00:00kişi
00:00nome
00:01уб Chrissy
00:03ma
00:04ma
00:04NBA��
00:28deborah
00:29...
00:33...
00:33...
00:33...
00:45...
00:46Mahagul na pangkutok ng liwana para makuha ang isa sa pinakamahal na uri ng lamandagan.
00:58Kung sipag at syaga lang ang basihan,
01:02Mga Manging Isda Sana ang ilan sa pinakamayaman.
01:20We're going to put some food here.
01:23And then, when we're going to eat it,
01:25we're going to eat it.
01:26We're going to eat it.
01:28We're going to eat it.
01:29We're going to eat it.
01:30We're going to eat it.
01:32We're going to eat it.
01:33The whole life of Edward is in the river.
01:40What grade are you going to eat?
01:43Grade 6.
01:45Why?
01:47I was going to eat it when I started to eat it.
01:54Do you choose to eat it rather than to eat it?
01:57Yes.
01:58I was very happy.
02:01But when I was a kid,
02:03I didn't want to eat it.
02:05I didn't want to eat it.
02:12I was going to eat it,
02:13but I didn't want to eat it.
02:16I knew why I lost my way to the outside.
02:25Sixth cemetery of coral is what I can see.
02:28There are no trees in the dead.
02:32When I came back to my home,
02:38it's hard to find out what to do.
02:43Si Tatay Max ang pinakamatandang manging isda sa Dewey Island.
02:48Banye-banyera daw ng isda ang nakukuha nila noon.
02:51Pero simula nang dumating ang mga dayo, unti-unting inalag ang kanilang lambat.
02:57Paano ginagawa nila?
03:00May isda ma'am na ibababal sa sayon ahit bago nila iagis.
03:06Kakain naman yung lapo-lapo, oh yun, nahilo na.
03:10Lulutang na yun.
03:11Yung dinamita naman, pag dilapuan ng dinamita yung bato, wasak, warak yung bato.
03:17Hindi na lalapuan ang isda yun.
03:18Kaya ganun, dumalang ng isda dito sa amin.
03:23Dahil pinatay ng iligal na pangingisda ang bahura,
03:27lumayo sa mas malalim na bahagi ng dagat ang mga isda.
03:32Sa laot kung saan kailangan mo na ng malaking bangka.
03:40Kaya ang mga maliliit na mangingisda tulad nila,
03:44napipilitang maghanap ng kabuhayan sa simenteryo ng bahura.
03:56Mamalantik o mantis shrimp ang tawag sa ganitong uri ng lamang dagat.
04:01Sa ibang probinsya, alupihang dagat ang tawag dito o pitik.
04:07May mga kamay kasi ito na nakasusugat kapag pumitik.
04:17Katunayan, sa lahat ng hayop sa mundo,
04:19ang mamalantik ang may pinakamapilis na suntok.
04:23Para ka raw tinamaan ng bala sa bilis nito.
04:26Tapos yung ano naman niya sa harap, yung pitik niya,
04:29pag pitik ka nun, hindi lang putusok yung butin,
04:33kundi yung hiwa.
04:35Hiwa talaga?
04:36Malalim po, mam.
04:37Saka iba rin po yung ano nun, yung tama ng mga pitik nila.
04:41May mga parang may mahalong laso din kasi masakit, makirot, ganyan.
04:46Ito ang dahilan kung bakit sa buong isla ng Dewi,
04:50apat lang silang nangangahas na kumuha ng mamalantik.
04:54Anong mas gusto niyo po, yung nangingisda o namamalantik?
04:58Kung talagang tusin, mam, mangisda pag may sariling ano.
05:02Kasi magagawa mo yung ano, saka madiskarte mo yung sarili mo,
05:05lalo pag ma-ano ka, matyaga ka sa laut mag-ano, mangisda.
05:11Eh kaso lang?
05:12Eh wala po, mam. Kaya nakikikuan lang.
05:18Pinagamit tayong bangukai.
05:23Ba't yung kayang nagkaroon na rin bangukai?
05:26Eh kasi ba, mahirap ang buhay.
05:28Kaya balasan na lang kayang bilhin.
