- 2 days ago
- #iwitness
Aired (March 21, 2026): Bago pa sumikat ang araw, gising na sila para mangisda. Wala man silang sariling bangka, baon naman daw nila ang sipag, tiyaga at pangarap para sa pamilya. Ngunit ano nga ba ang halaga ng lahat ng iyon kung ang dagat na minsang sagana ay unti-unti nang namamatay?
Panoorin ang video. #iWitness
Panoorin ang video. #iWitness
Category
😹
FunTranscript
00:00kişi
00:00nome
00:01уб Chrissy
00:03ma
00:04ma
00:04NBA��
00:28deborah
00:29...
00:33...
00:33...
00:33...
00:45...
00:46Mahagul na pangkutok ng liwana para makuha ang isa sa pinakamahal na uri ng lamandagan.
00:58Kung sipag at syaga lang ang basihan,
01:02Mga Manging Isda Sana ang ilan sa pinakamayaman.
01:20We're going to put some food here.
01:23And then, when we're going to eat it,
01:25we're going to eat it.
01:26We're going to eat it.
01:28We're going to eat it.
01:29We're going to eat it.
01:30We're going to eat it.
01:32We're going to eat it.
01:33The whole life of Edward is in the river.
01:40What grade are you going to eat?
01:43Grade 6.
01:45Why?
01:47I was going to eat it when I started to eat it.
01:54Do you choose to eat it rather than to eat it?
01:57Yes.
01:58I was very happy.
02:01But when I was a kid,
02:03I didn't want to eat it.
02:05I didn't want to eat it.
02:12I was going to eat it,
02:13but I didn't want to eat it.
02:16I knew why I lost my way to the outside.
02:25Sixth cemetery of coral is what I can see.
02:28There are no trees in the dead.
02:32When I came back to my home,
02:38it's hard to find out what to do.
02:43Si Tatay Max ang pinakamatandang manging isda sa Dewey Island.
02:48Banye-banyera daw ng isda ang nakukuha nila noon.
02:51Pero simula nang dumating ang mga dayo, unti-unting inalag ang kanilang lambat.
02:57Paano ginagawa nila?
03:00May isda ma'am na ibababal sa sayon ahit bago nila iagis.
03:06Kakain naman yung lapo-lapo, oh yun, nahilo na.
03:10Lulutang na yun.
03:11Yung dinamita naman, pag dilapuan ng dinamita yung bato, wasak, warak yung bato.
03:17Hindi na lalapuan ang isda yun.
03:18Kaya ganun, dumalang ng isda dito sa amin.
03:23Dahil pinatay ng iligal na pangingisda ang bahura,
03:27lumayo sa mas malalim na bahagi ng dagat ang mga isda.
03:32Sa laot kung saan kailangan mo na ng malaking bangka.
03:40Kaya ang mga maliliit na mangingisda tulad nila,
03:44napipilitang maghanap ng kabuhayan sa simenteryo ng bahura.
03:56Mamalantik o mantis shrimp ang tawag sa ganitong uri ng lamang dagat.
04:01Sa ibang probinsya, alupihang dagat ang tawag dito o pitik.
04:07May mga kamay kasi ito na nakasusugat kapag pumitik.
04:17Katunayan, sa lahat ng hayop sa mundo,
04:19ang mamalantik ang may pinakamapilis na suntok.
04:23Para ka raw tinamaan ng bala sa bilis nito.
04:26Tapos yung ano naman niya sa harap, yung pitik niya,
04:29pag pitik ka nun, hindi lang putusok yung butin,
04:33kundi yung hiwa.
04:35Hiwa talaga?
04:36Malalim po, mam.
04:37Saka iba rin po yung ano nun, yung tama ng mga pitik nila.
04:41May mga parang may mahalong laso din kasi masakit, makirot, ganyan.
04:46Ito ang dahilan kung bakit sa buong isla ng Dewi,
04:50apat lang silang nangangahas na kumuha ng mamalantik.
04:54Anong mas gusto niyo po, yung nangingisda o namamalantik?
04:58Kung talagang tusin, mam, mangisda pag may sariling ano.
05:02Kasi magagawa mo yung ano, saka madiskarte mo yung sarili mo,
05:05lalo pag ma-ano ka, matyaga ka sa laut mag-ano, mangisda.
