,
04:57halos walang magawa
04:59sa tuwing binibisita sila
05:00ng mga giraffe.
05:03Kung sinaktan pa namin yan,
05:05sa tagal namin,
05:06di sana yan,
05:06ubos na.
05:07Sa 30 taon
05:08sobrang na kami dito,
05:09kung sinaktan namin yan,
05:10mayroong pang maiwan,
05:11ilan lang yan.
05:13Ang mga residente,
05:14matigang binabantayin na lang
05:16ang kanilang mga pananim.
05:18Hanggang umalis
05:19ang giraffe.
05:21Tatlong beses
05:23kada linggo raw
05:24sila kadalasang
05:25nagtatagpo.
05:28Sa gitna
05:30ng masukal na gubat,
05:31susubukan namin
05:32hanapin
05:33ang giraffe
05:34na salarin
05:35sa tanim
05:36ni Tatay Onofre.
05:37Nagpalipad kami
05:39ng drone
05:39sa pinakmataas
05:40ng burol.
05:44Ano kaya yan?
05:47Una namin namataan
05:49ang mga zebra
05:50na nanginginain
05:51ng damo.
05:52So,
05:53kung kita natin
05:54yung zebra,
05:56hindi malayong
05:56makita natin
05:57yung giraffe.
05:58Kung giraffe
05:59kulay lupa.
06:03Yun,
06:04yun,
06:04yun,
06:05yun,
06:05giraffe!
06:06Oh my God!
06:12Uy!
06:13Uy!
06:13Kung tumingin?
06:15Isang dambuhalang lalaki
06:17o bull
06:18na reticulated giraffe.
06:21Yan,
06:21o.
06:27It's a bull.
06:28Ganda.
06:30Amazing,
06:30yun,
06:31o.
06:31May tinitignan siya
06:32dito.
06:33Nakikilala mo ba
06:34yung giraffe
06:34ngayon?
06:36Isa ba yan
06:36sa mga
06:37ming bisita
06:38sa mga
06:39taniman niyo
06:39o iba yan?
06:40Yan,
06:41yan,
06:41Ang isa nga yan.
06:42Siya yan?
06:43Parang aligaga siya,
06:45Ang ganda naman
06:45ang kulay niya.
06:48Napansin ang giraffe
06:49ang aming presensya.
06:51Kaya nagtago ito sa puno
06:53at kalahati lang
06:55ng kanyang katawan
06:56ang nakasilip.
06:58Tila sinusukat
06:59ang bawat galaw namin.
07:02Hanggang sa tumakbo
07:03ito palayo.
07:06Sinundan namin
07:07ang giraffe.
07:12Maya-maya pa,
07:14nakabuntot na
07:15sa kanya
07:15ang dalawang zebra.
07:18Sa Afrika,
07:20makikita rin
07:21na palaging
07:22magkasama
07:23ang dalawang
07:23species na ito.
07:24Ang tawag dito
07:25ay
07:26mixed species effect.
07:27Isang alyansa
07:29na nabuo
07:30sa pagitan
07:30ng dalawang uri
07:31ng hayop
07:32para masiguro
07:33ang kaligtasan
07:34ng bawat isa.
07:37Giraffe
07:38ang nagsisilbing
07:39watchtower
07:40at intel
07:41naman
07:41ang mga zebra.
07:42Sa oras
07:44na maging
07:44aligaga
07:45at tumakbo
07:46ang giraffe,
07:47alam nilang
07:48may paparating
07:49na panganib.
07:51Labing dalawa
07:51sa mga giraffe
07:52sa Kalawit Safari Park
07:54sanay
07:55sa mga turista.
07:59Sa katunayan,
08:01may pangalan pa
08:02ang mga ito
08:03at kabisado ito
08:05ng animal keeper
08:06na si Hilario.
08:08Parang pag tinignan ko
08:09pare-pareho lang
08:10itsura eh.
08:10Ano ba yung
08:11difference nila?
08:12Pagka sa ano,
08:13ano po,
08:14familiar na sa akin
08:15ang mga
08:16lahat ng mga
08:17katawa nila,
08:18muka nila,
08:20familiar sa akin.
08:21Kahit nakatalikod sila.
08:23Parang muka ng tao
08:23pag nakito mo rin.
08:29Ang early bird
08:30sa lahat,
08:31si Jim,
08:32ang alpha male giraffe.
08:34Siya ang hari
08:36sa mata
08:36ng mga giraffe.
08:40Isa sa mga
08:41pinakamatanda yan.
08:42Pinakamatanda po.
08:44Yan yung
08:45walang makapalag dyan
08:46na bull, ano?