05:32Ay, yun, pitik.
05:33Meron, meron!
05:34Mawa na, pitik.
05:35Pumitik na!
05:36Oo.
05:45Pinipitik niya yung ano eh.
05:48May laman sa loob.
05:50Pagkalagay na pagkalagay pa lang namin ng silo,
05:54hinaano na niya kaagad.
05:56Pukok, talaga?
05:57Pinipitik na niya.
05:58Hinaano na niya, pinupush na niya palabas.
06:03Nakatira sa ilalim ng buhangin ng mga mamalantik.
06:06Isa ito sa iilang hayop sa dagat na may kakayahang mabuhay
06:10kahit patay na ang mahura sa kanyang paligid.
06:18May laman kaya to?
06:20O po, ma'am.
06:21Kada isang putas po, ma'am.
06:23Dalawa po, ma'am.
06:23Mag-asawa.
06:24Samparis po.
06:26Matilim, hindi naman makita.
06:29Malahe po yung butas.
06:32May dalawa dyan sa loob?
06:34Opo, ma'am.
06:38May ibang mga butas.
06:40Hindi mo mahahalata na may bahay ng mamalantik
06:44kasi may takip na buhangin.
06:47Pero dahil kabisado na ni Kuya Edward yung itsura,
06:50kailangan mo lang hukayin yung takip.
06:57Dahil delikado ang pitik ng mamalantik,
07:00hindi nila ito dinudukot sa butas.
07:03Bagkos, nilalagyan nila ito ng silo
07:06at hinahaya ang kusang kumagat.
07:14Sadyang umaalis ng madaling araw yung mga maninilo
07:17kasi gusto nila hanggang dito pa lang yung tubig.
07:23Kapag lumalim na kasi ito,
07:26mahirap nang makita yung bahay nung mamalantik.
07:31Ang sabi sa akin ni Kuya,
07:33mga alas 9 raw ng umaga,
07:35magsisimula nang tumaas yung tubig dito.
07:57Mabalikan muna natin yung iba.
08:11Pero tsambahan ang trabaho ito.
08:16Ay, walang huli!
08:18Natanggal?
08:20Nakalabit po.
08:21Ah, nakalabit niya, nakawala!
08:23Oh, kinitik po nga suguro kayo nakalabit.
08:25Tapos gusto po niya nilabas.
08:30Tilang butas pa ang kanyang tinignan.
08:34Pero wala pa rin kumakagat sa silo ni Edward.
08:39Parang malambot.
08:42Huwais din po.
08:43Huwais din!
08:53Pati si Tatay Max, inaalat.
09:00Ano nangyari?
09:01Ano nangyari?
09:02Tinain ka?
09:03Hindi.
09:03Bahay pero hindi niya tinain ng atak.
09:05Bakit gano'n?
09:06Hindi tiklang gano'n.
09:07Kapwede titik lang gano'n.
09:09Ay, bakit hindi pwede tukutin na lang?
09:12Ay, hindi pwede ma'am.
09:13Di pwede ma'am.
09:14Di pwede ma'am.
09:15Di pwede ma'am.
09:25Sain naman.
09:26Sain naman.
09:26Anong gagawin niyo kuya?
09:28Sain kunti.
09:38Ano ba mo?
09:40Ha?
09:40Lumalabas.
09:41Lumalabas?
09:44Nakita ko.
09:45Lumalabas sa butas kuya.
09:48Nakita ko yung sungay niya.
09:56Kuya lumalabas.
09:58Ayan na siya sa butas.
09:59Paano gagawin?
10:00Hindi ko kaya kulin yun.
10:05Medyo wais itong mga mamalantik na nandito sa butas na to.
10:11Pinupwersa na lang ni kuya na palabasin sila.
10:16May kasabihan kung di madaan sa santong dasalan,
10:20daanin sa santong paspasan.
10:24Dila ba na ubusan na ng pasensya ang masipag na mga misda?
10:34Habang nagsusumiksik ang mamalantik,
10:38sige naman ang bungkal ni Edward.
10:40Sino kaya ang mananalo sa tunggalian ito?