05:11Eh kaso lang?
05:12Eh wala po, mam. Kaya nakikikuan lang.
05:18Pinagamit tayong bangukai.
05:23Ba't yung kayang nagkaroon na rin bangukai?
05:26Eh kasi ba, mahirap ang buhay.
05:28Kaya balasan na lang kayang bilhin.
05:32Ay, yun, pitik.
05:33Meron, meron!
05:34Mawa na, pitik.
05:35Pumitik na!
05:36Oo.
05:45Pinipitik niya yung ano eh.
05:48May laman sa loob.
05:50Pagkalagay na pagkalagay pa lang namin ng silo,
05:54hinaano na niya kaagad.
05:56Pukok, talaga?
05:57Pinipitik na niya.
05:58Hinaano na niya, pinupush na niya palabas.
06:03Nakatira sa ilalim ng buhangin ng mga mamalantik.
06:06Isa ito sa iilang hayop sa dagat na may kakayahang mabuhay
06:10kahit patay na ang mahura sa kanyang paligid.
06:18May laman kaya to?
06:20O po, ma'am.
06:21Kada isang putas po, ma'am.
06:23Dalawa po, ma'am.
06:23Mag-asawa.
06:24Samparis po.
06:26Matilim, hindi naman makita.
06:29Malahe po yung butas.
06:32May dalawa dyan sa loob?
06:34Opo, ma'am.
06:38May ibang mga butas.
06:40Hindi mo mahahalata na may bahay ng mamalantik
06:44kasi may takip na buhangin.
06:47Pero dahil kabisado na ni Kuya Edward yung itsura,
06:50kailangan mo lang hukayin yung takip.
06:57Dahil delikado ang pitik ng mamalantik,
07:00hindi nila ito dinudukot sa butas.
07:03Bagkos, nilalagyan nila ito ng silo
07:06at hinahaya ang kusang kumagat.
07:14Sadyang umaalis ng madaling araw yung mga maninilo
07:17kasi gusto nila hanggang dito pa lang yung tubig.
07:23Kapag lumalim na kasi ito,
07:26mahirap nang makita yung bahay nung mamalantik.
07:31Ang sabi sa akin ni Kuya,
07:33mga alas 9 raw ng umaga,
07:35magsisimula nang tumaas yung tubig dito.
07:57Mabalikan muna natin yung iba.
08:11Pero tsambahan ang trabaho ito.
08:16Ay, walang huli!
08:18Natanggal?
08:20Nakalabit po.
08:21Ah, nakalabit niya, nakawala!
08:23Oh, kinitik po nga suguro kayo nakalabit.
08:25Tapos gusto po niya nilabas.
08:30Tilang butas pa ang kanyang tinignan.
08:34Pero wala pa rin kumakagat sa silo ni Edward.
08:39Parang malambot.
08:42Huwais din po.
08:43Huwais din!
08:53Pati si Tatay Max, inaalat.
09:00Ano nangyari?
09:01Ano nangyari?
09:02Tinain ka?
09:03Hindi.
09:03Bahay pero hindi niya tinain ng atak.
09:05Bakit gano'n?
09:06Hindi tiklang gano'n.
09:07Kapwede titik lang gano'n.
09:09Ay, bakit hindi pwede tukutin na lang?
09:12Ay, hindi pwede ma'am.
09:13Di pwede ma'am.
09:14Di pwede ma'am.
09:15Di pwede ma'am.
09:25Sain naman.
09:26Sain naman.
09:26Anong gagawin niyo kuya?
09:28Sain kunti.
09:38Ano ba mo?
09:40Ha?
09:40Lumalabas.
09:41Lumalabas?
09:44Nakita ko.
09:45Lumalabas sa butas kuya.
09:48Nakita ko yung sungay niya.
09:56Kuya lumalabas.
09:58Ayan na siya sa butas.
09:59Paano gagawin?
10:00Hindi ko kaya kulin yun.
10:05Medyo wais itong mga mamalantik na nandito sa butas na to.
10:11Pinupwersa na lang ni kuya na palabasin sila.
10:16May kasabihan kung di madaan sa santong dasalan,
10:20daanin sa santong paspasan.