08:49Halos hindi naman
08:50mawalay
08:51sa isa't isa
08:52ang mag-inang
08:53si na Alfaro
08:54at Amore.
08:57Si Alfaro,
08:58kilala bilang
08:59pinakamabait na giraffe
09:01ng safari.
09:03Siya rin
09:04ang pinakapaborito
09:05ni Hilario.
09:06Ito kasi si
09:07si Alfaro
09:09kaya nasabi kong
09:10mabait
09:10kasi ito
09:10dito na rin lumaki
09:11mula pagkabata.
09:13Yung ipinanganak siya
09:14kasi malapit lang
09:14pinanganak ng nanay niya
09:16dito eh.
09:16Nahawakan siya.
09:18Kasama niya
09:19ang mag-iisang buwan
09:20pa lang na supling
09:21na si Amore.
09:23Palakar-lakad
09:27at paikot-ikot ito
09:31hanggang
09:32sa dahang-dahang
09:33lumapit sa amin
09:34si Amore.
09:37Hello!
09:38You're so cute, ha?
09:41Alfaro,
09:42you're a good girl, ha?
09:43You're a good mother.
09:45Agad na nilapitan
09:46ni Alfaro
09:46ang kanyang anak.
09:48Sinigurong
09:49walang banta
09:50ng panganib
09:51mula sa amin.
09:59Si na SMP
10:00at Miller naman
10:03mukhang
10:03naglalambingan.
10:06Kahit may mga bisita
10:08walang awat
10:09sa trip nila.
10:12Nagpatakiramdaman.
10:16Hanggang sa
10:19naghahampasan na sila
10:21ng kanilang ulo
10:22at leeg.
10:26Ang tawag dito
10:27ay necking.
10:29Ganito mag-away
10:30ang mga giraffe.
10:33Ang mahabang leeg
10:35ang nagsisilbi
10:36nilang armas.
10:42Pero ayon sa
10:43animal keeper
10:44na si Lario,
10:46nag-protractice lang daw
10:48ang dalawang ito.
10:52Dahil isa sa kanila
10:53ang pwedeng humamon
10:54kay Jim
10:54para sunod
10:55na maging leader.
10:58Pagtalikod
10:59ng dalawang giraffe,
11:01napansin kong
11:02may malaking sugat
11:03sa puwet
11:04ang isang
11:04mas matangkad.
11:05kaya isa si Miller
11:08sa ipapasuri
11:09ni Hilario sa akin.
11:11Mayroong lumaba
11:12ng matindi
11:12diyan
11:12si Miller
11:13pag natamaan
11:14yung pwedeng.
11:15Takbo na.
11:16Takbo na.
11:17Regular na may
11:19nagsusuring veterinaryo
11:20sa mga hayop
11:21ng safari.
11:22Pero dahil sa laki
11:25at namamagang sugat
11:26ni Miller,
11:28kailangan na siyang
11:29matignan.
11:33Pwedeng itong lumala
11:35at kumalat
11:35ang impiksyon
11:36at tuluyang
11:38manghina
11:39si Miller.
11:41Kaya
11:42nagkasaagad kami
11:43ng medical mission
11:45kasama
11:46Provincial Veterinary Office
11:48ng Palawan
11:49para sa mga giraffe.
11:52Dahil higante
11:53ang mga pasyente namin,
11:54hindi namin sila
11:56basta-basta
11:56mahahawakan.
11:58Kaya
11:59naghanda
12:00ang mga
12:00animal keeper
12:01ng shoot
12:02kung saan
12:03papapasukin
12:04ang mga giraffe
12:05para may iwasang
12:06masaktan
12:07ang parehong
12:08tao
12:08at giraffe.
12:18Unang pumasok
12:19si Alfaro.
12:20Huwag niyo
12:21bubuksan ha.
12:22Huwag niyo
12:25nilagyan namin siya
12:26ng pagtakip
12:27sa ulo
12:28para mabawasan
12:29ang kanyang stress
12:30lalo na
12:31maraming taong
12:32nakapaligid sa kanya.
12:35Binigyan ko muna
12:36siya ng
12:36pampakalma.
12:40Habang
12:41sinusuri,
12:43pinapakain
12:43ng zookeeper
12:44si Alfaro.
12:47Mabilis namin
12:48siyang nakunan
12:48ng dugo
12:49at mabigyan
12:50ng vitamins.
12:52Ang susunod
12:53kong pasyente
12:54may labing limang
12:56talampakan,
12:57lalaking giraffe
12:58may malaking
13:00sugat
13:01sa kanyang
13:01kwetan.