10:56Makalipas ang ilang minuto,
11:02nagtagumpay ang tapo.
11:09Lata iwat sa kung ano yung asawa.
11:11E di pwedeng ho kayin ito.
11:13Teka baka lumabas dito eh.
11:35Mas!
11:40Let's go.
11:40ma tayo,
11:41Malatik na.
11:42Nakula eh!
11:43Yes!
11:44Malatik na!
11:46Sa puntong iyon, nararamdaman naming tumataas na ang tubig.
11:51Mas mahihirapan silang makita ang tirahan ng mga mamalantik.
11:57Actually, meron pa kami tatlong butas na inaabangaw.
12:00Pero pumunta muna tayo dito sa pwesto ni Tatay Max.
12:04Kasi ang sabi sa atin ni Tatay Max, meron daw butas dito na may mamalantik.
12:10Pero hindi niya mahukay.
12:12So, dahil medyo may edad na si Tatay Max, si Kuya Edward yung maghukay.
12:18Tsaka kukuha dun sa mamalantik.
12:22Ay, yan! Kuya, may pumitik! Ay, kuya!
12:27Kuya, pumitik! May laman yan, may laman!
12:33So, ang nangyayari ngayon, yung butas nandito,
12:41pero dahil yung bahay ng mamalantik ay para siyang tunnel,
12:46ang ginagawa ni Kuya Edward ngayon,
12:50inaano niya, binubutas niya, binugulabog niya yung isang side ng tunnel
12:55para mapuwersa yung mamalantik na lumabas dito sa butas na to at mahuli ni Tatay Max.
13:03Tulad ng ginawa niya sa iba, hinanap ni Edward ang dulo ng butas
13:07at purasahang pinalabas sa kanilang tirahan ang mga alupihan.
13:14Pero may ibang plano ang karagatan.
13:21Kanina malinaw yung tubig, kaso lang,
13:24nung hinuhukay na niya,
13:27lahat nung mga hinukay niya,
13:30pumukunta ngayon dito sa butas,
13:32so, hindi na namin ngayon makita yung butas.
13:36Ang labo na ng tubig,
13:40dahil lumalakas na yung agos.
13:46Nagpatuloy sa paghukay ang belawang manging isda.
13:55Nangbiglang,
13:58Bilos, bilos, ayun na!
14:02Dalawang lalaking mamalantik ang kanilang nakuha.
14:06Dalawang lalaking!
14:11Batid ni na Tatay Max na may kapares ang mga ito.
14:18Kaya, sumubok pa ulit silang maghukay.
14:24Pero tumataas na ang tubig noon.
14:29Naging mailap ang swerte.
14:33Wala.
14:34Wala.
14:35Wala, wala, wala.
14:36Umalis na.
14:37Hindi na, hindi na saan na yung butas niya.
14:42Sa puntong iyon,
14:44tinanggap ng dalawang manging isda
14:46ang pakiusap ng karagatan.
14:49Kumuha ka lang ng sapat sa isang araw.
14:53Gusto na.
14:55Tama na.
14:56Hindi na makukuha.
14:58Di bab na lang.
15:02Alas 9 eh.
15:05Tsaka, kailangan na rin natin bumalik
15:07kasi tatakas na yung tubig nito.
15:10Walong mamalantik ang nakuha ni na Edward at Tatay Max.
15:17Sana, sapat na ito
15:19para paghatian ng dalawang manging isda.
15:42Alas 12 na ng tanghali nang makabalik kami sa isla.
15:51Pero hindi pa pwedeng kumain at magpahinga.
15:55Wala pa silang kita.
16:19Sa bintahang 700 pesos per kilo,
16:22high value kung ito rin ang mga mamalantik.
16:29Pagkain daw ng mga mayayaman.
16:32Ati, malamalantik.
16:43Gano'y yan, iluto nyo na eh?
16:45Oo, sinigaw.
16:46Hindi, walang isang kilo?
16:48Wala.
16:49Half lang.
16:50Lagpas ng isang...
16:51Lagpas na lahat.
16:53Lagpas na lahat.
16:55360 po.
16:56Ano?