10:24Dila ba na ubusan na ng pasensya ang masipag na mga misda?
10:34Habang nagsusumiksik ang mamalantik,
10:38sige naman ang bungkal ni Edward.
10:40Sino kaya ang mananalo sa tunggalian ito?
10:56Makalipas ang ilang minuto,
11:02nagtagumpay ang tapo.
11:09Lata iwat sa kung ano yung asawa.
11:11E di pwedeng ho kayin ito.
11:13Teka baka lumabas dito eh.
11:35Mas!
11:40Let's go.
11:40ma tayo,
11:41Malatik na.
11:42Nakula eh!
11:43Yes!
11:44Malatik na!
11:46Sa puntong iyon, nararamdaman naming tumataas na ang tubig.
11:51Mas mahihirapan silang makita ang tirahan ng mga mamalantik.
11:57Actually, meron pa kami tatlong butas na inaabangaw.
12:00Pero pumunta muna tayo dito sa pwesto ni Tatay Max.
12:04Kasi ang sabi sa atin ni Tatay Max, meron daw butas dito na may mamalantik.
12:10Pero hindi niya mahukay.
12:12So, dahil medyo may edad na si Tatay Max, si Kuya Edward yung maghukay.
12:18Tsaka kukuha dun sa mamalantik.
12:22Ay, yan! Kuya, may pumitik! Ay, kuya!
12:27Kuya, pumitik! May laman yan, may laman!
12:33So, ang nangyayari ngayon, yung butas nandito,
12:41pero dahil yung bahay ng mamalantik ay para siyang tunnel,
12:46ang ginagawa ni Kuya Edward ngayon,
12:50inaano niya, binubutas niya, binugulabog niya yung isang side ng tunnel
12:55para mapuwersa yung mamalantik na lumabas dito sa butas na to at mahuli ni Tatay Max.
13:03Tulad ng ginawa niya sa iba, hinanap ni Edward ang dulo ng butas
13:07at purasahang pinalabas sa kanilang tirahan ang mga alupihan.
13:14Pero may ibang plano ang karagatan.
13:21Kanina malinaw yung tubig, kaso lang,
13:24nung hinuhukay na niya,
13:27lahat nung mga hinukay niya,
13:30pumukunta ngayon dito sa butas,
13:32so, hindi na namin ngayon makita yung butas.
13:36Ang labo na ng tubig,
13:40dahil lumalakas na yung agos.
13:46Nagpatuloy sa paghukay ang belawang manging isda.
13:55Nangbiglang,
13:58Bilos, bilos, ayun na!
14:02Dalawang lalaking mamalantik ang kanilang nakuha.
14:06Dalawang lalaking!
14:11Batid ni na Tatay Max na may kapares ang mga ito.
14:18Kaya, sumubok pa ulit silang maghukay.
14:24Pero tumataas na ang tubig noon.
14:29Naging mailap ang swerte.
14:33Wala.
14:34Wala.
14:35Wala, wala, wala.
14:36Umalis na.
14:37Hindi na, hindi na saan na yung butas niya.
14:42Sa puntong iyon,
14:44tinanggap ng dalawang manging isda
14:46ang pakiusap ng karagatan.
14:49Kumuha ka lang ng sapat sa isang araw.
14:53Gusto na.
14:55Tama na.
14:56Hindi na makukuha.
14:58Di bab na lang.
15:02Alas 9 eh.
15:05Tsaka, kailangan na rin natin bumalik
15:07kasi tatakas na yung tubig nito.
15:10Walong mamalantik ang nakuha ni na Edward at Tatay Max.
15:17Sana, sapat na ito
15:19para paghatian ng dalawang manging isda.
15:42Alas 12 na ng tanghali nang makabalik kami sa isla.
15:51Pero hindi pa pwedeng kumain at magpahinga.
15:55Wala pa silang kita.
16:19Sa bintahang 700 pesos per kilo,
16:22high value kung ito rin ang mga mamalantik.
16:29Pagkain daw ng mga mayayaman.
16:32Ati, malamalantik.
16:43Gano'y yan, iluto nyo na eh?
16:45Oo, sinigaw.
16:46Hindi, walang isang kilo?
