00:00We visited a different health center in Tundo.
00:036.00 paham, mahaba na ang pila.
00:07So, dito sa Tundo, mahaba ang pila dito ng mga pasyente.
00:12Actually, 6 o'clock pa lang in the morning,
00:15pero nakikita ninyo, medyo may pila na ng mga pasyente.
00:20Ang sabi sa akin, ang ginagawa raw pala kasi dito,
00:24At this time, the regular patients are going to be a regular patient.
00:29At this time, when it comes to 7-8,
00:33it's starting to come out of my tuberculosis.
00:37And it's a big number of people who have tuberculosis.
00:42And it's a big number of people who have tuberculosis.
00:47Not all of a million people have tuberculosis.
00:51Sa bilang na ito, Metro Manila ang may pinakamaraming pasyente.
00:57Mahigit isang daang libo ang may TB dito.
01:01At ang lugar na may pinakamaraming may sakit? Tundong.
01:08Sadya naming itinago ang mukha ng mga pasyenteng nakapila.
01:12Mataas pa rin kasi ang stigma sa mga pasyente ng TB.
01:18Marami ang nakararanas ng diskriminasyon.
01:22May sakit na nga sila, nilalayuan at kinukut siya pa.
01:29Nakapila rin kayo, sir?
01:30Yes, po nga.
01:31Positive din kayo sa TB?
01:32Apo nga.
01:33Kailan pa po?
01:35Tagal na ito, ma'am.
01:36Ngayon nga po, last March pa po.
01:39Kukuha na lang kayo ng gamot dito?
01:41Opo, ma'am.
01:41Kaya sa ma'am, hanggang ngayon wala pa rin silang stock ng gamot.
01:45Wala silang stock?
01:46Apo nga.
01:46Itong reseta na ito naman, last March pa po, diba?
01:50Mahigit dalawang buwan nang hindi nakaiinom ng anti-TB medicine si Rogelio.
01:55Di niya tunay na pangalan.
01:57Dating fast food crew, araw-araw siyang pumipila sa health center
02:02para makakuha sana ng libring gamot.
02:04Bakit may reseta po kayo? Di ba libre po yung gamot?
02:07Opo, ma'am. Nireseta nila ito, ma'am.
02:09Kasi wala silang stock na gamot.
02:11Ang sana may gamot.
02:14Wala kayong mabili?
02:16Wala ka, ma'am.
02:17Datay mo.
02:18Yung nga po, walan ako ng trabaho.
02:21Kaya hindi pa rin ako nakabili.
02:24Ayon sa batas, obligasyon ng gobyerno na magbigay ng libring gamot
02:29sa lahat ng may sakit ng tuberculosis.
02:39Pero sa paglilipot namin sa mga health centers sa Tundo,
02:43palaging kulang ang supply.
02:45Kaya lalong kumakalat ang sakit at lumalala ang mga pasyente.
02:50So bali ito po tayo, ito po yung gamotan sa baga.
02:54Apat na tableta po for 56 days po ito.
02:58Ibig sabihin isa o magdadalawang buwan po.
03:00Pero kada buwan po, or kada linggo pwede kayong pumunta dito
03:04para malaman po kung may dumating po na supply ng gamot.
03:08Para kung may supply po, may may bibigay po sa inyo.
03:12Pero as of now, kung willing kong magpintay o willing kong bumili ng gamot,
03:17sabihan niyo po si Ma'am Lay, yung nurse po natin.
03:24So hindi po enough yung supply ng gamot?
03:28Apo. Minsan po hindi siya nagiging enough.
03:30Kasi po, kunyari po ang pasyente po namin is nasa 50.
03:35So medyo may konting delay po.
03:37Kunyari ang ma-accommodate lang po nung gamot na dumating po sa akin
03:41is half po noon or 30.
03:44Kunyari po 30.
03:45Tapos ang kailangan, ang pasyente ko po is 50.
03:47So yung 20, may iwan po siya.
03:51Minsan dumarating sa punto na mismong doktor at nurse ang nag-aabono
03:56mula sa kanilang sariling bulsa.
03:59Nakakalungkot.
04:00Syempre sa part namin ni doktor, ayaw namin na magpabili.
04:04Kasi kung kami ang tatanungin,
04:07syempre yung pasyente kaya siya nandito,
04:10nangingi siya ng tulong sa gobyerno
04:11kasi po wala siyang kakayahang bumili.
04:14Parang kinukurot yung puso mo
04:15kasi yung kailangan ng pasyente na magagamot,
04:19hindi mo pa siya matulungan sa ngayon,
04:21pero ginagawan mo naman ang paraan.
04:24Habang dumarami ang hindi nakakainom ng gamot,
04:28tumataas din ang tsansa na maikalat nila ang sakit sa iba.
04:35Yung tuberculosis, ito ay isang sakit na airborne.
04:39Natatransmit ito via droplets kapag may bumahing
04:43o kaya kapag may umubo tapos na-inhale mo yung bakterya doon.
04:48So, very very prone na mahawa ka sa TB
04:52kapag nakatira ka sa isang enclosed, not so ventilated area.
