00:00Ang bunga ng tuba-tuba?
00:02Nakakalason!
00:05Nilalanta ka ng isang pamilya ng jewel bag ang katas ng bunga.
00:10Itong isa o, ito daw yung mga gusto nilang bunga.
00:15Kaya, ito yung pinag-tripa na kinakain nila.
00:20Ang isang ito, pinag-depestahan na ng mga langgap.
00:28Makaligtas kaya ang jewel bag?
00:39Ang pagprotekta sa mga buhay ilang
00:43at ang pag-asa ng ilang katutubo sa kalikasan para sa kanilang pagkain.
00:50Isang maselang balanse na patuloy na sinusubok.
00:55Sa bawat huli, sa bawat kuha, may kapalit.
01:00Hindi naman sila exempted from complying with the law.
01:03Hanggang kailan natin masasabing na sapat na
01:07at kailan nagiging kasakiman ang ating pangangailangan.
01:12Identify this is a male macaque.
01:16Yung eyepiece natin, kinukuha lang nila yung what's enough for them.
01:19Si livelihood din naman kasi ito.
01:21They are the main protectors of the forest.
01:24Sa gitna ng katahimikan ng kagubatan,
01:27isang tanong ang umulitkit.
01:29Hanggang saan ang hangdangan ng tao?
01:38Ang makikinang nitong likuran,
01:45Parabang ginto sa ibabaw ng halaman.
01:53Tahimik itong kumakain at unti-unting dumadami.
01:58Hanggang sa ang katas nito,
02:01tuluyan na nitong maubos.
02:03Pero, ang bunga ng tuba-tuba?
02:08Nakakalason!
02:11Makaligtas kaya ang jewel bag?
02:19Sa kagayan de oro,
02:21ang bakura na ito,
02:24sagana sa nakakalasong halaman na tuba-tuba.
02:28Pero, ang bunga nito,
02:30tirahan at pagkain para sa makikinang at makukulay na jewel bag.
02:37Kasamang apat na anak,
02:40masayang nilalantaka ng isang pamilya ng jewel bag ang katas ng bunga.
02:47Ang laso na posibleng walang epekto sa mga insekto.
02:52Ang jewel bag, mukhang nagpapakitang gilas.
02:57Kadarating pa lang namin,
02:59lumapit na agad.
03:02Lumapit siya, o.
03:04Nakakwentuhan na kami dito kanina ni sir.
03:06Bigla may, yun!
03:08May lumapag na bag dito sa telepono ko.
03:12Very colorful bags
03:14that we have na
03:15pini-feature ng isa sa local vlogger.
03:192019 ang simula ni Walter
03:21ang paggawa ng online content.
03:23Kasama na rito ang jewel bag.
03:26Unang-una, bakit ito yung napili mong topic sa naiblog?
03:30Nakita ko kasi sa harap ng bahay namin.
03:32Tapos, first time ko nakita yung mga nips niya,
03:36yung majuveniles.
03:37But beyond that, there was no fascination.
03:39And no, like, academic background on insects.
03:42Wala po, hindi ako expert.
03:45Creating Urban Wild Seed, an animal program dito sa Cagayan de Oro,
03:50yung sa likod ng bahay namin,
03:52ang daming klaseng-klaseng birds.
03:54I don't see, it's not your everyday birds.
04:00Pakay ni Walter na makunan at maipakilala online
04:04ang iba't ibang buhay ilang sa Cagayan de Oro.
04:07To learn.
04:08Isa na yan, isa na yan.
04:09Marami.
04:09To learn.
04:10To appreciate more yung mga wildlife.
04:15Phytophagus o insekto na pumakain ng halaman
04:18ang mga jewel bag.
04:20Kaya naman ang ilang bunga,
04:22kapansin-pansin na natutuyo na.
04:25So, isa-isang puno dito,
04:27ang daming mga insects.
04:28Sa dami nito,
04:31posible raw na maging peste ito sa halaman.
04:34Dahil tsak na mauubos ang bunga,
04:37dahon at dagta nito
04:38at magdudulot ng paghina at pagkamatay ng halaman.
04:42Itong isa o,
04:44ito na yung mga gusto nilang bunga.
04:47Kaya,
04:48ito yung pinagtitripa na kinakain nila.
04:50Sige natin sa loob kung meron.
04:53Wala.
04:54Dry lang.
04:57Tinatawag din itong jewel stink bag
04:59dahil sa inilalabas itong hindi kaaya-ayang amoy
05:02kapag nakaramdam ng panganib.
05:05Mas marami.
05:07Mas malakas ang amoy.
05:08Kaya madalas,
05:10kumpulan ang mga ito sa halaman.
05:12Meron siyang metallic bluish green doon sa head.
05:17Yung thorax naman is red.
05:19And then,
05:19the whole abdomen
05:21covering the shield of the wings.
05:23It's a combination of green bands
05:25and red markings.
05:27Some insects,
05:28they use this kind of color sa katawan
05:30na tward of birds.
05:31I am not edible.
05:34Huwag kang kainay kasi mamatay ka.
05:36Pero because of the color patterns that they have,
05:40iniiwasan sila ng mga ibon.
05:42Hawa ko ang bunga ng tuba-tuba.
05:45Tuloy pa rin ang paglantak ng jewel bag.
05:49At nang mabusog na,
05:51dumudumi ito.
05:52Ang dami sa ka,
05:53yun, tumai.
05:55Tumai siya.
05:56Tumai na naman.
05:58Tumai na naman siya.
05:59Or umihi.
06:00Whatever.
06:00Yan, oh.
06:01Sa hardin na ito,
06:03may nakiki-over the backwood.
06:08Dito na piling mamahinga
06:10at mangitlog na mga jewel bag.