13:03Siya si Miller.
13:05Pamilyar
13:06ang kanyang
13:06sugat.
13:08Hanggang
13:08sa pinakita ko
13:09kay Kuya Hilario
13:10ang nakuhanan
13:11naming giraffe
13:12sa komunidad
13:14at kumpirmadong
13:15siya nga.
13:16Ang giraffe na yan po
13:17ay walang iba
13:18kundi si Miller.
13:19Si Miller?
13:20Opo,
13:20ito po.
13:22Ayun!
13:23Tama nga
13:24si Hilario.
13:25Grabe.
13:26So,
13:27pagpupunta si Miller
13:28dyan,
13:29mga ilang
13:29araw na wala?
13:31Pinaabot siya
13:31ng mga
13:323 days
13:33o hanggang
13:335 days.
13:35Natural
13:35sa mga giraffe
13:36ang mag-ikot
13:37at maglakad
13:38sa kanilang lugar.
13:40Lalo na
13:41sa mga lalaking
13:42giraffe
13:42tulad di Miller
13:43na kaya
13:45siya
13:45lumalayo
13:45sa grupo
13:47dahil
13:47posibleng
13:48iniiwasan
13:49niyang
13:49makakasagupa
13:50ang alpha
13:51giraffe
13:52na si Jim.
13:53Oras na
13:54para gamutin
13:55si Miller.
13:56So,
13:57i-dart ko lang
13:59ito
13:59para kumalma
14:00siya.
14:03And,
14:04mas marami
14:05tayong gagawin
14:06dito.
14:06Maglilinis tayo
14:07ng sugat niya,
14:08collect blood
14:09and give
14:11antibiotics.
14:13We're waiting
14:14for
14:15itong si Miller
14:17to calm down.
14:18Kasi,
14:19kita mo,
14:20kunting hawak mo lang
14:21nagwawala na.
14:23Dahil makapal
14:24ang kanyang balat,
14:26nahihirapan kaming
14:27turukan ng gamot
14:28si Miller.
14:29Gawa lang tayo
14:29ng isa pa.
14:30Hindi pumasok
14:31yung gamot.
14:32That's why
14:32we will have to
14:33repeat it again.
14:35Nang kumalma,
14:37tinunan namin siya
14:38agad ng dudo
14:39at ginamot
14:40ang malaking sugat.
14:42May magots na yung
14:43sugat niya.
14:43Grabe yung muscle nito
14:45tsaka yung balat.
14:46Dito na tayo
14:47mag-iniinis.
14:48So,
14:48ang ginagawa ko
14:49talagang
14:50hinahawakan pa
14:51yung sugat niya.
14:51Tinatanggal ko
14:52yung mga uod,
14:54medyo mabaho.
14:56Ang ganitong sugat,
14:58hindi pwedeng operahan.
15:00Mahirap
15:00i-manage
15:01ang sugat
15:02ng mga
15:04malalaking hayop.
15:05Una,
15:06hindi stretchable
15:07yung mga
15:07balat nila.
15:08Pangalawa,
15:10ang tigas
15:11ng balat nito
15:12pagka
15:12tinatahi mo yan.
15:14Not in this type
15:15of working condition.
15:17yung mga langaw,
15:20magpapipiestahan
15:20yung malaking sugat
15:21na yan.
15:22Kaya,
15:23hindi ideal na
15:24operahan to.
15:26management na lang
15:27talaga
15:27ang gagawin
15:28natin dito.
15:30Reverse na natin.
15:32Go,
15:32Go,
15:32Go,
15:32Go!
15:33Go!
15:38Go!
15:38Go!
15:39Go!
15:39Go!
15:39Go!
15:39Go!
15:40It went very smoothly
15:41thanks to
15:42the docs
15:43from the provincial vet.
15:45Yung mga taga-kalawit,
15:46grabe yung
15:47tsagaan nila.
15:49Ang mga nakuhang dugo,
15:52isinalang namin
15:53sa blood machine.
15:55Ang resulta,
15:57So,
15:57ito na yung
15:58kay Alfaro,
15:59still within
15:59normal range.
16:01Miller,
16:02liver niya
16:03is normal.
16:04Kidney niya
16:05is
16:06also
16:07normal.
16:10Pero,
16:10hindi pa tapos
16:11ang misyon
16:12ng aming team dito.
16:15Dahil may isang
16:16giraffe
16:16na matagal
16:17nang di nakakauwig
16:19sa safari.
16:20Si Rave.
16:23Oktubre pa
16:24nung huling
16:25nakita si Rave
16:26sa masukal
16:27na bakawan.