04:58Itong pupuntahan natin ngayon,
05:00ang tawag nila dito ay Rancho Tai.
05:04Kasi ang sabi nila,
05:07dati raw itong, hindi naman talaga tirahan
05:09pero dito raw tinatapon yung mga dumi ng mga kabayo.
05:14Ngayon, ang tawag din nila dito ay lupang walang langit.
05:20Kasi makikita ninyo, pag pumasok kayo dito,
05:23hindi nyo talaga makikita yung langit.
05:25Kahit umaga siya, kahit araw siya,
05:29walang liwanag na pumapasok dito.
05:31Magmamask lang ako kasi marami raw may mga tuberculosis dito.
05:38Believe it or not, itong lugar na ito,
05:41may mga mahigit isang daang bahay daw.
05:44Hello po!
05:52Madilim, masikip at mainit sa loob.
05:55Ani mo'y lunggang na walang sumisilip na liwanag.
06:00So, medyo masikip na dito
06:02as in talagang hindi mo ma-stretch yung kamay mo.
06:09May ilaw lang ngayon yung kamera
06:11kaya nakikita ko
06:13pero otherwise kung walang ilaw,
06:15hindi ko makikita.
06:20Linggo-linggo,
06:21nagpupunta rito si Nurse Lay
06:23para maghanap ng TB patients.
06:27Kailangan kasing magamot sila ng agaran
06:30para di na makapanghawa ng iba.
06:32Pag ganito po yung mga lugar,
06:35mas madali po bang kumalat?
06:37Mas mabilis po siyang kumalat
06:39kasi po wala pong hangin, madilim.
06:41Oo.
06:42Tapos mahirap pong patayin yung mikrobyo ng TB
06:47pag sa ganito po tayong setup nakatira
06:49kasi po wala pong hangin.
06:51Bakit kailangan ng hangin?
06:53Para po makaikot.
06:54Kasi pag congested po siya tulad po nito,
06:57Ma'am Cara.
06:57Oo.
06:58Pag umubo po ako,
07:00tapos nagkasabay tayong lumakad.
07:03So ang tendency,
07:03kung wala po tayo parehong mas,
07:05pag umubo ako,
07:06may TB po ako,
07:07maahawa po kita for sure
07:08kasi po...
07:10Yung bakteriya?
07:11Yung bakteriya po,
07:12naiiwan siya.
07:13Sa hangin?
07:13Tapos wala na pong...
07:15Nagsuspend na siya kasi po,
07:17hindi na po makaikot
07:18dahil wala pong...
07:19Ventilation.
07:21Kaya naman marami sa mga taga rito,
07:24pabalik-balik lang ang sakit.
07:28Tulad ni Nanay Juliet,
07:30na apat na beses nang nagkaka-TV.
07:33Pag nag-admit po ako sa San Lasar,
07:36isang buwan po ako,
07:37meron po akong TB po.
07:40Oo.
07:40Tapos nung gumaling na ako,
07:42bumalik ako,
07:44naging pneumonia po.
07:45Oo.
07:46Kada ano po,
07:48every year,
07:50bumabalik po ako sa San Lasar.
07:52Ilan po anak ninyo?
07:53Bali, apat.
07:54Lima po yung anak po,
07:56yung isa,
07:56may asawa na nasa Marilaw.
07:57Yung apat, nandiyang kasama ko.
07:59Tapos yung apat ninyong anak,
08:00lahat nagka-TV rin?
08:01Tatlo lang po yung nagkaroon dyan.
08:05Taong 1943,
08:07nang madiskobre ang gamot kontra TB.
08:09Laganap ang gamot na ito sa buong mundo,
08:12kaya maraming ng bansa ang nakasugpo rito.
08:15Pero ang Pilipinas,
08:17nananatiling ikatlo
08:18sa may pinakamaraming kaso ng TB.
08:22Ang tagal na ng TB,
08:24ba't hindi natin nasusugpo?
08:26Well,
08:27TB has been solved in the other countries
08:30based on housing.
08:34Isa yung linked siya, no?
08:36So TB is a social disease.
08:38Okay.
08:38It's not because of the bacteria.
08:40We have the medicine,
08:41we have the diagnostic capability.
08:46But the problem is our lack of housing.
08:50If you look at a Filipino household,
08:52let's say in Metro Manila,
08:54one household will have three families
08:56in a small space.
08:59That's a petri dish for the mycobacterium,
09:03yung bacteria na pwede mag-spend.
09:06Pero gaano man kasikip ang isang lugar
09:08kung lahat makakakuha ng gamot,
09:11mapipigilan ang pagkalat ng sakit.
09:25So may budget ba ang gobyerno?
09:27Yes, may budget ang gobyerno.
09:29So it's really a procurement problem.
09:30It's not a finance problem.
09:32Nagkaroon tayo ng shortage last year.
09:35Nagkaroon kami ng problem sa procurement.
09:37So yung libring gamot, kulang.
09:39Pero pwede mo mabili ang TB meds available.
09:42Ngayon, kung wala kang pera,
09:45either the LG will buy
09:46or the national document will buy.
09:48Pero last year,
09:49nagkaroon tayo ng procurement problem.