16:57360.
16:58360.
17:00Bidenta mo nalang.
17:02Kahit ano.
17:03Magka may bintay lang.
17:05Magka lang po po po eh.
17:07Hindi man lang umabot sa isang kilo
17:10ang naibenta ng mga manging isda.
17:15Pagkatapos ng walong oras na pakikipagsapalaran sa karagatan,
17:21640 pesos lang ang kanilang pinaghatian.
17:24Kaya ano?
17:25Sa tayo?
17:26Record.
17:28Max 390.
17:32Sa isang tahanang walang dingding,
17:35nakatira si Edward at ang kanyang limang anak.
17:39Ah, nabalang.
17:42Gaano man kapayak ang kanilang kalagayan,
17:46pinagsaluhan nila ang bunga ng kanilang pinaghirapan.
17:51Mapasaya sa akin na no.
17:53Pag ano, pag naglalaro sila o inaharot ko,
17:58pag nawawalay din ang pagod ko,
17:59pag ano, pag nakikita ko silang masaya.
18:02Sa diyang mapaglaro ang kapalaran.
18:07Ang taong nang huhuli ng pagkain pang mayaman,
18:10hindi man lang makabili ng sapat na ulam.
18:22Alas 10 ng gabi,
18:24kung kailan nagsisimula ng matulog ang lahat sa isla,
18:33nasa dagat na naman ang masipag na manging isda.
18:43Kapusin po talaga mo kasi sa dami po nang ginagastos kada araw-araw.
18:47Nahanap buhay ko sa umaga, sa ngayon,
18:51mamaya ubos na yun.
18:52Kaya inisip ko, pag ilaw ako,
18:54bukas ng umaga, mayroon na ulit, gagasusin.
18:56Tapos iba na naman pag umaga.
19:01Oh, ang ginaw!
19:09Nagsasagawa sila ng pamamana or spearfishing
19:12kasi paggabi, aktibo sila.
19:14Karamihan ng mga pagkain ng mga isda,
19:17yung mga plankton,
19:18ay nandito malapit sa mga mabababaw na lugar.
19:23Yun nga lang,
19:26madilim.
19:27Attractive sa mga isda.
19:31Galing niyo, kuya. May buha agad, ah.
19:38Dalawa pa lang.
19:39Sa tapawis, dalawa kong hitong bang.
19:43Dahil wala namang sariling bangka si Edward,
19:46hanggang sa mababaw na tubig lang siya
19:48pwedeng mangkuli ng isda.
20:09Sa totoo lang, hindi ko alam pa pano nila nagagawa na makita.
20:14Kasi ako mismo,
20:16bukod sa madilim yung tubig,
20:19maano siya yung
20:21parang maburak.
20:22So,
20:24malabo, wala ka masyadong nakikita.
20:26Pero, amazing,
20:27kasi itong si kuya,
20:29nakakapana pa rin siya ng mga isda.
20:44Ilang beses kong sinubukang lumangoy kasama ni Edward.
20:49Pero sa diyang napakadilim ng dagat.
20:54Para kang sumisisid ng bulag.
21:07Makalipas ang ilang oras na pagsisid,
21:11isang kakaibang bagay
21:13ang naaninag ng aming ilaw
21:17at ng aming lapitan.
21:45Isang kulay abong ahas dagat
21:48ang bumulaga sa amin.
21:49sa gitna ng diliw.
21:51Kuya, delikado yung si Snake.
21:58Nagdesisyon ng grupong
22:00itigil na ang paninisin.
22:13Wala akong ano, mga crabs.
22:15Hindi ko naglabas.
22:17Ayun lang, may nakuha naman tayo.
22:19Pangulang.
22:20Pangulang.
22:25Hindi umabot ng isang kilo
22:27ang napanan niyang isda.
22:29Pero mas mabuti na ang ligtas at sigurado
22:31kaysa malagay sa pinigro.
22:52Alas 4 na ng umaga ng makauwi si Edward
22:55sa kanilang munting barong-barong.
23:06Akala ko magpapahinga na siya.