16:48Wala.
16:49Half lang.
16:50Lagpas ng isang...
16:51Lagpas na lahat.
16:53Lagpas na lahat.
16:55360 po.
16:56Ano?
16:57360.
16:58360.
17:00Bidenta mo nalang.
17:02Kahit ano.
17:03Magka may bintay lang.
17:05Magka lang po po po eh.
17:07Hindi man lang umabot sa isang kilo
17:10ang naibenta ng mga manging isda.
17:15Pagkatapos ng walong oras na pakikipagsapalaran sa karagatan,
17:21640 pesos lang ang kanilang pinaghatian.
17:24Kaya ano?
17:25Sa tayo?
17:26Record.
17:28Max 390.
17:32Sa isang tahanang walang dingding,
17:35nakatira si Edward at ang kanyang limang anak.
17:39Ah, nabalang.
17:42Gaano man kapayak ang kanilang kalagayan,
17:46pinagsaluhan nila ang bunga ng kanilang pinaghirapan.
17:51Mapasaya sa akin na no.
17:53Pag ano, pag naglalaro sila o inaharot ko,
17:58pag nawawalay din ang pagod ko,
17:59pag ano, pag nakikita ko silang masaya.
18:02Sa diyang mapaglaro ang kapalaran.
18:07Ang taong nang huhuli ng pagkain pang mayaman,
18:10hindi man lang makabili ng sapat na ulam.
18:22Alas 10 ng gabi,
18:24kung kailan nagsisimula ng matulog ang lahat sa isla,
18:33nasa dagat na naman ang masipag na manging isda.
18:43Kapusin po talaga mo kasi sa dami po nang ginagastos kada araw-araw.
18:47Nahanap buhay ko sa umaga, sa ngayon,
18:51mamaya ubos na yun.
18:52Kaya inisip ko, pag ilaw ako,
18:54bukas ng umaga, mayroon na ulit, gagasusin.
18:56Tapos iba na naman pag umaga.
19:01Oh, ang ginaw!
19:09Nagsasagawa sila ng pamamana or spearfishing
19:12kasi paggabi, aktibo sila.
19:14Karamihan ng mga pagkain ng mga isda,
19:17yung mga plankton,
19:18ay nandito malapit sa mga mabababaw na lugar.
19:23Yun nga lang,
19:26madilim.
19:27Attractive sa mga isda.
19:31Galing niyo, kuya. May buha agad, ah.
19:38Dalawa pa lang.
19:39Sa tapawis, dalawa kong hitong bang.
19:43Dahil wala namang sariling bangka si Edward,
19:46hanggang sa mababaw na tubig lang siya
19:48pwedeng mangkuli ng isda.
20:09Sa totoo lang, hindi ko alam pa pano nila nagagawa na makita.
20:14Kasi ako mismo,
20:16bukod sa madilim yung tubig,
20:19maano siya yung
20:21parang maburak.
20:22So,
20:24malabo, wala ka masyadong nakikita.
20:26Pero, amazing,
20:27kasi itong si kuya,
20:29nakakapana pa rin siya ng mga isda.
20:44Ilang beses kong sinubukang lumangoy kasama ni Edward.
20:49Pero sa diyang napakadilim ng dagat.
20:54Para kang sumisisid ng bulag.
21:07Makalipas ang ilang oras na pagsisid,
21:11isang kakaibang bagay
21:13ang naaninag ng aming ilaw
21:17at ng aming lapitan.
21:45Isang kulay abong ahas dagat
21:48ang bumulaga sa amin.
21:49sa gitna ng diliw.
21:51Kuya, delikado yung si Snake.
21:58Nagdesisyon ng grupong
22:00itigil na ang paninisin.
22:13Wala akong ano, mga crabs.
22:15Hindi ko naglabas.
22:17Ayun lang, may nakuha naman tayo.
22:19Pangulang.
22:20Pangulang.
22:25Hindi umabot ng isang kilo
22:27ang napanan niyang isda.
22:29Pero mas mabuti na ang ligtas at sigurado
22:31kaysa malagay sa pinigro.
22:52Alas 4 na ng umaga ng makauwi si Edward
22:55sa kanilang munting barong-barong.