09:51May mga sinisanti nga ako
09:52kasi nga hindi nabili yung dapat bilin.
09:57Ayon sa DOH,
09:59nakabili na sila ng sapat na gamot ngayong taon.
10:03Nag-donate rin daw ang Amerika
10:05ng dagdag na supply.
10:10Ganito ang itsura ng gamot contra TB.
10:13Kailangan mong inumin ito araw-araw
10:16sa loob ng anim na buwan.
10:18Mahirap po kasing patayin yung mikrobyo ng TB.
10:21So hindi siya parang
10:22overnight lang po tayo na pitong araw
10:24sa antibiotic,
10:25patay na po siya.
10:26Mahirap po siyang patayin
10:27kaya nga po naging anim na buwan
10:28yung gamutan natin sa tuberculosis po eh.
10:32Dahil,
10:33pag may naiwan siyang mikrobyo,
10:36natulog lang po siya.
10:38Kumaga,
10:38wala kang sintomas,
10:40natulog lang.
10:41So akala mo, okay ka na.
10:42Pero ito, lalakas siya.
10:44Yes po.
10:45Lalo po siyang lumalakas.
10:47Ayon kay Nurse Lee,
10:49dahil nagkukulang sa gamot,
10:51may ilang pasyente na nagmimintis
10:53sa pag-inom.
10:54Lalo tuloy lumalakas ang mikrobyo
10:56sa kanilang katawan
10:58hanggang sa hindi na ito tinatablan
11:00ng gamot.
11:01Multi-drug resistant TB
11:03ang tawag nito.
11:07Bumalik sa aking alaala si Luz.
11:12Ito kaya ang nangyari sa kanya.
11:15Ay, kumusta ang pakiramdam mo?
11:17Eh, okay, okay na po.
11:19I-i-i.
11:21Talutuloy po naka-inom ng gamot.
11:23Ilang gamot na ang nabigay sa'yo?
11:25Ilang buwan ka nang nagagamot kay Dokpora?
11:28Siguro po.
11:29Okay, dimang buwan na po.
11:30Dimang buwan.
11:31Alam mo, Luz, anim na buwan lang ang TB.
11:34Kaya nga po mami.
11:35Anim na buwan lang.
11:37Eh, sobrang tagal ka po nga
11:38namininom ng gamot.
11:40Oo.
11:40I-isang taon na po.
11:43Isang taon ka nang umiinom ng gamot?
11:45Ang continue po.
11:47Hindi pa rin na...
11:48Paso pari po.
11:49Dipat-lipat po eh.
11:53Sa tulong ng isang NGO
11:55na bibigyan na ngayon ng libring gamot
11:58kontra TB si Luz.
11:59Ayon sa mga doktor,
12:02kapag tuloy-tuloy na naka-iinom ng gamot
12:05ang isang pasyente,
12:07hindi na siya nakakahawa.
12:13Pero dahil lubhan ang naapektuhan ng tuberculosis
12:16ang katawan ni Luz,
12:18walang kasiguraduhan
12:19kung maaagapan pa ang kanyang kalagayan.
12:24Patuloy siyang kumakapit
12:26sa bawat hininga.
12:28May panahon bang nadalit ka sa Panginoon?
12:31Wala po ma'am.
12:34Pero nagtanong po.
12:37Bakit ako?
12:40Ayaw po yung tanong.
12:44Wala naman po.
12:46Umo sa mga ginawa.
12:47Ano ako?
12:52Kahit sinunod ko,
12:55ginawa ako.
12:59Kainan po yung tanong ko sa Anya.
13:01Ba't ako?
13:05Hindi ko alam yung sagot, Luz.
13:07Sorry.
13:11Gagawa natin ang paraan, ha?
13:13Gawa natin ang paraan.
13:14Kapit lang.
13:15Laban lang tayo.
13:16Opo na.
13:17So laban niya ako para sa Anil eh.
13:20Habait ng Panginoon.
13:22Opo, sobra po.
13:24Habang kausap ko si Luz,
13:25napansin ko ang kanyang kamay na may tato.
13:29Ano pa ibig sabihin nito?
13:31Rosas po kong namamatay ma'am.
13:34Ano yung Rosas?
13:37Ano yung Rosas?
13:38Sa Quiapo po.
13:39Nagsisilbi kayo sa Quiapo.
13:43Deboto ka ng Quiapo.
13:45Opo.
13:46Opo kaya tatuo ko yun.
13:47Nung soses po kong kinamatay.
13:51Hindi silbi po ko saan mo.
13:57Mahigit sampung taon na palang diboto ng puong Nazareno si Luz.
14:05Taon-taon, kasama siya sa mga dibotong naghahatid sa puon sa simbahan ng Quiapo.
14:13Masakit po.
14:14Masakit po.
14:15Masakit na ano?
14:16Hindi ko po nahatid.
14:18Na hindi mo nahatid ang puon.
14:22Huwag ko sa akin.
14:24Kahit mamatay ako ha, hatid ko siya.
14:29Hindi ko po nagawa na isang taon.
14:31Pero masakit na sa akin.
Comments