06:13Sarap na sarap ito
06:14sa pagkain ng bunga.
06:16Pero bakit ang isang ito
06:19tila pinagpe-pestahan na
06:21ng mga langgam?
06:23Posible kayang nasobrahan na ito
06:26sa kain at nalason?
06:27Pwede silang malason.
06:30Especially yung mga nymph stage
06:31or yung mga early stages.
06:34Hindi pa adult form.
06:35Pero may mga plants din.
06:37Halimbawa yung sa tuba-tuba.
06:39Meron yung toxic compounds.
06:41Minsan, hindi sila
06:42nagkaka-cause directly
06:44ng death.
06:45So, minsan,
06:46nauuna pa nilang kainin
06:47or infestate yung tuba-tuba
06:49bago sila mamatay.
06:51Kung mamamatay man sila.
06:52Yung mga iba,
06:53they overcome this
06:55mechanism.
06:57Dagdag pa
06:58ng entomologist
06:59na si Dr. Christine Jewel-Yabut,
07:01ang mga insekto
07:02gaya ng jewel bug
07:03ay may kakayahan na
07:04masanay sa mga halaman
07:06na may lason
07:07o toxic tolerance.
07:09Pero ang tao,
07:11wala o manong kawala
07:12sa lason nito.
07:14Kwento ng ESL tutor
07:15na si Johan
07:16na lason daw siya noon
07:18dahil sa pagkain ng bunga
07:20ng tuba-tuba.
07:21Yung 16 years old ako.
07:23Parang asaran lang
07:24yung mga kapatid ko.
07:25Sabi nila,
07:26ate,
07:26gusto kumain?
07:28Ah, Chinese peanut.
07:29Lason noon.
07:30Parang cashew nut.
07:32Parang sting sa
07:33ano,
07:33sa dila ko.
07:34Tapos,
07:35nangyemlo na ako.
07:36Pero parang
07:38may naramdaman ako
07:39na suka,
07:41nakatulog ako.
07:42Masakit pa rin
07:43ang katawan ko,
07:45ang chan ko.
07:45Siguro dasal din
07:46kasi nagdala-sandali talaga ako.
07:48Ngayon kumamatay.
07:51Paliwanag ng toxicologist
07:52ng si Dr. Kenneth Go.
07:54Nagtataglay ito
07:54ng four-ball esters,
07:57isang chemical
07:57na delikado sa tao
07:59kapag ito
07:59ay nakain.
08:01If you take
08:01the diatropa
08:02in the raw form,
08:04delikado yun.
08:05May mga
08:05phenolic esters
08:06that could be toxic.
08:08For instance,
08:09ano ang purpose
08:10ng ricin?
08:11It's a chemical
08:12found in a natural product
08:13that can cause
08:14anyong
08:14kardiotoxicity.
08:16Tapos,
08:16meron siyang
08:18hematologic effect.
08:19Pwede kang
08:19madestroy
08:21yung kanyang
08:21red blood cell.
08:22So,
08:23delikado yun.
08:24Ang pagkain ng tuba-tuba
08:26ay posibleng magdulot
08:27ng matinding
08:28pagkalason
08:29at kamatayan.
08:31First is that
08:32it's best to
08:33consult
08:33a doctor.
08:35It doesn't have to be
08:36a toxicologist.
08:36It can be a doctor.
08:37Pwede naman tulungan
08:38ng National Poison Center
08:39through
08:40telephone help.
08:42But the important thing is
08:43masabilay siya
08:44na hindi siya
08:46makakaroon
08:46ng toxic effect
08:48within 24 hours.
08:49Wala naman
08:50problema yun
08:50kung mahawakan.
08:51It's when it gets
08:52to the body.
08:57Nagsisilbing pagkain din
08:58ng ibang hayop
08:59ang jewel bag.
09:01Gaya ng mga ibon.
09:03Sa late nito,
09:05hindi na nito
09:06naipapasa
09:07ang laso
09:07na nakakain
09:08mula sa bunga
09:09ng tuba-tuba
09:10sa kanilang predator.
09:12Itinuturing
09:13na specialist
09:13o insekto
09:14na nanginginain
09:16sa iisang species
09:17o uri ng halaman
09:19ang mga jewel bag.
09:20Pero sa kuhan
09:21ng content creator
09:22na si Walter,
09:24tila paborito
09:25rin tambayan
09:26at kainin
09:27ng mga jewel bag
09:28ang halaman
09:29ng aratilis.
09:30So pag sinabing
09:31generalist,
09:32lahat ng
09:33mga halaman
09:34ginakain nila,
09:35maraming species
09:36ng halaman.
09:37Kapag ka naman
09:38specialist,
09:39meron silang
09:39mga special lang
09:41ng halaman
09:41na ginakain nila.
09:43Pero after several
09:44studies,
09:44nakikita na rin sila
09:46na kumakain din pala
09:48sa other
09:48plant species.
09:49So there is
09:50a possibility
09:51na yung mga
09:53general or
09:53specialist natin
09:54is nagtatry din sila
09:56na kumain
09:57ng different
09:58species ng halaman.
10:04Bawat isa
10:05may papel
10:06na ginagampanan.
10:08Nakakalasan man
10:09sa tao
10:10ang bunga
10:10ng tuba-tuba.
10:12Pagkain naman ito
10:13para sa
10:14makikinang
10:15at makukulay
10:16na jewel bag.
10:22Maraming salamat
10:23sa panonood
10:24ng Born to be Wild.
10:25Para sa iba pang kwento
10:27tungkol sa ating kalikasan,
10:28mag-subscribe na
10:29sa GMA Public Affairs
10:31YouTube channel.
Comments