23:06Akala ko magpapahinga na siya.
23:08Pero pagkatapos sumubo ng kanin at sabaw,
23:12diretsyo na siya sa kanyang susunod na trabaho.
23:16E di kulang po tulog ninyo araw-araw.
23:19Meron pa po yung time na maman na wala talagang tulog.
23:22Pero sabi ko nga, bata pa naman ako.
23:24Saka medyo kaya pa naman sabi ko.
23:26Ba't nyo po ginagawa yun?
23:28Marami pong mga maliit.
23:33Ika nga nila, kung may pamilya kang itinataguyod,
23:37kakalimutan mo muna ang pagod.
23:48Hindi dating ganito ang buhay ng mga manging isda rito.
23:52May panahon sa kasaysayan na ang gagat ng Bulinaw, Pangasinan
23:57ang isa sa pinakamayaman.
24:00Maraman po talaga ang dagat ng Bulinaw.
24:03Ayon sa datos na nakuha ng BIFAR
24:07through our National Stock Enhancement Program.
24:11Marami po talaga at high value po ng mga isda.
24:14Kaya lang sa mga pagsusuri din na ginawa ng INSAP,
24:19talagang bumaba na ang catch ng mga isda.
24:23Dekada 90 nang dumami ang large-scale fishing activities sa Bulinaw.
24:28Labis-labis ang kinuhang isda ng mga dayuhan at malalaking negosyante ng isda.
24:34Maraming coral reef ang nasira.
24:37May mga unrecorded, unregulated fishing activities.
24:43May mga nanging isda na hindi sila gumagamit ng tamang mata ng mga lambat.
24:50O di kaya may mga report din na may mga nagdadynamite.
24:56Para matugunan ng problema, katuwang ang mga sayantipiko,
25:00nagpaparami ng iba't ibang uri ng lamang dagat ang BIFAR
25:03para maibalik ang dating sigla ng dagat.
25:07May mga marine sanctuaries na rin na nagpapanatili ng mga coral reef
25:12para muli itong bahaya ng maliliit na isda.
25:16Pero matagal pa ang hihintayin bago bumalik ang dating sigla ng karagatan.
25:23Nakakakita pa po ba kayo ng pag-asa na dadami ulit ang isda dito sa Bulinaw?
25:29Bigka na lang po ma'am.
25:31Parang himala na lang po kung biglaan na lang po dadami.
25:37Kalahati ng buhay ni Edward inilaan sa karagatan.
25:42Pero gaano man niya kamahal ang dagat, iba na ang kanyang pangarap para sa mga anak.
25:49Gusto ko po yung may ano sila sa sudad,
25:53yung talagang may sarili silang buhay doon na maganda,
25:55may sarili silang trabaho.
25:57Ayaw niyo po sila dito sa dagat?
25:59Naranasan ko na po ma'am.
26:00Pasaka parang nakikita ko na po sa susunod na generasyon.
26:03Parang ngayon pa lang po ganito po akong edad na 30 years old.
26:07Ganyan na yung nararamdaman ko sa dagat.
26:09Di mas lalo na po yung mga ano, sumusunod na mga bata.
26:21May kasabihan, kapag tinuruan mo ang taong mamisda sa karagatan,
26:26hindi siya magugutong kailanman.
26:31Pero tila, hindi na totoo ang kasamihang ito.
26:38Aanhin mo ang kakayahan kung patay na ang karagatan.
26:43Galing niyo kuya na ito nga!
26:45Anong laban ng sipag at syaga kung tunetunelada na ang kanilang kinuha?
26:52Kung sino pa ang masitag, siya pa ang naghihirap.
26:58Dahil ang masaklap na katotohanan sa bayang ito,
27:02maliliit ang unang naaapektuhan ng kasakiman ng liilan.
27:09Ako po si Cara David, at ito po ang Eyewitness.
27:32Maraming salamat sa pagtutok ninyo sa Eyewitness, mga kapuso.
27:35Anong masasabi ninyo sa dokumentaryong ito?
27:38I-comment nyo na yan tapos mag-subscribe na rin kayo sa GMA Public Affairs YouTube channel.
27:44Selamat menikmati.
27:44M-tong nyo na
27:44SxV
Comments