23:08Pero pagkatapos sumubo ng kanin at sabaw,
23:12diretsyo na siya sa kanyang susunod na trabaho.
23:16E di kulang po tulog ninyo araw-araw.
23:19Meron pa po yung time na maman na wala talagang tulog.
23:22Pero sabi ko nga, bata pa naman ako.
23:24Saka medyo kaya pa naman sabi ko.
23:26Ba't nyo po ginagawa yun?
23:28Marami pong mga maliit.
23:33Ika nga nila, kung may pamilya kang itinataguyod,
23:37kakalimutan mo muna ang pagod.
23:48Hindi dating ganito ang buhay ng mga manging isda rito.
23:52May panahon sa kasaysayan na ang gagat ng Bulinaw, Pangasinan
23:57ang isa sa pinakamayaman.
24:00Maraman po talaga ang dagat ng Bulinaw.
24:03Ayon sa datos na nakuha ng BIFAR
24:07through our National Stock Enhancement Program.
24:11Marami po talaga at high value po ng mga isda.
24:14Kaya lang sa mga pagsusuri din na ginawa ng INSAP,
24:19talagang bumaba na ang catch ng mga isda.
24:23Dekada 90 nang dumami ang large-scale fishing activities sa Bulinaw.
24:28Labis-labis ang kinuhang isda ng mga dayuhan at malalaking negosyante ng isda.
24:34Maraming coral reef ang nasira.
24:37May mga unrecorded, unregulated fishing activities.
24:43May mga nanging isda na hindi sila gumagamit ng tamang mata ng mga lambat.
24:50O di kaya may mga report din na may mga nagdadynamite.
24:56Para matugunan ng problema, katuwang ang mga sayantipiko,
25:00nagpaparami ng iba't ibang uri ng lamang dagat ang BIFAR
25:03para maibalik ang dating sigla ng dagat.
25:07May mga marine sanctuaries na rin na nagpapanatili ng mga coral reef
25:12para muli itong bahaya ng maliliit na isda.
25:16Pero matagal pa ang hihintayin bago bumalik ang dating sigla ng karagatan.
25:23Nakakakita pa po ba kayo ng pag-asa na dadami ulit ang isda dito sa Bulinaw?
25:29Bigka na lang po ma'am.
25:31Parang himala na lang po kung biglaan na lang po dadami.
25:37Kalahati ng buhay ni Edward inilaan sa karagatan.
25:42Pero gaano man niya kamahal ang dagat, iba na ang kanyang pangarap para sa mga anak.
25:49Gusto ko po yung may ano sila sa sudad,
25:53yung talagang may sarili silang buhay doon na maganda,
25:55may sarili silang trabaho.
25:57Ayaw niyo po sila dito sa dagat?
25:59Naranasan ko na po ma'am.
26:00Pasaka parang nakikita ko na po sa susunod na generasyon.
26:03Parang ngayon pa lang po ganito po akong edad na 30 years old.
26:07Ganyan na yung nararamdaman ko sa dagat.
26:09Di mas lalo na po yung mga ano, sumusunod na mga bata.
26:21May kasabihan, kapag tinuruan mo ang taong mamisda sa karagatan,
26:26hindi siya magugutong kailanman.
26:31Pero tila, hindi na totoo ang kasamihang ito.
26:38Aanhin mo ang kakayahan kung patay na ang karagatan.
26:43Galing niyo kuya na ito nga!
26:45Anong laban ng sipag at syaga kung tunetunelada na ang kanilang kinuha?
26:52Kung sino pa ang masitag, siya pa ang naghihirap.
26:58Dahil ang masaklap na katotohanan sa bayang ito,
27:02maliliit ang unang naaapektuhan ng kasakiman ng liilan.
27:09Ako po si Cara David, at ito po ang Eyewitness.
27:32Maraming salamat sa pagtutok ninyo sa Eyewitness, mga kapuso.
27:35Anong masasabi ninyo sa dokumentaryong ito?
27:38I-comment nyo na yan tapos mag-subscribe na rin kayo sa GMA Public Affairs YouTube channel.
27:44Selamat menikmati.
27:44M-tong nyo na
27:44SxV
Comments