16:29Sinamahan ako
16:30ni Jesus,
16:31isang residente
16:32ng kalawit.
16:34Itinuro niya
16:35sa akin
16:35kung saan niya
16:36nakita si Rave.
16:38Dok,
16:38ay ito yung
16:45hanggang sa
16:46nagpakita na siya
16:47sa amin.
16:48Pero,
16:49oh my God,
16:50kalansay na pala.
16:52From this distance,
16:53makikita mo
16:53ang lalaki
16:54ng mga buto.
16:55Ayun o,
16:56namumuti na
16:57yung mga buto.
16:58Wala na
16:58laman,
16:59wala na rin
17:00amoy.
17:04Limang buwan
17:04nang patay
17:05ang giraffe.
17:08Ang ibang buto,
17:10nakalubog pa pala
17:11sa putik.
17:13So,
17:13kung ganyan,
17:15dito nahulog
17:16yung
17:17katawan niya.
17:18Palagay ko,
17:19dapat madala natin
17:21ito sa safari.
17:23Ayon kay Jesus,
17:25pupunta raw
17:26si Rave dito
17:27para mga anak
17:28na makakain.
17:30Hindi si Rave dito
17:31yan,
17:31pumasok po
17:32yung pangaray tayo
17:32din sa ano?
17:33Malalim po yan.
17:34Wow,
17:35tapos,
17:36dito na siya
17:37nag-struggle.
17:39Dahil burak
17:40ang ilalim
17:41ng huling,
17:42posibleng
17:43nahirapan na siyang
17:44makalis.
17:46Posibleng
17:47natumba
17:48at tumama
17:49ang ulo
17:49sa batuhan.
17:51Pero ngayon,
17:53makakauwi na siya.
17:56Inipon namin
17:57ang lahat
17:58ng buto
17:58ni Rave.
18:00Ibabalik natin ito.
18:02Isasakay natin
18:03sa bangka
18:04tapos
18:04ibabalik namin.
18:06Huwag tayo
18:07mag-iniwanan
18:07kahit anong
18:08malik ka-pirasong buko.
18:21Pagdating
18:21sa safari,
18:24si Rave.
18:25Thank you very much.
18:25Ito bahay niya.
18:26So,
18:27to give respect
18:28to the
18:28sinodi namin
18:29sa inyo.
18:30Thank you,
18:30thank you.
18:31Yung initiatives
18:32niyo,
18:32malaking bagay
18:33sa amin.
18:34Kaya kung malayo
18:35nga yung kanilang
18:37kinamatayan nila,
18:39doon na lang yun.
18:40Ito naman,
18:40hindi naman ito
18:41na buri.
18:42Hindi naman ito
18:42na,
18:43kasi nandun sila
18:44sa Marcy area.
18:46Saka wala
18:46na nag-initiate
18:47na gawaan pa
18:48ng burial.
18:50Sinubukan namin
18:51buuin si Rave.
18:54Baka
18:55later on,
18:56magamit ito
18:57sa mga
18:58sudyante,
18:59na mga
18:59vet students,
19:00mga biologists.
19:02Ito yung
19:03pinakamasakit
19:04na nangyari
19:05sa
19:05kirig.
19:06Dahil nga sa,
19:08yun nga,
19:08namatay siya na
19:09hindi namin
19:10masyadong nasubaybayan.
19:12Sibre,
19:12nagpapasalamat kami
19:13dahil ito,
19:14naiuwi na dito.
19:32Hindi piro,
19:33ang pangalagaan
19:34ang isang isla
19:35na tirahan
19:36ng mga higante
19:37at dayong hayop.
19:39Pero dito
19:40sa Kalawit Safari Park,
19:43patunay ito
19:44ng ating
19:45pagmamalasakit.
19:48Napapatunayan
19:48na sa kabilaan
19:50ng pagkakaiba,
19:51kaya natin
19:52magtulungan
19:54para mapangalagaan
19:56ang mga hayop na ito.
20:01Ako,
20:02si Jok Nielsen Donato,
20:04Born to be Wild.
20:08Maraming salamat
20:09sa panonood ng
20:10Born to be Wild
20:10para sa iba pang kwento
20:12tungkol sa ating kalikasan
20:14mag-subscribe na
20:15sa GMA Public Affairs
20:17YouTube channel.
20:18Maraming salamat
20:19sa panonood
20:20ng Born to be Wild.
20:21Para sa iba pang kwento
20:23tungkol sa ating kalikasan,
20:25mag-subscribe na
20:26sa GMA Public Affairs
20:28YouTube channel.
20:29hell on?
Comments